«Est locus, Ætoli signat quem gloria regis, 505
Possessus quondam prisca inter secula Dauno:
Humentes rapido circumdat gurgite campos
Aufidus, et stagnis intercipit arva refusis;
Mox fluctus ferit Hadriacos, magnoque fragore
Cedentem inpellit retrorsus in æquora pontum. 510
505. _Ætoli regis_; v. ad I, 125.
506. _Dauno_; conf. ad I, 291.
507... 510. Ornate pro, Aufidus in mare Hadriaticum fluit. Cf. I, 52
sqq.
507. _Umentes_ Col. _Viventes_ Oxon. _Uventes_ malebat N. Heins.
vid. ad II, 469, et III, 522.
510. _retrorsus_ scripti. Vulgo _retrorsum_, quod in leges
metricas peccat.
Hic Varro et magnum Latia inter nomina Paulus
Nomen, quîs rerum ducibus permissa potestas,
Vix dum depulsa nigræ caligine noctis,
Invadunt campum, et late fulgentibus armis
Adcendunt ultro lucem surgentis Eoi. 515
[511.] _Nomen magnum_; cf. ad IV, 729, et V, 77.
515. _Adcendunt_, geminant, augent (ut _adcendere sitim_, _curam_,
_vitia_, vel _incendere annonam_, _luctus_, _vires_) _lucem Eoi_,
Luciferi vel auroræ, ex qua resplendent arma; nisi malis, efficiunt
fulgore armorum, ut clarius luceat aurora (qua ratione sensus non
mutatur), vel eliciunt quasi et late spargunt lucem auroræ. Conf.
Burm. ad Val. Fl. V, 370. Heyne ex Virg. Ge. I, 251 (ubi operarum
incuria _adscendit_ pro _adcendit_ legitur), hunc Silii versum putat
expressum: sed ille locus nostro parum respondere videtur.
--_ultro_; vid. ad VI, 678 in V.L.
511. _magnum Latio_ e c. Tell. edidit Lefeb. et perperam
illustravit.
512. _Lumen_ conj. N. Heins. Sed in his repetitionibus frequenter
ludere poetas, Drak. probavit ex Ovid. Fast. VI, 26, ej. Met. II,
604; XV, 30; Senec. Troad. 732, et al. Conf. inf. XII, 221; XIII,
116, et Harles. ad Ovid. Trist. V, x, 11.
Nos contra (nam germanum furor acer agebat
Optatæ pugnæ) castris cita signa movemus.
Intremit et tellus, et pulsus mugit Olympus.
518. _pulsus_, pulsatus clamore (v. ad III, 436), _mugit Olympus_,
ut ap. Virg. Æneid. IX, 504, _Sequitur clamor, cælumque remugit_.
518. _Intremit et_ scripti. Vulgo _Intremuit_. Sed tacite et sine
librorum auctoritate, ut solet, _Intremit en tellus pulsusque
inmugit O._ reposuit Lef. qui tamen τὸ _inmugit_ in c. Tell.
legi testatur.
«Hic fluvium et campos abscondit cæde virorum
Ductor, quo nunquam majorem ad bella tulerunt 520
Rectorem terræ. Vidi, quum turbine sævo
Ausonia et sonitu bellantis fusa per agros
Uni terga daret: vidi, quum Varro citato
Auferretur equo, projectis degener armis.
Quin et magnanimum, perfosso corpore telis, 525
Strage super socium vidi te, Paule, cadentem.
519. _cæde_, cadaveribus, strage cæsorum, _abscondit_, obplevit,
obtexit, ut inf. XVII, 49. Cf. sup. v. 137 sq.; IV, 621, et VI, 708.
521. _turbine_, impetu.
522. _sonitu_ armorum, h.e. armis sonantibus.
523. Cf. IX, 644 seq.
524. _degener_, ut X, 68; XII, 287; XV, 76.
525. Cf. X, 234, 303 seq.
--_magnanimum_; vid. ad I, 29.
519. _accendit_ priscæ edd. _strage_ pro _cæde_ primus substituit
Nicand.
522. _tonitru bellantis_, vel _bellanti_ maluerit N. Heins. Cf. ad
I, 436, et Klotz. ad Tyrt. p. 126.
526. _Strage_ pro _Stare_ est ex emend. Dausq. Barth. et N. Heins.
Conf. ad X, 587.
Ægates ille et servilia fœdera larga
Ultus cæde dies: non plus optasse liberet,
Quam tum concessit dexter Deus: altera jam lux
Si talis redeat, populis sis omnibus una 530
Tum, Carthago, caput, terrasque colare per omnes.
527. _Ægates_; ut I, 61.
--_servilia_, inhonesta, turpia, _dedecus parentum_, sup. I, 62.
529. _Deus dexter_, propitius.
529. _Quam tum_ Col. Vulgo _Quantum_.
530. Ita Col. et Tell. In reliquis libris _Si redeat, populis
certe sis_ Withof. opinabatur: _Si talis redeat, populis eris
omnibus una tum, C., caput, populosque_ (cur non _terras_?)
_colere per omnes_.
531. _colare_ ed. Ald. et Gryph. Vulgo _colere_, non inprob.
Lefeb. quum haec mutatio modi frequens sit.
Testes hi stragis, quos signum inlustre superbis
Mos læva gestare viris.» Tum funditur ante
Ora admirantum præfulgens annulus auro;
Datque fidem verbis haud parvo insignis acervo. 535
Hinc iterum repetens: «Restat nunc sedibus imis
Vertenda atque æquanda solo jam subruta Roma.
532... 535. Cf. Liv. XXIII, 12, et sup. ad VIII, 675, ubi descriptio
annulorum minus apta quam h.l. his enim, ad quos Mago nunc verba
facit, certe plerisque, tam dignitas equestris, quam mos ille
ignotus erat, et inde tamen potissimum magnitudo gravitasque cladis
Romanæ intelligi poterat. Hinc et Livius loc. cit. tradit, Magonem
«adjecisse deinde verbis, quo majoris cladis indicium esset,
neminem, nisi equitem, atque eorum ipsorum primores, id gerere
insigne.» Vereor itaque, ut jure h.l. verborum inpendium
reprehenderit Ernesti.
536. Conf. Magonis oratio apud Liv. lib. XXIII, 12.
537. _subruta_, quassata quasi et labefactata. Imago petita a muro,
qui ab imo subruitur; quo facto exitium urbis inminet.
534. _perfulgens_ ed. Parm.
536. _restetne_ Put.
Adnitamur, ait, vires refovere tot haustas
Casibus, et pateant non parca æraria dextris,
Quas emimus bello: defit jam bellua, tristis 540
Ausoniis terror: nec non alimenta fatigant.»
539 seq. _pateant_, eorum usus nobis pateat et permittatur _dextris,
quas emimus bello_, ad milites emendos vel mercede conducendos. Sic
_patere_ fere sup. v. 263, et _omnia Ciceronis patere Treboniano_,
vel _res familiaris patuit fortunæ meæ_ ap. Cic. ad Div. VI, 10, et
XIII, 29.
--_Dextras emere_, ut _dextras mercari_ et _legere_ inf. XV, 495,
564. Cf. et I, 500; V, 501, et Gronov. Diatr. Stat. c. XL.
[540.] _bellua_, elephanti.
--_tristis_, acer, vehemens, dirus, vel sævus, funestus,
exitiabilis, ut _tellus tristis cælo_ inf. XII, 371, vel _tristis
fragor_ XII, 603.
--_tristis ira_, _ursa_, _tristia bella_, etc. ap. Hor. Od. I, xvi,
9, et Art. Poet. v. 73; Stat. Achill. II, 409, et al. Conf. V.L.
541. _alimenta fatigant_ sc. nos penuria, Lef. ægre comparantur;
Ern. Cf. V.L.
538. _refovere_ Parm. Vulgo _refovete_.
539. _ut_ Col. et sic Drak. Ego vulg. lect. retinui cum Lefeb.
540. _bello_, non _bellis_, Col. Oxon. R. 2.
540. _desit_ Oxon. _castris_ pro _tristis_ conj. N. Heins. et
_cristis_, h.e. cristatis militibus, Burm. qui acute id dictum
putabat, quia cristæ ad terrorem incutiendum galeæ olim inpositæ
sint. Sed vid. not.
541. _fatiscunt_, h.e. deficiunt, recte, opinor, emend. Burm.
Atque ea dum memorat, torvo conversus in ora
Hannonis vultu, quem gliscens gloria pravum
Ductoris studio jam dudum agitabat acerbo:
«Jamne tibi dextras inceptaque nostra probamus? 545
Jam fas Dardanio me non servire colono?
542. Conf. Liv. XXIII, 12, ubi tamen non Mago, sed Himilco, vir
factionis Barcinæ, hanc occasionem Hannonis increpandi amplectitur.
De _Hannone_ et factione Barcina cf. ad II, 276 seq.
543, 544. Verba _quem gliscens... acerbo_ expressa ex Virg. Æn. XI,
336 sq.
544. _Ductori_ e Col. edidit Lefeb. et exponit, in, adversus
ductorem.
545. _Jamne_, non _Jamque_, Col. et ad marg. R. 1.
Anne iterum Hannibalem dedi placet? Atra veneno
Invidiæ nigroque undantia pectora felle,
Tandem tot titulis totque exorata tropæis,
Infelix muta: dextra en, en dextera, quam tu 550
Æneadis lacerare dabas, et litora, et amnes,
Et stagna, et latos inplevit sanguine campos.»
Hæc Mago, atque animos favor haud obscurus alebat.
547 seq. _iterum_: nam idem jam olim censuerat. Vid. sup. II, 377.
--_Invidiæ veneno_, cf. Ovid. Met. II, 777 et 801.
--_undantia pectora felle_; cf. ad VIII, 288.
549. _tropæis_, victoriis, et _titulis_, gloria victoriis parta.
550. _Infelix_, ut σχέτλιε ap. Hom.
551. _lacerare dabas_; v. ad V, 324.
--_dabas_, actus pro conatu, ut _reseravit_ I, 14, vel _recludis_
XIII, 523 et al.
553. _animos_, animum, ferociam, iram, θυμὸν, _favor_
Patrum _alebat_, ut al. _nutrire_ et _angere_.
549. Hunc versum D. Heins. post v. 551, ponendum putabat, quod
recte jam inprobavit Dausq. _exorata_ Col. _exoraata_ Tell.
_exornate_ R. 1, et Ben. Vulgo _exornata_.
550. _dextra en_, non _d. hæc_, Col. Ox. R. 2; conf. Heins. ad
Ovid. Met. XV, 677.
552. _Latios_ conj. N. Heins.
553. _alebat_, non _habebat_, scripti et R. 2. Pro _haud_ in R. 2,
_a_, unde originem falsæ lectionis _An_ pro _Haud_ sup. II, 299,
patere monet Lefeb.
Cui, simul invidia atque ira stimulantibus, Hanno:
«Talia vesani juvenis convicia miror 555
Haud equidem: tumet ingenio, fraternaque corda
Non tarde adnoscas et virus futile linguæ.
Quin, ne mutatum vanis absistere credat,
Nunc pacem orandum, nunc inproba fœdere rupto
Arma reponendum, et bellum exitiale cavendum 560
Auctor ego: atque adeo vosmet perpendite, quæso,
Quid ferat: haud aliud nobis censere relictum est.
554. Cf. oratio Hannonis apud Liv. XXIII, 12.
556. Conf. sup. II, 288, et ibi not.
557. _Non tarde_, facile.
562. _Quid ferat_, præ se ferat, vel proferat, dicat, ut ap. Virg.
Æn. II, 161, et al.
--_haud aliud_, etc., acerbe hæc dicta sunt, ut pleraque in hac
oratione.
558. _Quin_ ed. Ven. Marsi, prob. N. Heins. Nec tamen spernenda
videtur vulg. lectio, _Qui ne... credat_, quam revocavit Lefeb.
_credat_ Col. Vulgo _credas_: non male, si τὸ _Quin_ genuinum est.
559. _orandum_ Col. et mox. _reponendum_ R. 1, Parm. Med. Ben.
Vulgo _orandam_ et _reponenda_; vid. ad VIII, 36.
«Tela, viros, aurum, classes, alimenta precatur,
Belligeramque feram: victus non plura dedissem.
Sanguine Dardanio Rutulos saturavimus agros, 565
Et jacet in campis Latium: deponere curas
Tandem ergo, bone, da, victor, liceatque sedere
In patria; liceat non exhaurire rapacis
Inpensis belli vacuatos sæpe penates.
564. Ap. Liv. l.l. _Quid aliud rogares, si esses victus? Hostium_,
etc.
565 sq. Cf. ad X, 264 sq.
567. _bone victor_; v. ad II, 240.
--_sedere_, quiete et pace frui, ut III, 561 et al.
569. _penates_, patriam et cives.
--_vacuatos_, exhaustos.
563. _classes_ scripti et R. 2. Vulgo _classis_, quæ antiqua
scriptura esse potest, modo post hanc vocem comma ponatur, quod in
plerisque edd. omittitur.
564. _victo_ ed. Raphel. prob. Barth. Adv. IV, 10, _victis
dedissem_, vel _victus_, vel _victis_, vel _victo num plura
petisset_, (hoc est Hannibali Mago) opinabatur N. Heins. Withof.
malebat _victis_, scilicet Hannibali et Magoni, fratribus.
567. Hunc versum perperam omittunt R. 1, Parm. Med.
Nunc en, nunc, inquam, (falsa ut præsagia nostra 570
Sint, oro, mensque augurio ludatur inani)
Haud procul est funesta dies: atrocia novi
Corda, ac prospicio natas e cladibus iras.
Vos ego, vos metuo, Cannæ: submittite signa,
Atque adeo tentate, agedum, ac deposcite pacem. 575
573. Mente prospicio, iram Romanorum ipsa hac clade atrociorem
futuram, et gravius exarsuram esse.
574. _submittite signa_, ut _submittere vexilla fortunæ suæ_ dixit,
Stat. Silv. IV, ii, 43.
Non dabitur: parat ille dolor (mihi credite) majus
Exitium adcepto: citiusque hæc fœdera victor,
Quam victus, dabit: atque adeo, qui tanta superbo
Facta sonas ore, et spumanti turbine perflas
Ignorantum aures, dic, en, germanus in armis 580
Ille tuus par Gradivo, per secula tellus
Cui similem nunquam ductorem in bella creavit,
Mœnia Romuleæ cur nondum viderit urbis?
577. Hanc pacem facilius olim a victoribus, quam nunc a victis
Romanis, impetrabitis. Gravis sententia et vera: nam Romanos numquam
pacem, nisi victis hostibus, fecisse, nec umquam a victoribus eam
petiisse constat.
580... 583. Perstringuntur verba Magonis sup. v. 520 sq.
583. _vicerit_ conj. N. Heins. Sed multo acerbius Hannon dicit,
Hannibalem ne tantum quidem animi habuisse, ut Romam obpugnatum
proficisceretur.
«Scilicet e gremio matrum rapiamus in hostem
Nondum portandis habiles gravioribus armis? 585
Æratas jussi texamus mille carinas,
Atque omnis Libyæ quæratur bellua terris?
Ut longa imperia, atque armatos proroget annos
Hannibal, et regnum trahat usque in tempora fati?
584. Hannibalis consilia ad dominatum spectare arguit Hanno, ut in
invidiam eum adducat.
--_Scilicet_; v. ad V, 114.
585. Pueros dicit mittendos, quo innuit, nihil jam virorum
superesse, qui conscribi possint et in cæsorum substitui locum.
587. _bellua_, elephanti.
588. _armatos proroget annos_, bellum trahat, summumque in eo
imperium diu teneat. Cf. V.L.
589. _fati_, mortis, unde _fatifer_.
584. _e_, non _a_ Col.
586. _jussit_ Put. _jussu_ primus edidit Marsus. _Ceratas carinas_
etiam legi posse putabat N. Heins. Sed aptiores h.l. sunt _naves
æratæ_, h.e. bellicæ et rostratæ vel ære præfixæ: nam rostra ex
ære, et hoc olim ferri loco fuisse nota res est.
588. _armatos annos_ scripti, ut ap. Iscan. bell. Troj. IV, 435,
_armatos in pacem reddidit annos_, et sup. v. 405, _inbellis
dies_, vel inf. XII, 104, _inertes atque actos sine Marte dies_;
Drak. Vulgo _armatus_.
Vos vero, (neque enim occulto circumdamur astu) 590
Ne dulces spoliate domos; castrisque potentum
Atque opibus sancite modum: pax optima rerum,
Quas homini novisse datum est: pax una triumphis
Innumeris potior: pax, custodire salutem
Et cives æquare potens, revocetur in arces 595
Tandem Sidonias; et fama fugetur ab urbe
Perfidiæ, Phœnissa, tua. Si tanta libido
Armorum tenet, atque enses non reddere perstat
Poscenti patriæ; nil suppeditare furori
Hortor, et hæc fratri Magonem dicta referre.» 600
591. _castrisque potentum_, etc., desistite Hannibalem et Magonem,
qui jam nimis potentes sunt, militibus, pecunia et commeatu
adjuvare.
592... 595. Verba præclara!
596 seq. _fama perfidiæ_; cf. ad I, 5.
[597.] _Phœnissa_, Dido, ut apud Virg.
598. _tenet_, scilicet Hannibalem.
599. _nil suppeditare furori_, furenti nec milites, nec pecuniam,
vel commeatum dare, non ita quasi alimenta furori ejus
subministrare.