At Libyæ ductor, Marcello fractus, et acri 420
Contusus pugna, campos damnarat, et arma
Verterat ad miseras non æqui Martis Acerras.
Inde, ubi permisit flammis atque ensibus urbem,
Nuceriæ, nihilo levior nec parcior ira,
Incussit sese, atque æquavit mœnia terræ. 425
420. Cf. Liv. XXIII, 17.
--_fractus_, victus a _Marcello_ ad Nolam, ut vidimus sup. v. 266
sqq.
421. _Contusus_; v. ad I, 34.
--_campos_, justa prælia in campis apertis.
422. _Acerras_; vid. ad VIII, 535.
--_non æqui Martis_, non pares viribus Pœnis. «Acerranis plus animi
quam virium erat,» Liv. l.c.
--_miseras_, quas, noctu ab incolis desertas, Hannibal diripuit
atque incendit. Aliam causam tradit Val. Max. IX, 6, ext. 2.
423. Conf. Heins. ad Claudianum de bello Gildonico, v. 126.
424. Conf. Liv. XXIII, 15, quo auctore hoc ante pugnam Nolanam
factum. De _Nuceria_; vid. ad VIII, 532.
425. _Incussit sese_, omnem iram ac vim inmisit _Nuceriæ_. Conf.
Virgil. Æn. I, 69 et ibi Heyne.
424. _iræ_ conj. N. Heins. et Gronov. Obss. I, 17, idque tacite
recepit Lefeb. Conf. ad IV, 542; _iras_ Put.
Post Casilina sibi, multum obluctatus iniquis
Defendentum armis, ægre reseraverat astu
Limina, et obsessis vitam pensaverat auro.
426. Copiosius hæc memorat Liv. XXIII, 17... 20.
--_iniquis_, ut _non æqui_, v. 422; nam parvum Casilini erat
præsidium Rom.
427. Conf. Var. Lect.
428. _Limina_, portas oppidi.
--_obsessis vitam pensaverat_, donaverat adpenso _auro_, ut fere
Florus III, xv, 6, dixit _caput Gracchi percussoribus auro
pensatum_. Cf. Var. Lect. et de re ipsa Liv. XXIII, 19.
426. _iniqui_ Col.
427. _animis_ corrig. Dausq. quia præsidium Rom. quod Casilini
fuerit, magna animorum pertinacia oppidum defenderit. Recte; sed
et _armis_; vid. Liv. XXIII, 18. Mihi potius τὸ _astu_ alienum ab
h.l. videtur; nam Hannibal non dolis, sed fame Casilinum
expugnavit. Poeta forte scripsit: _et_ (h.e. etiam), vel _vix re
reseraverat arta_; conf. II, 103; V, 477; VII, 280.
428. _obsessos_ Oxon. _at obsessus v. p. auro_ emend. Barth. Adv.
V, 6. Non male! conf. II, 35. Sed doctior forte et exquisitior est
vulgata lectio; vid. not.
Jamque, in Dauniacos transfundens agmina campos,
Flectebat rabiem, quo præda vel ira vocasset. 430
429 sq. Cf. Liv. XXIV, 20, ubi tamen narrantur, quæ post receptum a
consulibus Rom. Casilinum facta sunt, unde poeta duplicem hujus
oppidi expugnationem et tempora iterum confudisse videtur.
--_Dauniacos campos_, Apuliam. Vid. ad I, 291.
429. _Dauniacos_ (ut _Iberiacis_ XIII, 510) est ex emendat.
Scalig. et N. Heins. qui putabat, _Dauniagos_ vitiose scriptum
fuisse, et hinc _Daunivagos campos_ enatos, quæ vulgaris lectio
est: _transfundens_ scripti, prob. N. Heins. qui olim _effundens_
correxerat; _profundens_ opinabatur Livineius. Vulgo _perfundens_,
et sic quoque ed. Ernesti, sed operarum, opinor, lapsu.
430. _vocassent_ malebat N. Heins.
Fumabat versis incensa Petilia tectis,
Infelix fidei, miseræque secunda Sagunto,
At quondam Herculeam servare superba pharetram.
431. Conf. Liv. XXIII, 20 et 30.
--_Petilia_, vel _Petelia_ (Gr. Πετηλία et ita passim in numis, nunc
_Strongoli_, si fides habenda Holsten. p. 307), in Bruttiis sita, et
_fide_ Romanis servata non minus inclyta, sed nec minus _infelix
Sagunto. Petelini uni ex Bruttiis manserant in amicitia Rom._, etc.
Liv. XXIII, 20.
433. Petilia condita a Philoctete, perpetuo comite Herculis, qui
moriens illi _pharetram_, arcum et sagittas hydræ veneno imbutas
dono dederat. Vid. Strab. VI, p. 254; Virg. Æn. III, 401 sq. (ubi
conf. Serv. aliique Intpp.); Tzetz. et Potter. ad Lycophr. v. 55 et
911; Diodor. IV, 39, et Hygin. f. 102, ubi cf. Muncker.
--_superba servare pharetram_, ut sup. III, 374.
433. _At_ Col. Put. R. 1, Mediol. Mars. et al. edd. _Ah_ conj.
Dausq. Vulgo _Ac_.
Verterat et mentem Tyria ad conata Tarentus,
Portisque intrarant Pœni: sed enim arce corusca, 435
Fisa loco, manus Ausoniæ stipata sedebat.
434. De expugnatione Tarenti plura v. ap. Liv. XXV, 7... 11; Polyb.
VIII, 26... 36, ed. Schweigh. et Appian. hist. Hannibal. c. 32...
34.
--_Verterat et... Tarentus_, h.e. a Romanis ad Pœnos defecerat.
435 sq. _Portis intrarant_; vid. ad VI, 498 in Var. Lect.
--_arcem_ tenebant Romani. «Arx loco plano posita, non altitudine
tuta, sed et mari, quo in peninsulæ modum pars major circumluitur,
præaltis rupibus, et ab ipsa urbe muro et fossa ingenti septa,» Liv.
c. 11.
--_corusca_ forte propter illas rupes præaltas et murum. N. Heinsius
eam putabat _coruscam_ dici, ut sup. v. 85, _fulgentia Arcis templa
jugo_, Ernesti vero, ut urbe paulo elatiorem, et e longinquo,
inprimis a mari, conspicuam.
--_sed enim_; v. ad I, 33.
Hic, miranda movens, classem, quæ condita portu
Adstabat, (namque angustis e faucibus æquor
Erumpit scopulos inter, patuloque recessu
Infundit campis secretum gurgite pontum) 440
Inclusas igitur, quibus haud enare dabatur,
Arce superposita, claustris maris extulit astu,
Perque aversa tulit portatas arva carinas.
437. Romani tenebant arcem et claustra portus; Tarentinorum autem
_naves sinu exiguo intus inclusæ_ erant: hinc eas Hannibal plaustris
machinisque subductas per mediam urbem transvexit, et altera ejus
parte inmisit in mare, ut non amplius urbs, sed arx commeatibus
maritimis excluderetur. Ita Liv. c. 11, et Polyb. VIII, 36. Cf.
Scheffer. de re nav. III, 3, et Var. Lect.
438. _faucibus_ portus, adeo _angustis_, ut ponte jungerentur
clauderenturque. Vid. Strab. VI, p. 278, et Appian. de reb. Hannib.
c. 34.
443. _tulit portatas_; vid. ad IX, 99.
437. _Hac_ Parm. _Hinc_, vel _Huic_ (_mirum_) _amovit classem_
legi jubebat N. Heins. Sed sola distinctionis mutatione
obscuritatem h.l. removit Gronov. ad Senec. de Ira I, 3, ubi et
reliquos versus erudite illustravit.
438. _angustis se faucibus æquor Erumpit_ invitis licet codd.,
scriptis corrigendum videbatur N. Heins. idque tacite recepit
Lefeb. vid. ad VII, 355.
440. _Infundit_ Col. _Diffundit_ R. 2; Vulg. _Effundit_.
441. Hunc versum expungendum putabat Barth. Adv. V, 6. Sed Gronov.
l.c. hene docuit, eo contineri repetitionem verborum _classem, quæ
condita portu Adstabat_, similesque repetitiones, propter
interpositionem juvandæ memoriæ causa inventas, passim occurrere;
interdum vero ipsas voces prius positas repeti, interdum iis alias
ejusdem potestatis substitui; conf. idem ad Liv. II, 12; XXV, 27,
et loca a Drak. laudata, sup. IX, 530 sq. inf. XIII, 38 sq. XVI,
686 sq. Virg. Æn. IX, 210 sq. et al.
442. _extulit æstu_ conj. Dausq. Male. Recte vero _expulit_
N. Heins. prob. etiam Drak. quia _tulit_ mox sequitur: nisi malis
_exsuit_ cum Gronov. ad Senec. de Ira I, 3.
443. _portatas arva carinas_ Col. ut jam h.l. castigaverat Scalig.
ad oram edit Heins. Vulgo _portatus arva_, vel _in arva_. Withof.
conj. _claustris maris extrahit astu Perque aversa vehit p. a. c._
Lubrica roboreis aderant substramina plaustris,
Atque, recens cæsi tergo prolapsa juvenci, 445
Æquoream rota ducebat per gramina puppim.
Et jam, per colles dumosque ad litus adacta,
Innabat pelago veniens sine remige classis.
444. _Lubrica substramina_, ut ap. Virg. Æn. II, 235, _rotarum
lapsus_. Πορεῖα ὑπότροχα dixit Polyb. l.c. Ernesti intelligit terga
boum recens cæsorum, per quæ machinæ ducerentur faciliori negotio,
ita ut magis _prolabi_ quam pertrahi viderentur. _Labi_ enim ea
monet dici, quæ lubrico in solo, vel propria lubricitate sua
moveantur, ut apud Virgilium, Æneid. lib. I, v. 147, et II, 225.
445. Conf. Virg. Æneid. V, 328 seqq.
447. Hæc poeta absurde prope et contra veritatem historicam finxit,
ut strategematis miraculum augeret; Ern.
444. _sederant_ Col. _sidunt_, vel _iterant_, vel _addunt_ emend.
N. Heins. _substamina_ scripti.
445. _perlapsa_ conj. Scalig. et recepit Cell.
Nuntius interea vectis non more carinis
Terrentem freta curarum fervoribus inplet, 450
Dum procul Œbalios amet expugnare nepotes,
Et primus rostris sulcet navalibus arva,
Adsessos Capuæ muros, claustra ipsa revelli
Portarum, ac totum miseris incurrere bellum.
449 sqq. Hannibal Tarentinæ arcis obpugnatione absistit raptimque
contendit Capuam, quam obsideri a Romanis compererat. Cf. Liv. XXV,
13 sq., inpr. XXVI, 4, 5, quibus locis accuratius omnia fusiusque
narrantur.
450. _Terrentem freta_, mare. Vid. ad I, 49, et III, 463. Tarentini
dicuntur _nepotes Œbalii_, h.e. Spartani, quorum coloniam Tarentum
deduxit Phalantus. Vid. ad VII, 665.
451. _Œbalus_ priscus Lacedæmonis rex, Tyndarei pater, unde et
_Tyndarium Tarentum_ dixit Silius inf. XV, 320. Cf. ad I, 6.
452. Primus in terra quasi naviget. Sed idem jam fecerat Lysander.
v. Frontin. Strateg. I, v, 7.
449. _sine more_ corrig. N. Heins. vid. not. ad X, 31. Sed quum
simpl. dicatur _more aliquid facere_ (vid. Heins. ad Phædr. I,
12), etiam dici posse _more non facere_ monet Drak.
451. _avet_ edidit Nicander et hinc alii; _Œbalios penates_ conj.
N. Heins. qui tamen ipse fatebatur, sibi videri nihil necesse
mutare. Ceterum vulgo perperam punctum post _inplet_ positum,
etiam in ed. Drak. _Nuntius_ vss. 451... 454 continetur.
452. _Ut_ scripti, R. 1, Parm. Med.
453. _Assessos_, vel _Adsessos_ Col. Oxon. R. 1, Parm. _Adfessos_
Put. et Med. _Obsessos_ Mars. et inde alii, vid. ad IX, 624.
454. _incumbere_ malebat N. Heins. putans tamen, vulgatam lect.
alio Silii loco, IV, 651, firmari.
Linquit cœpta ferox, pennasque addente pudore 455
Atque ira simul, inmani per proxima motu
Evolat, et minitans avida ad certamina fertur.
455. _pennas addente pudore_, ut _pedibus timor addidit alas_ apud
Virg. Æn. VIII, 224.
456. Post _inmani_ distinguendum censebat N. Heins. quem sequutus
est Drak. Non multum interest.
457. _nava ad certamina_ (vid. ad I, 549) legendum putabat
N. Heins. et _avide_ Drak. quod tacite invexit Lefeb. Sed adject.
doctius pro adverbio positum videri potest; confer inf. v. 715.
Haud secus, amisso tigris si concita fetu
Emicet, adtonitæ paucis lustratur in horis
Caucasus, et saltu tramittitur alite Ganges; 460
Donec fulmineo partus vestigia cursu
Conligat, et rabiem prenso consumat in hoste.
458. Comparatio satis frequens apud poetas, et nunc apte ad bestiæ
atrocitatem verbis expressa, si a luxurie quadam recesseris, qua
cursus celeritatem tribus modis variavit; quamvis, meo quidem sensu,
_paucæ_ illæ _horæ_ nunc valde frigent, et vim summæ celeritatis et
impetus infringunt; Ern. Enimvero luxuries illa hoc loco minus
displicet, ubi celeritatis notio potissimum erat exprimenda, neque
_paucæ horæ_ admodum frigent, quoniam de Caucaso, altissimo Asiæ
monte ac parte Tauri, qui simul designari videtur, sermo est. Conf.
Plin. VIII, 18, seu 25; Stat. Theb. IV, 316 seq.; Dempster. ad
Rosin. Antiq. Rom. II, 11 et supra ad IV, 331 sq.
459. _Emicet_, ut II, 238; III, 85; IV, 468 al. _adtonitæ_, ab
adtonita, ob metum amissi fetus.
--_lustratur_ discursu, ut II, 266; Virg. Æn. II, 528 al.
461 sq. _fulmineo cursu_; vid. ad I, 421.
--_Conligere vestigia_ exquisite pro reperire, adsequi; Ern. 448;
conf. Stat. Theb. VIII, 577; Cic. ad Heren. IV, 8 al.
462. _Colligat_ et _consumat_ scripti. Vulgg. _Colligit_ et
_consumit_.
Obvius huic sparso Centenius agmine raptim
Funditur, audendi pravus, facilisque periclis.
Sed parvum decus Hannibali: nam, vitis honore 465
Perfunctus Latiæ, subito stimularat agrestes,
Semiermemque manum sternendam objecerat hosti.
463. Conf. Liv. XXV, 19 et sup. ad v. 27 seq. nam res a Silio
memorata ab h.l. aliena est.
464. _facilis periclis_; vid. ad I, 615.
465 seq. _vitis honore Latiæ_, ut VI, 43, ubi v. not.
[466.] _agrestes semiermemque manum_; v. Liv. l.c.
463. _Obvius hinc_ Put.
464. _facilisque pericli_ Put. quod recepit Lefeb.
466. _subitos_ malebat N. Heins.
467. _Semermemque_ alii, etiam Draken. Lefeb. Ern. Sed vid. ad
III, 16.
Bis septem demissa neci, nec substitit agmen,
Millia: bis septem, quæ non sollertior ense,
Sed genus insignis, justis ducebat in armis 470
Fulvius: ast æque per corpora fusa jacentum
Raptum iter est, victorque moram non passus eundi:
468. _demissa neci_; v. ad I, 439.
--_nec substitit agmen_ victoris, Hannibalis. Cf. v. 471 sq.
469. Cf. Liv. XXV, 21., et Var. Lect.
--_non sollertior ense_ apud Liv. l.c.
--_dux stultitia et_ temeritate Centenio par.
470. _insignis_ (κατὰ) _genus_, nobilior Centenio. De gente Fulvia
v. meas Tabulas Geneal.
--_justa arma_ et justus exercitus Fulvii prætoris, non tumultuarius
ac semiermis, neque precario ipsi traditus, ut Centenio, centurioni
primipili.
471. _jacentum_; v. ad II, 574.
472. _Raptum iter est_; vid. ad I, 570.
--_moram non passus eundi_, inpatiens moræ, quam itineri faciendo
inpendebat; Heins.
468. _dimissa_ Put. At vid. not.
469. In hoc loco, quem Intpp. silentio prætermittunt, semper
obfendi. Si lectio sana est, post _bis septem_ suppl. demissa
neci. Sed præter hanc duritiem aliæ quoque eæque multo majores
concoquendæ sunt, quod scilicet res plane diversa ac nova tam
abrupte subnectitur, et poeta a veritate historica nimis
deflectit. Hi nodi tamen levi vulgatæ lectionis, quæ ex compendio
scripturæ orta videtur, mutatione solvi possunt, et vix dubito
quin poeta scripserit: _Plus septem demissa neci (nec substitit
agmen) Millia. Bis septem quoque_ (scilicet millia) _non
sollertior ense_... _Fulvius: ast æque per corpora_, etc. Centenio
octo tantum millia militum data esse, ex Liv. XXV, 19,
intelligitur. Idem tradit ibid. cap. 21, duodeviginti millibus
hominum præfuisse Fulvium, et ex iis duo millia haud amplius
evasisse. Inde v. 469, _bisque novem_ suspicari possis. Sed quis
poetam rediget ad tamam subtilitatem?
472. _euntis_ Oxon. Put. omnesque edd. ante Basil. Wolfii. Id
concinnius videbatur Barth. Adv. V, 6, quod recte mirabatur
N. Heins. qui vulgatam lect. defendit, additis tamen his verbis:
«Si quid mutandum sit, rescribam _moram non passus ovandi_, ne
quidem tempus triumpho ducendo inpendens.» Quod nollem excidisset
tanto viro: non enim de duce Rom. sed de Hannibale agitur, et
quomodo is et in Italia de triumpho cogitare poterat? _eunte_ Ven.
Marsi, quod monuit N. Heins. sed negavit Drak.
Exsequiæ tantum famam nomenque volentem
Mitificæ mentis tenuerunt funere læto.
473. Commentarii instar est Liv. XXV, 16, 17. Conf. et sup. ad X,
559 sq. Citum Hannibalis iter morabantur Ti. Sempronii Gracchi
Procos., qui _hospitis Lucani_ dolo perierat, _exsequiæ_, quas
Hannibal ipse celebrabat, _volens_, h.e. optans, cupiens,
desiderans, captans (ut Gr. θέλων), _famam mitificæ_, h.e. mitis (ut
apud Apul. de Mundo extr. et Prudent. Hamart. 963, et περὶ στεφ.,
hymn. VII, 42, ubi vid. Heins.) _mentis_, humanitatis et
miserationis.
474. _funere_; vid. ad V, 156.
--_læto_, non modo quod Gracchus hostis fuerat et dux fortis
bellique peritus, adeoque metuendus, sed quod armatus exercitus
circa rogum ejus cucurrit cum tripudiis Hispanorum motibusque
armorum et corporum. Vide Livium, loc. cit.
474. _Mitificæ_ Col. et Put. _Artifice_ Oxon. Vulgo _Horrificæ_.
Dausq. conj. _Honorificæ_ et _Justificæ_, quæ cadaveri justa
facit; Barthius Adv. V, 6; _Rectificæ_, æquitatis respiciens, vel
potius _nomenque levantem Horrificæ mentis_, famam crudelitatis,
qua omnibus exosus erat, levare cupientem sepeliendis hostium
ducibus; N. Heinsius _novemque foventem Mitificæ mentis_, sed ipse
_volentem_ non temere mutandum censebat.
Namque per insidias (infandum!) et ab hospite cæsus, 475
Conloquium et promissa petit dum perfida gentis
Lucanæ, Gracchus, cæco circumdatus astu,
Occiderat, laudemque Libys rapiebat humandi.
475. Cf. Var. Lectiones.
477. _cæco astu_; v. ad V, 3.
478. _laudem Libys rapiebat humani_, tum honoris et famæ gratia, tum
raptim et ὡς ἐν παρόδῳ funus curabat: ipsa autem verba nihil prope
nisi versum explent; nam res ipsa ex antecedd. nota erat; Ern.
475. _ab hospite cæso_ Col. et Oxon. _ab h. cesso_ Put. _in h.
cæso_ R. 1, Parm. Med. Nihil mutandum videbatur N. Heins. et Drak.
vel cuiquam alii. Sed lectio vulgata _primum_ suspecta sit tot
tantisque auctoritatibus; _deinde_ a genio linguæ lat. aliena est
et scabram efficit orationem; (nam, _ab hospite cæsus, cæco
circumdatus astu, Occiderat_, vix dixerit poeta, et copula _et_
certe post _cæco_ inserenda) _denique_ historiæ contraria est:
Gracchus enim non ab hospite cæsus, sed in insidias præcipitatus
ibique a Magonis militibus occisus est. Præterea non placet, nec,
si bene novi Silium, probabile est, eum sic nude _hospitem_
dixisse, sine epitheto, quo insignis ejus perfidia et inprobitas
designaretur; ut taceam, verba _cæsus occiderat_ languere. Forte
legendum _ab hospite fasso_ h.e. fallaci, ut _falsus homo_ dicitur
Sallust. Cat. 10, al.
Sed non, ut scitum celerare ad mœnia Pœnum,
Adstabat res ulla loco. Jam consul uterque 480
Præcipites aderant; Nola vis omnis, et Arpis
Ævi floridior Fabius rapida arma ferebat;
Hinc Nero, et hinc volucris Silanus nocte dieque
Inpellebat agens properata ad bella cohortes.
479 seq. Cf. Liv. XXVI, 5, ubi tamen pro _Fabio_ et _Silano_ Fulvius
memoratur.
--_ut scitum_, cognitum, auditum est.
--_mœnia_, Capuam.
--_non Adstabat res ulla loco_, summa omnium perturbatio erat; Ern.
coll. Liv. l.c. res _nec explorata Romanis_ (quæ tamen verba in ed.
Drak. et Ern. non leguntur) _ingentem præbuit terrorem_. Vid. Var.
Lect.
481. Conf. Liv. XXIII, 46, et XXIV, 46.
--_vis omnis_, exercitus Nolæ in præsidio relictus.
482. _Ævi floridior_; cf. ad I, 61.
484. _Inpellebat agens_; cf. V, 623.
480. _Sat stabat_ conj. Dausq. et edidit Lefeb. _Restabat spes
ulla loco_, vel _Hoc stabat spes illa loco_ emend. N. Heins.
Vulgata lectio utique mendum redolet, sed eam retinere malui, quam
dubia pro certis venditare. Withof. corrig. _Cessabat res ulla;
loco jam consul uterque P. aderant Nola, vis omnis et Arpis_.
Certe post _Arpis_ distinguendum putabat, quum ex Polyb. et Livio
constet, consules Nola, et Fabium Arpis venisse. At vulgata
interpunctio eamdem exhibet sententiam.
482. _rabida arma_ Col. ut sup. VII, 253. Sed vulgata lectio h.l.
aptior. Confer V, 98: _ferebat_ Col. ut mox _Inpellebat_ de Nerone
et Silano. Vulgo _ferebant_, quod servavit Lefeb.
483. _volucris_ ἀρχαϊκῶς Col. unde recepi, quod et tacite fecit
Lefeb. Vulg. _volucres. Silanus_ Col. Juniæ gentis cognomentum,
quod tubum vel fistulam significat; N. Heins. Cf. Fest. verb.
_Tullios_, et Lucret. VI, 1263; Cels. III, 18; Hygin. f. 169.
Vulg. _Syllanus_, quæ vox nihili est.
Undique conveniunt, pariterque obponere cunctos 485
Uni ductores juveni placet. Arduus ipse
Tifata insidit, propior qua mœnibus instat
Collis, et e tumulis subjectam despicit urbem.
486. _Uni juveni_, Hannibali. Cf. ad IX, 562.
487. _insidit_, cum quarto casu junctum. Vid. ad V, 3 in V.L., et
Heins. ad Valer. Fl. V, 536. Sic passim ap. Liv. Hannibal «in valle
occulta post Tifata montem inminentem Capuæ consedit,» Liv. lib.
XXVI, 5. Cf. id. VII, 29, et sup. ad IV, 363.
487. _insidit_ Col. _insedit_ Parm. et Ben. etiam bene, _incidit_
Ox. et Put. _incedit_ R. 1, et Med. _invadit_ Mars. et hinc alii.
Verum ubi, tum sese circumfundentibus armis,
Vallatas socium portas, unaque negari 490
Intravisse sibi, Capuæque erumpere cernit,
Anxius adventus, nunc ferro frangere cœtum
Obstantum meditatur; init nunc avia cœpto
Consilia, atque astu quærit tot millia portis
Abstrahere artatis, cinctosque resolvere muros. 495
489. Conf. omnino Liv. XXVI, 7.
--_armis_, ut VII, 61 et sup. v. 482.
490. _Vallatas_, cinctas a Romanis _portas sociorum_ suorum,
incolarum Capuæ.
--_una_, simul, _sibi negari_, se prohiberi a Romanis urbem
obsidentibus, _intravisse_, intrare Capuam, _et Capuæ_, Campanis,
sociis suis, scilicet negari _erumpere_ portis. Lefeb. notandam h.l.
dicit audaciam trium militum e Val. Max. III, ii, 20.
492. _Anxius adventus_; v. V.L. Sollicitus de adventu suo, quod
breviter et obscure dicitur pro: quomodo iis, quorum causa
advenisset, auxilium ferret incertus; Lenz.
493. Hannibal «abscedere inrito consilio et movere a Capua statuit
castra. Multa secum, quoniam inde ire pergeret, volventi, subiit
animum impetus, caput ipsum belli Romam petendi,» etc. Liv. l.c. Cf.
Polyb. IX, 3, 4.
--_avia cœpto_, diversa a priori consilio, scil. ferro et impetu in
hostes inrumpendi; Ernest. qui recte monet, omnem hunc locum (a
v. 490... 495) laborare duritie quadam auribus elegantioribus et
Virgilianæ concinnitati adsuetis molesta. _Cœptum_ vero non
consilium est, sed conatus sc. Capuæ obsidione liberandæ, quam ob
rem iter erat ingressus.
490. _unaque_ scripti et ed. Parm. _unamque_ R. 1, Mediol. Marsi
et Martini Herbip. _unique_ ed. Junt. et inde aliæ, quod perperam
retinuit Lefeb.
491. _Capuæque_ scripti et priscæ edd. ante Junt. in qua Nicander
primus _Capuaque_ reposuit. _Capuæque inrumpere_ emend. N. Heins.
vid. ad II, 378. Sed vid. not.
492. Verba explicatu difficilia _anxius adventus_ Intpp. silentio
prætermittunt, excepto Ernesti V. C. cui videtur obscura brevitate
elata formula pro, sollicitus præsenti fortuna sua, qua ad Capuam
utebatur. Si lectio sana est, verborum hunc crediderim sensum
esse: dolebat Capuam venisse. Sed tum poeta male dixit _anxius_.
Suspicor potius, eum scripsisse _Anxius eventus_, vel _Anxius en
mentis_; nisi malis _Ambiguus_ (h.e. dubius) _mentis_, (ut
_ambiguus consilii_ ap. Tac. Hist. II, 83) quod tamen a vulgata
scriptura magis recedit.
493. _init_ Col. _et huc_ Oxon. _et hunc_ Put. _huic_ Ben. Vulgo
_et huic_. Deinde _non_ pro _nunc_ Ben. _avia cœpti_ malebat
N. Heins. ut _devia recti_ VIII, 316. Sic et _devius æqui_ I, 57.
At hæc verba etiam cum sexto casu jungi monet Drak. _ardua cœpto_,
vel _cœpti_ placebat Burm.
Sic igitur secum, curasque ita corde fatigat:
«Quo, mens ægra, vocas? rursusne pericula sumam,
Non æquus regione loci? Capuaque vidente
Terga dabo? an, residens vicini vertice montis,
Exscindi ante oculos patiar socialia tecta? 500
496. _curas fatigat_; vid. ad I, 675.
497. _rursus_, ut ad Nolam.
--_periculum sumere_ pro subire etiam dixit Tac. Hist. III, 69 et
al.
498. _Non æquus regione loci_, inpar Romanis, qui opportuna loca
tenent; Cell. et Ern.
499. _vicini montis_; v. ad v. 487.
498. _Non æqui_ arbitrabatur N. Heins. Miror vero, τὸ _Capuaque_
nemini displicuisse: equidem _Capuave_ scribendum crediderim, quæ
permutatio frequentissima est. Novum ac plane diversum designatur
consilium, quod Hannibalis animo obversabatur.
Non ita me experti Fabius Fabiique magister
Turbatum, Hesperio quum clausos milite colles
Evasi victor, sparsosque per arva juvencos
Jactare adcensis stimulavi cornibus ignes.
Haud dum omnes abiere doli: defendere nobis 505
Si Capuam ereptum est, dabitur circumdare Romam.»
501. Imitat. Virg. Æn. XI, 396 sq.
--_magister_ equitum, Minucius.
502 sqq. Cf. sup. VII, 272 seq. et 310 sq.
--_Turbatum_, confusum et consilii inopem.
--_Hesperio_, Italo Romano. Vid. ad I, 4.
503. _victor_, voti compos, ἐπιτυχὼν. Vid. Heyne ad Virg. Æn. II,
329; VIII, 61; X, 409; XI, 565, et Georg. III, 9; Burm. ad Valer.
Fl. IV, 528, et ad Petron. c. CXII.
--_victor_, superior iis arte ac fraude; Lenz.
507. _tenuit sententia mentem_, ei stetit; stabilem habuit
sententiam.
501. _Fabiique_ Col. et ed. Parm. Vulgo _Fabioque_.
502. _Turbatum_ est ex emend. N. Heins. _Turmarum_ Parm.
_Turbarum_ in reliquis libris. _Hesperio_ Parm. et Ben. ut jam
olim conj. N. Heins. _asperior_ Col. _Hesperior_ Oxon. _experior_
Put. Vulgo _expertor_. Vulgatam lect. male correxerunt Dausq. et
Barth. Adv. V, 6. Ille tentabat _Fabioque magister Turbarum
inceptor_, vel _Fabiique m. Turbarum expertem_; hic _Fabiique
magister Turmarum_ vel _Turbarum, experto clausos cum milite
campos_, etc.; sed cum Modio amplectendam potius censebat
scripturam cod. Colon. _Turbarum asperior_, promtior ad turbanda
omnia. Withof. emend. _Non ita me experti Fabius Fabioque magister
Turmarum_, etc. quoniam Minucius non fuerit _Fabii_ dictatoris
_magister_, sed sub eo magister equitum, in _turmas_ divisorum.
507. _Hæc, postquam placita intentæ_, vel _adtonitæ sententia
menti_ opinabatur N. Heins.
Hæc postquam placita, et tenuit sententia mentem,
Non exspectato, Titan dum gurgite lucem
Spirantes proferret equos, inpellit in agmen
Voce manuque viros, et cœpta inmania pandit: 510
508. _Non exspectato_ ablat. absol. ut _audito_ V, 106, ubi v. not.
509. _equos_ Solis _spirantes lucem_, cf. Virg. Æneid. XII, 115,
ibique Heyne.
--_inpellit in agmen_, convocat, militum concionem facit; Ern. quod
ab usu loquendi alienum videtur. Cf. V.L.
508. _exspectatum_ Ben.
509. Suspicor poetam scripsisse, _inpellit en agmen Voce manuque_,
(ut ap. Virg. Æn. V, 241 et al.) _viris et cœpta inmania pandit_:
nam verba, quæ sequuntur, in itinere dicta videntur iisque milites
ad illud adcelerandum incenduntur.
«Perge, age, vince omnem, miles, virtute laborem;
Et, quantum humani possunt se tendere passus,
Arduus adcelera. Romam petis: hoc iter Alpes,
Hoc Cannæ stravere tibi: eia, incute muris
Umbonem Iliacis, Capuæque repende ruinas; 515
Quam tanti fuerit cadere, ut Palatia cernas,
Et demigrantem Tarpeia sede Tonantem.»
513. Præclari versus, quibus magnum inest pathos.
514 sq. _incutere Umbonem_, ut sup. II, 256. Cf. V.L.
[515.] _Iliacis_, Romanis.
516. Non magna est jactura Capuæ, si possessio quasi Romæ præsensque
ejus potiundæ spes ea redimitur.
517. Conf. ad II, 365, 592, et Klotz. ad Tyrt. p. 78.
511. _rumpe_ pro _vince_ R. 1, Parm. Med.
512. _possint_ maluerit N. Heins.
514. _stravere_, non _statuere_, Col. et Put.
515. _Terrorem_ pro _Umbonem_ suspicari possis: aries certe h.l.
aptior umbone.
517. _demigrantem_ est ex emendat. Modii. In plerisque libris
legitur _denigrantem_, in quibusdam _denigrante. Et de Tarpeia
nigrantem_ (νεφεληγερέτην) _sede T._ vel _Et de nigranti Tarpeia
sede T._ conj. Dausq.
Instincti glomerant gressus. Roma auribus hæret,
Roma oculis: creduntque ducis sollertibus actis
Aptius id cœptum, quam si duxisset ab ipso 520
Fatali Æneadis campo. Vulturna citata
Transmittunt alno vada, postremique relinquunt
Tardandis Italis conruptas igne carmas.
518. _Instincti_, incitati et incensi, Drak. Cf. Var. Lect.
--_glomerant gressus_; vid. ad III, 336. Bene Ernesti: «Exquisita
ratio militum adplausus significandi, _Roma auribus hæret, Roma
oculis_; at quam tenuis et diluta sententia est, _credunt ducis_,
etc. Laudant milites Hannibalem, quod nunc demum, nec statim post
pugnam Cannensem Romam petere instituerit. Quis, quæso, nunc hanc
militum sententiam desideret? Aptior ea erat tranquillæ
deliberationi, quam huic tempori, quo cuncti ardore Romam vincendi
flagrant.» Contrariam adeo Livius XXVI, 7, Hannibalis et militum
sententiam adfert: «Cujus rei (sc. Romam petendi) semper cupitæ
occasionem prætermissam post Cannensem pugnam et alii vulgo
fremebant, et ipse non dissimulabat.»
521 seq. _campo_ Cannensi.
--_Æneadis_, Romanis.
--_Vulturna vada_; v. ad I, 52, et VIII, 528.
--_alno_; v. ad III, 458.
--_citata_, celeriter.
523. «Fulvium Vulturnus tenuerat amnis, navibus ab Hannibale
incensis, rates ad trajiciendum exercitum, in magna inopia materiæ,
ægre comparantem,» Liv. XXVI, 9.
518. _Instincti_ Col. Oxon. Put. et priscæ edd. _Instructi_ Tell.
R. 2; Marsi edd. et hinc aliæ. Male! vid. ad VIII, 242.
520. _quasi_ quidam, _durasset_ Put. unde _ductasset_ in mentem
venit N. Heins. et v. 521, _cavata alno_ ex Virg. Ge. I, 136.
522. _alno_ Col. et Tell. Vulg. _alvo_, quod tuebatur Marcilius
ap. Dausq. quia _alvus_ Græcis ac latinis γαστὴρ νεὼς; _alveo_
(h.l. navi, ut inf. XIV, 428; Virgil. Æn. VI, 412, ubi vid. Cerda)
legendum putabat Dausq. quæ vox et sup. IV, 602, inf. XIV, 428,
passimque apud Virgil. dissyllaba est, (vid. Barth. ad Stat. Theb.
V, 1) sed semper in fine versus.
Tum Sidicina legunt pernicibus arva maniplis,
Threiciamque Calen, vestras a nomine nati, 525
Orithyia, domos: hinc Allifanus Iaccho
Haud inamatus ager, Nymphisque habitata Casinis
Rura evastantur: mox et vicinus Aquinas,
Et, quæ fumantem texere giganta, Fregellæ
Agmine carpuntur volucri. Fert concitus inde 530
Per juga celsa gradum, duris qua rupibus hæret
Bellator Frusino, et surgit suspensa tumenti
Dorso frugiferis Cerealis Anagnia glebis.
524 seq. Describitur iter H. præeunte Livio l.c. Cf. Polyb. IX, 5.
--_Sidicina arva Threiciamque Calen_ et _Orithyia_; v. ad VIII,
511, 512.
--_arva legunt_, ut VII, 132.
526 sq. _Allifanus Iaccho Haud inamatus ager_; vid. ad VIII, 535.
--_Iaccho Haud inamatus_; conf. I, 237; Bentl. ad Horat. Od. II, vi,
18, et Gronov. Diatr. Stat. c. XLIII. _Casinis_; vid. ad IV, 227.
[527.] _Nymphis habitata_, quia ad Lirim fl. sita.
528. _Aquinas_, incolæ Aquini pro oppido, de quo v. ad VIII, 403.
529. _Fregellæ_; v. ad V, 542.
--_fumantem texere giganta_, quoniam in regione bituminis et
sulphuris plena sitæ, Ern. cf. ad VIII, 537... 540.
530. _carpuntur_; vid. ad II, 458.
531. _juga celsa_ inter Fregellas. et Frusinonem.
--_hæret_, ut al. _pendere_, et mox _suspensa_; vid. ad I, 128; III,
556; VI, 645; VIII, 565.
532. _Frusino_; vid. ad VIII, 398.
533. Cf. ad V, 543; VIII, 392, et Heyne ad Virg. Æn. VII, 684.
526. _Altifanus_ R. 1, et Med. _Ælifanus_ Col. Vulgo _Alifanus_;
vid. ad VIII, 535.
527. _inaratus_ primus edidit Marsus et deinde alii: quod operose,
sed frustra tuebatur Dausq. _Casinis_ Col. Vulg. _Casini_.
529. _At_ Col. unde _Ac_ legendum videbatur N. Heins.
531. _thuris_ pro _duris_ Col.
Jamque adeo est campos ingressus et arva Labici,
Linquens Telegoni pulsatos ariete muros, 535
Haud dignam inter tanta moram: nec amœna retentant
Algida, nec juxta Junonis tecta Gabinæ.
534. _Labici_; v. ad VIII, 366.
535. _Telegonis muros_ Tusculum. Vid. ad VII, 692.
--_Linquens_ hanc urbem regionemque, quæ, quamvis amœnissima, non
tamen morabatur iter Hannibalis _inter tanta_ molimina, in tantis
cœptis.
537. _Algidum_ opp. et _Algidus_ mons nemorosus et pascuus (h.l.
_amœnus_) Latii in Æquis, XVIII M.P. a Roma distans. Vid. Jani ad
Horat. Od. I, xxi, 6; III, xxiii, 9; IV, iv, 58.
--_Algida_, ut _Taygeta_, _Gargara_, _Mænala_, etc. Vid. ad IV, 363.
--_Gabii_, oppidum Latii, medio fere inter Romam et Præneste loco
situm, ubi Juno inprimis colebatur. Conf. Virgil. Æn. VII, 682, et
ibi Heyne.
534. _Labyci_ Col. Sed _Labicus_ semper in optimis libris, et Gr.
Λάβικος, vid. not. ad VIII, 366.
Præceps ad ripas inmani turbine fertur,
Sulfureis gelidus qua serpit leniter undis
Ad genitorem Anio labens sine murmure Thybrim. 540
538. _Præceps fertur_, properat inde Hannibal. Vid. ad IV, 261.
--_turbine_, impetu, velocitate.
539 sq. _Anio serpit ad genitorem Thybrim_; influit in Tiberim.
Mirantur Drak. et Ernesti Anienem dici h.l. _serpentem leniter_ et
_labentem sine murmure_. Sed v. ad IV, 224 in V.L. Lenz. monet,
poetam ad verbum expressisse Tibull. I, vii, 13, 14.
--_Sulfureis_, flavis, luteis, ut VIII, 400, nam _gelidus_ etiam
vocatur; Ern. Rectius forte Draken. propter aquas Albulæ (fluminis
Piceni in Marchia Anconitana, hod. _Ragnola_) in Anienem influentes
et sulfureas. Vide Barth. ad Stat. Silv. I, iii, 75, et intpp. Suet.
Aug. 82, et Ner. 31. Cf. sup. ad v. 229, et ad VIII, 400.
[540.] _genitorem_, quia in Tiberim influit (ut _patre Benaco_ dixit
Virg. Æn. X, 205), vel quia hic major fluvius est. Conf. I, 606 sq.
ibique not.