«Quæ tandem, et quam lenta tenet patientia mentem, 100
O confuse nimis Gradivi turbine Varro,
Ut perferre queas furibunda insomnia consul?
Nonne exturbatos jam dudum limine templi
Præcipites agis ad portas? et discere cogis
Semiviros, quod sit nostro de more creati 105
Consulis imperium? non unquam sobria pubes
Et peritura brevi, moneo, ocius Urbe facesse.
101. _confusus_, συγχυθεῖς, perturbatus.
--_Gradivi turbine_, ut II, 4.
102. _furibunda_, insana.
--_insomnia_ id. qd. _somnia_, (v. sup. ad X, 357) h.e. vana res,
opinio et persuasio, (ut nostrum _Träume_) stulta illa Campanorum
petitio et postulatio.
105. _Semiviros_, Campanos luxu effeminatos, ut mox _non umquam
sobria pubes_.
100. _Quo_ conj. N. Heins. _tam_ pro _quam_ e duobus scriptis,
nescio quibus, reposuit Lefeb.
102. _perferre_, non _præferre_, libri vetusti; _furibunda
examina_ suspicabatur N. Heins. ut legati Capuani ita dicantur;
_furibundi somnia_ conj. Burm. Ego leviori mutatione _furibundi
insomnia_ legendum arbitror.
Muros ante tuos (ut par est) debita ductor
Armatus responsa dabit.» Consurgere cuncti
Hinc pariter, magnoque viros clamore premebant. 110
Nec non et foribus propere Campana juventus
Extulit ipsa gradum, tantæque dolore repulsæ
Concitus Hannibalem volvebat Virrius ore.
113. _Hannibalem_, fœdus cum eo a Campanis faciendum. Cf. v. 133, et
verba Virii ap. Liv. XXIII, 6.
111. _e foribus_ tacite edidit Lefeb.
112. _ipsa_ Col. cum priscis edd. _illa_ Put. Vulgo _acta_, quod
servavit Lefeb. _tantoque_ Parm. _tacitoque_ conj. Livin.
Fulvius, (huic nam spondebant præsagia mentis
Venturum decus, et Capuæ pereuntis imago 115
Jam tum erat ante oculos) «Non si Carthaginis, inquit,
Ductorem vestris devinctum colla catenis
Romam victor agis, posthac intrare Quirini
Sacratas dabitur sedes: tende ocius, oro,
Quo mens ægra vocat.» Referunt hæc inde citati 120
Mixta minis et torva trucis responsa Senatus.
114. _Fulvio_ tribuit poeta has partes, quia is mox cum Claudio
collega Capuam obsedit; Cell.
115. _Venturum decus_, futuram expugnatæ Capuæ gloriam.
117. Cf. ad VIII, 276 sq.
118. _agis_, adducis.
119. _Sacratos sedes_; cf. ad III, 501, et X, 367.
114. _nam_, non _jam_, Col.
117. _nostris_ Oxon. et vett. edd. _devictum_ Marsi Ven. sec. et
inde plures.
118. _agis_ Col. Vulgo _agas_: sed illud concinnius, judice
N. Heins. qui v. 119, _hortor_ maluerit pro _oro_.
Tantane, omnipotens, caligine mersa latere
Fata placet? veniet quondam felicior ætas,
Quum pia Campano gaudebit consule Roma,
Et per bella diu fasces perque arma negatos 125
Ultro ad magnanimos referet secura nepotes.
122 sq. Quis tum temporis cogitasset, Campanos cunctosque Italos
aliquando (finito scil. bello Marsico, seu Sociali, legibusque a. L.
Julio Cæsare, et a Carbone Silvanoque latis) civitatem Rom., quæ
nunc tanto animorum impetu ipsis negabatur, consecuturos, et ita
aditum sibi ad summos Rom. honores ipsumque consulatum comparaturos
esse?
124. _pia Roma_; cf. ad V, 255.
126. _magnanimos_; v. ad I, 29.
--_nepotes_, posteros horum Campanorum adrogantia tam pervulgata
fuit, ut _Campanum supercilium_ et _Campana superbia_ etiam
proverbii loco diceretur. Cf. Gell. I, 24; Ausonii Capua, et inpr.
Cic. Or. II, de lege agrar. c. 33... 37.
125. _et per arma_ R. 1, Parm. Mediol. sed ad marg. R. 1, _per et
arma_ quod etiam N. Heinsio in mentem venit.
126. _referet_ Colon. _referret_ Tell. et R. 1. Vulgo _referat_.
Pœna superborum tamen hæc durabit avorum,
Quod non ante suos Capua ad suffragia mittet,
Quam Carthago suos. Postquam nunc dicta Senatus,
Nunc facta exposuit, tum veris falsa per artem 130
Virrius admiscens cecinit fatale cruenti
Turbatis signum belli. Furiata juventus
Arma, arma, Hannibalemque volunt: ruit undique vulgus,
128. _suos ad suffragia_, ferenda _mittet_ Romam: nam civitas
præcipue continebatur jure suffragiorum.
129. _Carthago_, colonia Rom. deducta. Dausq. putabat innui
Gaditanos, Pœnorum olim imperio obnoxios, et quidem Corn. Balbum
majorem, Gaditanum, qui primus externorum, gratia Cæsaris, ad
consulatum pervenit, teste Plinio lib. VII, 43.
129. _Postquam_, etc. Conf. Liv. XXIII, 6.
131 sq. _signum cecinit belli_, defectionem a Romanis suasit.
--_fatale_, quod Capuæ fuit exitio.
[132.] _Turbatis_; v. ad I, 477.
133. _Hannibalem_, ut sup. v. 113.
130. _fata_ primum legitur in Marsi Ven. 2.
132. _Turbatis_, non _Turbati_, R. 1. Parm. et Med.
133. Ita scripti cum R. 1, Parm. et Med. Cf. Heins. ad Ovid. Met.
XI, 377. Alterum _arma_ perperam omissum est in edd. Marsi,
Nicandri, R. 2, et al. _Arma sibi_ ed. Gryph. et al.
Et Pœnos in tecta vocant: ingentia facta
Sidonii juvenis celebrant, ut ruperit Alpes 135
Herculei socius decoris, Divisque propinquas
Transierit cursu rupes: ut cæde referta
Clauserit Eridani victor vada: victor ut idem
Lydia Romano turbarit stagna cruore:
Ut Trebiæ ripas æterno nomine famæ 140
Tradiderit, Paulumque idem inter prælia, et idem
Flaminium, proceres rerum, demiserit umbris.
135 sq. Cf. II, 356; III, 90 sq., et IV, 4.
137 sq. _Clauserit vada cæde_, cadaveribus ita fluvium repleverit,
ut stagnaret, et cursus aquarum præcluderetur. Cf. inf. v. 519 et
sup. ad IV, 621.
[138.] _Eridani_, Ticini fl., qui Eridano, seu Pado miscetur, ut
passim.
--_vada_; v. ad I, 52.
139. _Lydia stagna_, Trasymenum. Cf. ad IV, 719.
140 sq. _famæ Tradiderit_; cf. ad IV, 73.
142. _demiserit umbris_, ut I, 439.
135. _ut vicerit_ Put. R. 2, edd. Mars. et inde al. prob. Lefeb.
qui _Alpes_ pro incolis Alpium adcipit.
137. _refecta_ edd. Marsi _reverta_ et a m. sec. _cruenta_ in
R. 1.
140. _Ut_, non _Et_, R. 1, 2, Parm. Med. Gryph. Asul.
142. _dimiserit_ scripti, vid. ad I, 439.
His super excisam primori Marte Saguntum,
Et juga Pyrenes, et Hiberum, et sacra parentis,
Juratumque viro bellum puerilibus annis 145
Adcumulant: unum, ducibus tot cæde peremtis,
Tot fusis acie, stare inter prælia nullis
Adtactum telis. Superum quum munere detur
Huic sociare viro dextras et fœdere jungi;
143. _His super_, ut I, 60, ubi v. V.L.
--_primori Marte_ pro vulg. _primoribus annis_, ut I, 511.
144. _juga Pyrenes_, quæ transgressus sit. Cf. III, 415 seq.
--_Iberum_ v. ad I, 480.
--_sacra parentis_; cf. I, 77 sqq.
146. _Adcumulant_, laudibus ejus addunt. Nimis laudatur Hannibal. v.
I, 522... 555; Liv. XXI, 6 et 57.
Fastus exsanguis populi vanumque tumorem 150
Nimirum Capua et dominatum perferat Urbis,
Ceu famulis fasces æquataque jura negantis?
Prorsus enim tanto potiorem nomine habendum
Varronem, ut fugiat consul fulgentior ostro.
150. _populi exsanguis_, populi Romani, cladibus continuis ad
internecionem prope redacti. Cf. II, 230, et XII, 318, 319. Dausq.
bene laudavit locum Valer. Max. V, iii, 2. «Africanus superior non
solum contusam et confractam belli Punici armis rempubl., sed pæne
jam exsanguem atque morientem, Africæ dominam reddidit.»
--_tumorem_; v. ad II, 288, ubi de flatibus arrogantiæ et elato
spiritu.
153 sq. Vim sarcasmi facile sentiet lector.
--_tanto nomine_ scil. consulis.
150. Ita Col. Vulgo _Fastus et exsanguis_, contra leges metri, _et
fœdere jungi Fas sit, ut exsanguis_, etc., vel _Fastum an ut
exsanguis_ conj. N. Heins. et _Fastum et exsanguis_ Lefeb.
151. _urbi_ Col.
154. _ut fugit_, hoc est quoniam, seu a quo tempore fugit, etc.
Tell. recepit Lefeb.
Talia jactantes jam lectam sorte parabant 155
Mittere, quæ Tyrios adjungat fœdere, pubem.
Sed non invictum ponebat pectore robur
Tum solum Decius Capuæ decus: isque receptus
In medios cœtus, neque enim differre dabatur;
«Itis, ait, cives violanda ad jura parentum? 160
155. _jactantes_, dicentes, et quidem tam gloriose de se, quam
acerbe de Romanis.
157 sq. De _Decio Magio_; v. omnino Liv. XXIII, 7.
Damnatumque caput temerati fœderis aris
Jungitis hospitio? Quæ tanta oblivio recti,
Sacram atque in magnis positam populisque virisque
Adversam ostentare fidem? Nunc tempus inire
Prælia pro Rutulis; nunc signa aciemque movere, 165
Dum trepidæ res, et medicinam vulnera poscunt:
161. Hannibalem, diis invisum, propter rupta fœdera; Cell.
162 sq. _Quæ tanta oblivio recti_, quomodo justi et æqui tam
inmemores esse potestis, ut _fidem sacram_ (v. ad I, 481 et in V.L.
II, 479) _atque in magnis positam_, quæ magni æstimatur, vel
venerabilis est _populis et viris_, singulis hominibus, adeoque et
publice et privatim sanctissime summaque religione colitur,
_adversam_ Romanis _ostentetis_, vel simpl. violetis?
163. _Magnam atque in magnis positam populisque virisque Adversam
ostentare fidem_ non male edidit Lefeb., qui tamen post _fidem_
non punctum, sed exclamandi signum posuit, (ut _ostentare fidem!_
sit pro, quasi an ostendetis, etc.) et interrogationis notam, quæ
v. 162, post _recti_ in cunctis libris reperitur, servavit. Ita
legitur in omnibus codd. et scriptis et editis ante Basil. Wolfii,
nisi quod _Magna_ in Colon. R. 2, Marsi ed. Paris., _Magnum_ in
Oxon., _Magnum in magnis positum_ in Marsi ed. Ven., _in magnas_
in Puteol. _in magnis rebus_ in Ald. et Paris. ed. Marsi, et
_ostendere_ in Ox.--_Magnum utique in magnis rebus p. v. Adversis
servare fidem_ Wolfii ed. Basil. quam scripturam, etsi non uno
mendo inquinatam, præter Dausq. et Cell., retinuit Drak. qui,
judice Lefeb., ineptit hic ineptissime, (hæc sunt lepidi viri
verba) et, fas sit dixisse, ignarissime cum Heinsio, dum a
veteribus omnibus discedit. Qua gravi tamen censura non deterritus
est Ernesti, quo minus Draken. sequeretur. Ipsi enim in tanto
librorum vett. dissensu, non vituperanda videtur modestia ejus,
qui vulgatam scripturam servet, cujus hic sensus sit, quamvis
moleste verbis expressus: in magnis rebus adversis magnum h.e.
egregium, præclarum est, fidem servare. Sed inter veteres profecto
libros parum discrepat, et, quamvis modestia criticus magnopere
commendatur, tamen ab animo meo inpetrare non potui, ut, spreta
fere omnium codicum auctoritate, adquiesceret in ea lectione, quæ
non nisi in una alteraque, et quidem recent. editione exstat,
adeoque ne pro vulgata quidem habenda, et præterea ex inepti
omnino interpolatoris ingenio profecta est: quis enim umquam _in
magnis rebus adversis_, vel _magnum est_, _in magnis rebus_, etc.
dixit? Neque tamen mihi prorsus satis faciunt N. Heins. et Burm.
conjecturæ. Hic legendum putbat _Dignum atque in magnis positum,
p. v. Adversis servare fidem_, vel _Haud versam ostentare fidem_:
ille vero _Magnam, agite, inque manu positam p. v. Adversi
ostentate fidem_, vel _Magnum atque in manibus positum_ (ut VII,
35; XII, 197, Val. Fl. VI, 460; Stat. Th. X, 29, et Lucan. VII,
253; IX, 388) _p. v. Adversam ostentare fidem_, vel denique, quod
verum ei videbatur, _Magnum a. in magnis positum p. v. Adversa
ostentare fidem_. Mea qualicumque sententia interrogationis nota,
post voc. _recti_, v. 162, in omnibus libris posita, fraudi fuit
viris doctis; qua sublata et in locum puncti post _fidem_
substituta, non video, quid in lectione cod. Col., quocum reliqui,
si librariorum errores exceperis, conspirant, displicere possit,
præter voc. _Magna_, vel _Magnam fidem_, pro quibus _Sacram fidem_
reposui, nisi _Sanctam f._, et pro _Adversam_ forte _Aversam_, vel
_Inversam_ malis. Vox _sacram_ facile in _magnam_ mutari, vel hæc
illam extrudere potuit, quum mox sequatur: neque etiam inprobabili
judicio suspicari mihi videor, τὸ _magnam_ esse interpretamentum
verborum, _in magnis positam_, et e margine in contextum
inrepsisse; Conf. not. _Magnum atque hinc magnis solitum p. v._
emend. Withof.
Is locus officio, quum cessant prospera, quumque
Dura ad opem fortuna vocat: nam læta fovere,
Haud quaquam magni est animi decus: huc, age, adeste.
Novi Dîs animas similes et pectora magnis 170
Nunquam angusta malis: capiunt (mihi credite) Cannas,
Et Trasymena vada, et Pauli memorabile letum.
170 sq. Cf. II, 315... 324.
170 sq. _Dis similes_, θεοειδέας, θεοεικήλους, Dausq.
--_pectora angusta_, animum humilem et timidum.
[171.] _capiunt Cannas_ etc. non fracti sunt cladibus ad Cannas
etc., sed his adversis ferendis pares sunt Romani. Conf. ad VI, 617,
et Gronov. Obss. I, 17.
167. _Sit_, vel _Fit_, vel _Est locus o._ conj. N. Heins. coll.
Stat. Th. XII, 302.
169. _huc_, non _hic_, scripti et primæ edd.
171. _Cannas_ Col. Vulgo _Cannæ_.
Hi sunt, qui vestris infixum mœnibus hostem
Dejecere manu, et Capuam eripuere superbis
Samnitum jussis: hi sunt, qui jura dedere 175
Terrore expulso, Sidicinaque bella remorunt.
173 sq. Decius commemorat beneficia Romanorum, quæ nunc remunerari
deceat.
174. Cf. Liv. VII, 29 sqq. Flor. I, 16.
175. _jura dedere_, vobis leges et libertatem reddidere.
176. _Terrore_, hoste.
--_Sidicina bella remorunt_, propulsarunt bellum, quod Samnites
intulerant propter Sidicinos, qui ad opem Campanorum confugerant;
Cell. Cf. ad V, 551.
173. _nostris_ Oxon. R. 1; Parm. Med.
176. Verbis _Terrore expulso_ ne mendum subesset metuebat
N. Heins.
Quos fugitis? socios quosve additis? ille ego sanguis
Dardanius, cui sacra pater, cui nomina liquit
Ab Jove ducta Capys, magno cognatus Iulo;
Ille ego, semihomines inter Nasamonas, et inter 180
Sævum atque æquantem ritus Garamanta ferarum,
Marmarico ponam tentoria mixtus alumno?
177 sq. _fuqitis_ sc. Romanos.
--_additis_, Pœnos. Conf. ad III, 350 in V.L. Novum argumentum, a
cognatione Campanorum cum Romanis petitum. Cf. sup. ad v. 30. De
progenie Dardani, filii Jovis, v. Ovid. Fast. IV, 31 sqq. et Heyne
Exc. VI ad Virgil. Æn. III.
179. _Capys_, filius Assaraci et pater Anchisæ, cujus filius Æneas
et nepos Iulus fuit.
--_magno Iulo_; cf. Virg. Æn. I, 267 et 288.
180 sqq. Acerbe in Pœnos, seu Afros, populos barbaros et sævos.
Conf. VI, 531.
177. Ita scripti et priscæ edd. nisi quod _auditis_ in Col. et
_odistisve_ pro _quosve additis_ in Put. et R. 2; _Quos f. socios
odiis? quosve additis? ille Dardanius_ ed. Marsi et inde al. _Quos
fugietis? eho! sanguis vos edidit ille D._ conj. Barth. Adv. III,
10. Male!
181. _rictum_ pro _ritus_, et v. 186; _vos_ pro _nos_ primus
edidit Marsus. Ibid. _vivida_ conj. non nemo teste Dausq. qui
tamen probat τὸ _invida_, noverca licet natura.
Ductoremque feram, cui nunc pro fœdere proque
Justitia est ensis, solæque e sanguine laudes?
Non ita, non Decio permixtum fasque nefasque 185
Hæc ut velle queat: nullo nos invida tanto
Armavit Natura bono, quam janua mortis
Quod patet, et vita non æqua exire potestas.»
Hæc vana aversas Decius jactavit ad aures.
183 seq. Conf. ad I, 58, et II, 504. [recte II, 503]
185. _Non ita_, ut ap. Virg. Æn. II, 583, ubi v. Heyne.
--_Decio_, δεινῶς pro, mihi.
--_permixtum fas nefasque_, ut apud Virgilium Georgic. I, 505;
Horat. Od. I, xviii, 10, et alios.
186. Nihil mihi præstantius natura dedit, quam arbitrium et
potestatem vitæ meæ finiendæ: sententia tenuiter et argute expressa;
Ern. Cf. ad II, 576.
187 sq. _janua mortis patet_, ut ap. Virg. Æn. II, 661: at quanto
ibi aptius, quantoque cum adfectu elatum! Ern.
--_vita non æqua_, iniqua infelici.
189. _vana_, frustra.
187. _morti_ suspicari possis coll. Virgil. Æn. II, 661, vel
_Mortis_, ut persona sit.
188. _e vita_ ed. Mars. et inde al. _ac_ Lefeb. _vitam non æquam_,
vel _vitæ non æqua_ (ut _angusta loci_ V, 174, et alia) _exire p._
malebat N. Heins. non inprob. Drakenb. ut verbum _exire_ cum
quarto casu construatur, ut XIV, 455; Lucret. VI, 1217; Virg.
Æneid, V, 438, et Tac. Ann. VI, 49.
Ast delecta manus jungebant fœdera Pœno. 190
Jamque aderant præmissa duci turbante tumultu
Autololes numerosa cohors: ipse agmine magno
Festinata citus per campos signa movebat.
Et Decius, «Nunc hora, viri, nunc tempus: adeste,
Dum Capua dignum, dum me duce dextera vindex 195
Molitur facinus; procumbat barbara pubes.
Pro se quisque alacres rapite hoc decus: hostis adire
Si parat, obstructas replete cadavere portas,
Et ferro purgate nefas: hic denique solus
Eluerit sanguis maculatas crimine mentes.» 200
190. Cf. Liv. XXIII, 7.
197. _rapite_; vid. ad I, 570.
--_decus hoc_, ut scil. arceatis Pœnos ab urbe.
198. _obstructas replete cadavere_, cadaveribus; cf. ad IX, 99.
199 seq. Decius apud Liv. l.c. «primo, ne reciperetur præsidium
(Autololes, v. 192, definite, poetarum more), vociferatus est:
deinde, ut receptum aut ejiceretur, aut, si malum facinus, quod a
vetustissimis sociis consanguineisque defecissent, forti ac
memorabili facinore purgare vellent, ut, interfecto punico præsidio,
restituerent se Romanis.»
190. _jungebant_, et mox _aderant_, R. 1, Parm. Mediol. Vulgo
_jungebat_ et _aderat_, prob. Lefeb.
198. _replete_ Puteol. R. 1, Parm. Mediol. Vulgo _præbete_.
199. _Aut_ sine _Vel_ pro _Et_ legendum crediderim; vid. not.
Dumque ea nequidquam non ulli læta profatur,
Audita asperitate viri cœptoque feroci,
Multa feta gerens ira præcordia, Pœnus
Adstabat muris, propereque arcessere lectos
Inmitem castris Decium jubet: horrida virtus, 205
Armatumque fide pectus, rectique cupido,
Et major Capua mens inperterrita mole
Invicta stabat, torvoque minacia vultu
Jussa ducis, verbisque etiam incessebat amaris.
201 sq. Cf. omnino Liv. XXIII, 7 seq.
203. _feta ira præecordia_; cf. ad X, 14 in V.L.
204 seq. _arcessere castris_, in castra sua, non procul ab urbe
posita.
[205.] _Horrida virtus_; v. ad I, 58.
207 sq. Cf. Virg. Æn. X, 770 sq. ubi v. Heyne.
--_major Capua_, mente, seu animo civium.
204. _arcessere_, non _accersere_, Putean. R. 1, Parm. Mediol.
Conf. ad lib. I, v. 264.
208. _minacia_ Colon. Vulgo _minantia_, vulgari errore. Vide, quos
Drakenborch. laudavit, Heins. ad Claud. b. Gild. v. 39; Broukh. ad
Propert. III, vii, 47, et Bentl. ad Horat. Od. II, xii, 12.
Quem Libyæ rector tot signa, tot arma ferentis 210
Spernentem increpitans magno clamore profatur:
«Post Paulum, post Flaminium componimur, eheu!