210. _ductor_ R. 1, et Med. _ferentes_ ed. Gryph. et sic conj.
Barth. Adv. III, 10, h.e. omnem Hannibalis exercitum. Sed
_ferentis_ ἀρχαϊκῶς scriptum tantumdem est.
212. _eheu_, non _heu, heu_, Col. Conf. Pier. et Burm. ad Virgil.
Ecl. II, 58; Broukh. ad Prop. II, xix, 22, et VV. DD. ad Horat.
Epod. XV, 23.
Vecordi Decio, mecum certasse volenti
In decus et famam leti: rapite, ite citati,
Signa, duces: pateatne mihi Campana vetante 215
Urbs Decio, explorare libet, nova bella moventi
Cui patuere Alpes, saxa inpellentia cælum,
Atque uni calcata Deo.» Subfuderat ora
Sanguis, et a torvo surgebant lumine flammæ.
214. _In decus et famam leti_, ut mors, a tanto viro, quantus ego
sum, ipsi inlata, gloriosior sit. Cf. ad II, 705, et III, 123.
217. _saxa cælum inpellentia_, tangentia, in illud adsurgentia, ut
_cælum pulsantes scopulos_ XII, 71. Cf. ad v. 136; XV, 167; IV, 2,
742, et Jani ad Horat. Od. I, i, 36.
218 sq. _uni calcata Deo_, ab Hercule. Cf. ad II, 356; IV, 4 al. Sed
Galli quoque ante Hannibal. transiverant (v. Liv. XXI, 30): hi
colebant Herculem, cui aram, (v. Petron. de bello civ.)
transgredientes montem, dicarunt, unde nata fabula de transitu
Herculis; Lefeb.
--_Subfuderat ora Sanguis_; cf. ad V, 275; IX, 459 seq.
[219.] _surgebant flammæ_, ira Hannibalis. Cf. ad IV, 262, et V, 105
in V.L.
214. _ite_ scripti, R. 2, Mars. et Mart. Herbip, Vulgo _inde_.
215. _pateatne_, non _pateatque_, Col., vel, teste Lefeb., duo
scripti.
218. _diffuderat_ Oxon.
219. _fulgebant_ Put.
Tum rictus spumans, et anhelis faucibus acta 220
Versabant penitus dirum suspiria murmur.
Sic urbem invectus, toto comitante Senatu,
Et vulgo ad spectanda ducis simul ora ruente,
Effundit cunctam rabiem irarumque procellas.
--Majorem ornatum, qui in v. 220 et 221 inest, nemo facile
desideraverit. Moderatius poeta iram H. sup. V, 603 sq.
descripserat: _rictus_ vero et _fauces_ indigne de homine, quamvis
furente et irato; Ern.
--_rictus_ quidem et _fauces_ hominibus, etiam non furore et ira
concitatis, æque ac bestiis tribuuntur. Sed ira turpior est
_spumante rictu_, qualem Sueton. in Claud. c. 30 notavit.
221. _suspiria_, iræ, ut _gemitus_ apud Virg. Æn. III, 664; VII, 15;
Ern. Proprie tamen non sunt iræ, sed iis tribuuntur.
222 sqq. Cf. Liv. XXIII, 7.
220. _rictus spumans_, quatuor scripti, _rictu spumans_ R. 1,
Parm. Med. _rictu spumante_ ed. Marsi Ven. Vulgo _rictu spumas_.
221. _Versabat_ Parm. _ad suspiria_ R. 1. Parm. Med.
222. _invectus_, non _ingreditur_, Col. Oxon. R. 2, Mars. et Mart.
Herb. _toto_, non _tanto_, scripti.
Nec non et Decio propiora pericula mentem 225
Flammarant, tempusque adeo cernebat adesse,
Quo laudes ducis invicti superaret inermis.
Non illum fuga, non clausi occuluere penates;
Sed liber, veluti nullus penetrasset in urbem
Hannibal, intrepido servaverat otia vultu: 230
Quum juvenem sævis (horrendum) concitus armis
Invadunt globus, et pedibus sublime sedentis
Ductoris sistunt. Tonat inde ferocibus alte
Incessens victor dictis, «Solusne ruentem
Fulcire, et revocare paras a funere, Romam? 235
225. Etiam in his comparandus omnino Liv. l.l. et c. 10. Orationem
Hannibalis v. 233 sq., ut sup. v. 212 sqq. poeta ipse, nec inepte,
commentus est.
232 sq. _pedibus Ductoris sistunt_, apud Liv. lib. cit. c. 10.
«Decium ante pedes destitutum causam dicere jussit.»
--_sublime sedentis_; v. ad III, 9.
232. _Invadunt_, non _Invadit_, Col.
233. _sistunt_ ex emend. N. Heins. Vulgo _sistit_.
O demens! en, qui Divum mihi munera tanta
Eripiat. Decio prorsus servabar inerti
Vincendus, Decio inbelli, cui femina nulla,
Orta in Agenoreis nostræ Carthaginis oris,
Cesserit: huic agedum, (nam cur indigna feramus?) 240
Magnanime o miles, meritas innecte catenas.»
236. _Divum munera_, victorias, quas diis debeo. Quod fere abhorret
a persona Hannibalis, qui res feliciter a se gestas non diis, sed
gladio et virtuti suæ tribuere solet, cujus poeta inmemor fuisse
videtur.
238 sq. Cf. ad II, 361.
239. _Agenoreis_; v. ad I, 15.
241. _Magnanime o miles_, vide Var. Lect. et ad lib. I, 29.
240. _huc_ Put.
241. _Magnanime o miles_ Tell. R. 1, Parm. Med. Ben. _Magnanime
miles_ Ox. et Put. Vulgo _magnanimo miles_, ut poeta inridens
_magnanimum_ dicat, quem modo _inertem_ et _inbellem_ vocaverit;
_Magnanime, i, miles_ malebat N. Heins. _Magnanimo, miles,
meritas, i, necte catenas_ conj. Bentl. ad Hor. Epod. XVII, 72,
ubi docet, bonos scriptores numquam dixisse _innectere alicui
catenas_, sed _innectere aliquem catenis_, vel _nectere alicui
catenas_. Possis itaque et reponere _hunc agedum, Magnanime o_,
vel _i miles, meritis innecte catenis_.
Dixerat hæc: necdum finem convicia norant.
Inlatus velut armentis super ardua colla
Quum sese inposuit, victorque inmane sub ira
Infremuit leo, et inmersis gravis unguibus hæsit, 245
Mandit anhelantem pendens cervice juvencum.
243 seq. Præclara et graphica comparatio, qualis fere ap. Virg. Æn.
X, 723 sqq. Homer. Iliad. γ, 23 seq. inpr. λ, 172 seq., et ρ, 61
seq. Cf. Burm. ad Val. Fl. II, 458 sq., ubi gemmæ ex Gorlæi Dactyl.
P. II, n. CXIX et nummo ex Morell. Specim. rei num. tab. XXVI,
quibus Draken. ad h.l. imaginem leonis, tum tauri, tum cervi tergo
inhærentis, oculis proposuerat, addit alteram Gorlæi gemmam T. I,
n. 528; v. et V.L.
245. _hæsit_ ut ap. Virg. Æn. X, 726.
242. _hæc_ in _et_ primus Nicander, et _nec dum_ in _nondum_
Marsus mutavit. Hunc versum in vulg. edd. excipiunt duo alii, ab
eodem Nicandro profecti, _Quum fera gens Decii constanti pectore
corpus Invadit, vincitque manus post terga catenis_. Eos tamquam
spurios ejeci, auctoribus N. Heins. et Draken., exemploque Lefeb.
sed refrag. Ernesti, quo judice non commode possunt abesse, quum
sequens ab iis pendeat comparatio. Eam ob causam quatuor, qui
sequuntur, versus, _Inlatus... juvencum_, post v. 231, inseruit
Lefeb. At verba hæc loco, quem in omnibus libris occupant, aptiora
videntur, illa vero ratione admissa, constructio eorum inpeditior
fit, et vox _quum_ bis posita languet. Omnia forsan bene inter se
cohærent, modo voc. _Inlatus_ non ad leonem, sed ad militem
(v. 241), vel ad ipsum adeo Hannibalem retuleris, ut sensus sit:
_Inlatus_ est, h.e. intulit se, inruit in Decium, velut leo, quum
sese inposuit armentis, etc. Possis etiam lacunam, quam extrusis
Nicandri versibus oriri putant, levi mutatione explere, si pro
_Illatus_ scripseris _Illi_ (milites v. 241) _tum_, scilicet sese
inposuere Decio, velut leo quum sese inposuit armentis, etc.
244. _victorque inmanis ab ira_ non male opinabatur N. Heins. nec
inprob. Drak. Cf. not. ad II, 139.
246. _prendens_ ex Put. recepit Lefeb. Sic λαβὼν κρατεροῖσιν
ὀδοῦσι Hom. Iliad. ρ, 63. Præstiterit _frangens_, quod proprium in
hac re verbum est, ut ἐξ αὐχέν᾽ ἔαξε ap. Hom. Iliad. λ, 175, et ρ,
63; conf. Heins. ad Claud. Stilic. II, 21, et Burm. ad Val. Fl.
II, 459. Sed vulgata quoque lectio bene se habet.
At Decius, dum vincla ligant, «Necte ocius, inquit,
(Nam sic Hannibalem decet intravisse) catenas,
Fœderis infausti pretium: sic victima prorsus
Digna cadat Decius: nec enim te, sanguine lætum 250
Humano, sit fas cæsis placasse juvencis.
247. Cf. Liv. XXIII, 10, ubi tamen Decius cives, non Hannibalem,
neque tam acerbis conviciis lacessit.
250 sq. _sanguine lætum Humano_, sævum, inmanem, sanguinis sitientem
militem Pœnum dicit (nisi forte ipsum Hannibalem, ut I, 59); nec
opus est, cum Marso cogitare de ritu punico humanas victimas
cædendi, quamvis non plane aliena foret ab ira Decii acerba illa
adlusio; Ern.
249. _præsul_ pro _prorsus_ Put. _pressus_ R. 1, Parm. Med.
_Pœnis_ emend. N. Heins.
250. _cadit_ scripti et Ven. Marsi.
En dextra! en fœdus! nondum tibi Curia, necdum
Templorum intrati postes; jam panditur acri
Imperio carcer: perge, ac primordia tanta
Adcumula paribus factis: mihi fama sub umbras 255
Te feret obpressum Capuæ cecidisse ruinis.»
Nec plura effari concessum: obnubitur atra
Veste caput, trahiturque ferox ante ora suorum.
252. «Unum esse exsortem Punicæ amicitiæ fœderisque secum facti»
etc. Liv. l.c.
254. _primordia_ etc. ut XV, 654.
[255.] _mihi fama sub umbras foret_; conf. V.L. et ad I, 398.
256. Hoc est, quod Marcellus ap. Liv. XXIII, 45, dixit, _Capuam
Hannibali Cannas fuisse_; Cell.
258. Hæc «vociferanti obvolutum caput est, ociusque rapi extra
portam jussus,» Liv. XXIII, 10. Reliqua Decii fata memorantur inf.
v. 377 sq.
253. _intranti_ a Marso innectum.
255. _sub umbras_ Col. ut fere ap. Virg. Æn. IV, 387; conf. ad VI,
150. Vulgo _umbris_.
257. _arte Veste_ conj. Drak.
Exin victor ovans sedato pectore tandem
Spectandis urbis tectis templisque serenos 260
Lætus circumfert oculos, et singula discit:
Quis muris sator, et pubes sit quanta sub armis,
Quot bello pateant argenti ærisque talenta:
259 seq. Silius exornavit verba Livii XXIII, 7 extr.
261. _discit_, cognoscit a Campanis, ut XII, 568, ubi v. not.
263. _bello_, in usum belli, _pateant_, parata et in promtu sint.
262. _muri_ Med. _Qui_ ed. Lef. _pator_, vel, quoniam hæc vox non
nisi inferioris ævi scriptoribus in usu fuit, _positor_ (ut ap.
Ovid. Fast. II, 63) emend. Burm. _auctor_ e Virg. Æn. VIII, 134,
reposuit Lefeb. qui neminem id vidisse miratur, et Burm. ineptire
dicit; conf. Bentl. ad Hor. Od. III, iii, 65, qui et _structor_
legi posse putabat. Ego potius miror, viros doctos non vidisse,
omnibus his conjecturis metri leges adversari. Si quid mutandum,
_pater_ rescriberem; conf. Virg. l.l., Ovid. Metam. XV, 861; Prop.
IV, x, 17, et sup. II, 654; ubi tamen Drak. monet, τὸ sator
tantumdem esse, et _æternûm mœrûm sator_ Pacuv. in Peribœa ap.
Nonium Marcell. cap. de Numeris et Casibus dici ex emend. Gulielm.
Verisim. I, 17; conf. Bentl. l.c.
263. Ita Col. et Ox. cum R. 1, (nisi quod in hac ed. errore
typogr. _argentique æris t._) unde cum Lefeb. recepi, etsi poetam
_aurique_ pro _ærisque_ scripsisse suspicor: _Quot b. p. auri
argentique talenta_ Put. Parm. Med. forte rectius; conf. Virg.
Æneid. X, 531; _Quotque auri pateant bello argentique t._ ed.
Marsi, quem sequuti sunt alii, etiam Draken. _armisque_ pro
_ærisque_ conj. N. Heins. et _lateant_, scilicet in ærario Burm.
Nunc qualis frenata acies, nunc deinde pedestris
Copia quanta viris. Monstrant Capitolia celsa, 265
Stellatesque docent campos, Cereremque benignam.
264. _frenata acies_, equitatus.
265. _Capitolia_, arcem Capuæ (cf. ad I, 541), ut apud Sueton.
Tiber. 40, et Calig. 57. Sic et aliarum urbium arces ac templa
magnifica, primoribus diis dicata Capitolioque Rom. similia,
dicuntur. Cf. VV. DD. ad Plaut. Curc. II, ii, 19; Suet. Gramm. 9,
quosque Drak. laudavit, Savaro ad Sidon. Apoll. XXIII, 40 seq. et
Gothofr. ad l. 34 cod.; Theod. de Annon. et Tribut.
--_Campus Stellatis_, fertilissimus, in mediterranea Campania, de
quo v. Cic. Agrar. I, 7; II, 31; Sueton. Jul. 20; Liv. IX, 44; X,
31; XXII, 13; Cluver. Ital. Ant. IV, 5, p. 1172, et inpr. Camillus
Campan. Fel. Diss. II, c. 33 sq.
266. _Cererem benignam_, agrum fertilem Campaniæ, de quo v. Cluver.
l.l. p. 1090.
266. _Stellantisque_, vel _Stallentesque_ (quos Voss. Inst. Or.
IV, vi, 3, floriferos exponit) in scriptis et priscis edd.
Jamque diem ad metas defessis Phœbus Olympo
Inpellebat equis, fuscabat et Hesperus umbra
Paullatim infusa properantem ad litora currum.
Instituunt de more epulas, festamque per urbem 270
Regifice exstructis celebrant convivia mensis.
267 seqq. Silius expressit Liv. XXIII, 8, variumque ornatum petiit
ex descriptione convivii Didonis Virg. Æneid. I, 699... 747.
--_Phœbus defessis equis inpellebat_ ab _Olympo_, cælo, _diem_,
lucem, quam Phœbus spargebat _ad metas_, Hesperio positas in litore,
_et Hesperus_, vesper, etc. Lenz.; coll. XII, 647; XVI, 38 sq.;
Ovid. Met. II, 142.
271. Cat. 63, 305, _large multiplici constructæ sunt dape mensæ_;
Lenz.
268. _Hesperos_, enuntiatione Græca, Tell. R. 1, 2, Parm. Med. Non
opus erat tot exemplis, quot congessit Drak.
269. _obfusa_ conj. Draken. Vid. ad V, 678.
Ipse, Deum cultu et sacro dignatus honore,
Præcipuis multoque procul splendentibus ostro
Adcipitur sublime toris: non una ministri
Turba gregis: posuisse dapes his addita cura, 275
His adolere focos, his ordine pocula ferre.
Nec non et certis struitur penus: aspera mensa
Pondera cælati fulgent antiquitus auri.
272. Imitat Virg. Æn. I, 699... 708.
--_dignatus_ passive, divino honore cultus; Lenz.
273 sqq. _splendentibus ostro toris_, ut _strato ostro_ et _pictis
toris_ ap. Virg. l.c.
[274.] _sublime_; v. ad III, 9.
--_Grex minister_; cf. ad I, 173.
[275.] _addita_, data.
276. _adolere focos_, ut _adolere penates_ ap. Virg. l.l. ubi vid.
Heyne.
--_ordine_ longo servorum, ut apud Virg. l.l., vel convivarum, ut
ap. Hom. Iliad. α, 470... 597. Lenz.
277. _certis_, ab aliis servis _penus struitur_, coquuntur et
adornantur, vel parantur cibi, ut apud Virg. _aspera pondera auri
antiquitus cælati_, vasa aurea, et quidem tam _aspera_, h.e.
anaglypha (v. ad II, 432), quam antiquo artificio facta, quo pretium
eorum magnopere augebatur. Cf. Virgil. Æn. IX, 266, quosque Drak.
laudavit, poeta noster XIV, 653; Cic. in Verr. I, 5; Val. Fl. I,
143; Suet. Cæs. 47; Ovid. Met. XII, 235 seq.; XIII, 700.
273. Præcipuus R. 2, quod recepit Lefeb. coll. Virg. Æneid. VIII,
177. Non male, judice quoque Ern.
277. _Nec non certatim_, vel _nec non et Cereri_ emend. N. Heins.
Eripiunt flammæ noctem, strepituque moventum
Murmurat alta domus: stupet inconsuetus opimæ 280
Sidonius mensæ miles, faciemque superbi
Ignotam luxus oculis mirantibus haurit.
279. Conf. Virg. Æn. I, 725... 727, et V.L.
280. _Stupet_ etc., ut _mirantur_ apud Virg. Æn. I, 709 sq.
281. _faciem_, ut IV, 591.
282. _oculis mirantibus haurit_; vid. ad VIII, 135.
279. Pro _moventum_, scilicet se (vid. ad I, 539), legendum
crediderim _vocantum_, ut de sermonibus clamoribusque inter vina
ortis agatur, quemadmodum ap. Virg. Æn. I, 725; _strepitusque
moventum Murmure tecta sonant_ conj. Withof.
[“ad I, 539”: in Not.]
Vescitur ipse silens, et tantos damnat honores
Esse epulis, facilesque coli tanto agmine mensas:
Donec pulsa fames, et Bacchi munera duram 285
Laxarunt mentem. Tum fronti reddita demum
Lætitia, et positæ graviores pectore curæ.
283. _ipse_, Hannibal. _damnat_, inprobat, tam splendide parari
epulas.
284. _agmine_, continuo motu et strepitu, ut XIV, 442, et ap. Virg.
Æn. II, 782, ubi v. Cerda et Heyne. Poeta forte servorum quoque
multitudinem respexit.
--_mensas faciles_ paratu, cibos facile parvoque sumtu parabiles,
scil. ei, qui convenienter vivit naturæ, quæ paucis contenta est.
Cf. ad I, 615.
285. _Bacchi munera_; v. ad VII, 748.
--_duram_, severam.
285. _At cum_ pro _Donec_ refinxit Nicander, quem alii sequuti
sunt.
286. _Tum frontis_ Col. Oxon. R. 1, Parm. Ben. Lefeb. _Cum
frontis_ Put. _fronte_ R. 2; _Cum fronti_ primus edidit Marsus;
_dedita_ Put. et R. 2.
Personat Euboica Teuthras testudine, Cymes
Incola, et obtusas inmiti murmure sævæ
Inter bella tubæ permulcet cantibus aures. 290
Namque Jovem et lætos per furta canebat amores,
Electræque toros Atlantidos: unde creatus,
Proles digna Deum, tum Dardanus: isque Tonanti
Ut det Erichthonium magna de stirpe nepotem.
Hinc Tros, hinc Ilus, generis tunc ordine longo 295
Assaracus, nulloque minor famave manuve
Tum Capys ut primis dederit sua nomina muris.
288 seq. Teuthras ad citharam canit, ut ἀοιδοὶ in conviviis heroum;
(conf. Hom. Odyss. θ, 99, 267; Athen. XIV, 6, et Virg. Æn. I, 740
sq.) unde lyra δαιτὸς ἑταίρη, dicitur Hom. H. in Merc. 31. Idem
poetæ transtulerunt ad Deorum epulas, in quibus Apollo lyram pulsat,
et Musæ adcinunt. Nomen Teuthrantis ab ignobili fluvio, vel euripo,
vel piscina quadam agri Campani, non nihil a litore Baiano remota,
deductum esse, suspicabatur Broukh. ad Prop. I, ii, 11.
--_Euboica testudine_, quod Cumæ, seu Cyme ab incolis Chalcidis
Euboicæ condita est; Drak. Conf. ad VIII, 531, et Heyne ad Virg. Æn.
VI, 2.
--_Personat_, cithara canit, ut ap. Virg. Æn. I, 741.
--_Cymes_; v. ad VIII, 531.
291... 297. Aptum carminis argumentum est genus Capyis, conditoris
Capuæ, a Jove, ejusque filio, Dardano ductum. Cf. sup. ad v. 30, et
177 sq.
--_furta_; v. ad VII, 487.
288. _Theucras_ Oxon. _Teutras_ Med.
291. _Namque_ (ut inf. v. 453, et ap. Virg. Ecl. VI, 31) ex
scriptis recepi, auctore N. Heins. Vulgo _Jamque_, prob. Lefeb.
quoniam hic incipiat Musicus.
297. _primus_ Marsi ed. et inde aliæ; confer ad lib. II, v. 235.
Concelebrant plausu pariter Sidonia pubes,
Campanæque manus: ante omnes ductor honori
Nominis augusto libat carchesia ritu; 300
Cetera quem sequitur, Bacchique e more liquorem
Inrorat mensis turba, ardescitque Lyæo.
298. Cf. Virg. Æn. I, 747.
299. _ductor_, Hannibal, _honori nominis_, in honorem Capyis. Cf. ad
IV, 729, et V, 161.
300. _libat_, non προπίνει, sed σπένδει, libatione effundit, ut mox
_inrorat mensis_. Conf. ad VII, 750; Virg. Æn. I, 736; V, 77, et
VIII, 279.
--_carchesia_; v. Macrob. Sat. V, 21; Tristan. Comment. hist. T. II,
p. 604 seq., et Heyne ad Virg. Ge. IV, 380.
--_ritu augusto_, sancto. Cf. Var. Lect.
300. _Nummis_ (Dianæ, numinis tutelaris Campanorum) emendat.
Dausq. coll. XIII, 124, et Eustath. ad Homer. Iliad. λ, Καὶ φασὶν
ἐν Καπύῃ πόλει Καμπανῶν ἀνακεῖσθαι Αρτέμιδι ποτήριον ἐν τοιούτῳ
σχήματι, ὅ λέγεται εἶναι τοῦ Νέστορος. Non male; nec tamen
necesse. Idem _honori augusto_ jungebat. Præstiterit forte:
_honori Nominis augusti_ (ut in cod. Tell. nisi _augusto_ doctius
pro _augusti_ positum censeas) _libat carchesia rite_, ut ap.
Virg. Æn. V, 77.
301. _e_ pro vulg. _ex_ recepi ex scriptis et priscis edd.
Interea, Tyrio resoluta in gaudia cœtu
Converso, (neque enim, juvenis non digne sileri,
Transmittam tua cœpta libens, famamque negabo 305
Quamquam inperfectis, magnæ tamen indolis, ausis)
Mens una inviolata mero, nullisque venenis
Potando exarmata, decus pugnæque, necisque
Sidoniæ tacito volvebat pectore molem.
303. De Pacuvio Calavio et Perolla, ejus filio Deciique Magii amico,
vitæ Hannibalis insidiante, conf. Liv. lib. XXIII, cap. 8 et 9, qui,
judice quoque Ernesti, majori cum elegantia atque adfectu rem
narravit, et sententias ornavit, non, ut Silius, sola verba.
--_gaudia resoluta_, dissoluta, inmodica. Proprie, sed sensu paulum
diverso, frons et mens gaudio dissolvi, vel, ut inf. XIV, 681, _in
gaudia resolvi_, ut contra tristitia contrahi, dicuntur. Cf. quos
Drak. laudavit, Barth. ad Claud. Cons. Olybr. et Prob. v. 248, et
Burm. ad Petron. Sat. c. 131.
306. Similiter Ovid. Met. II, 328. Conf. inf. v. 363 sq.
307 sqq. _nullis venenis Potando exarmata_, molesto ornatu variata
sententia proxime antecedens: nempe vinum largius sumtum, ceu
venenum, vires animi frangit; Ern.
[308.] _necis Sidoniæ_ Hannibalis _molem_, quia et magnus et
difficilis conatus.
307. _uni_ recte, puto, corrig. N. Heins. nec male mox _venenis
Potanti_ (confer ad III, 580), et _pœnæque_ pro _pugnæque_. In ed.
Parm. τὸ _decus_ conjungitur τῷ _exarmata_, noto
græecismo. [“ad III, 580”: in Not.]
Quoque esset miranda magis tam sacra libido, 310
Pacuvio genitus patrias damnaverat artes.
310 sq. Quod maxime mireris, Hannibali necem parabat filius ejus,
qui in primis auctor defectionis ab Romanis fuerat. De malis
_artibus_, quibus Pacuvius ad dominatum adspirabat, v. Liv. XXIII, 2
sq.
--_sacra libido_; v. ad VII, 9.
310. _tam_ R. 1, Med. et Ben. Vulgo _tum_.
311. _Facunio_ Put. Parm. Ven. Marsi et Ben. _Pacullo_ Col. Vulgo
_Pactulo_; conf. sup. ad v. 58.
Is variis oneratum epulis atque atria tardo
Linquentem gressu comitatus pone parentem,
Postquam posse datum meditata aperire, novosque
Pandere conatus, et liber parte relicta 315
Tectorum a tergo patuit locus, «Adcipe digna
Et Capua et nobis, inquit, consulta:» togaque
Armatum amota nudat latus. «Hoc ego bellum
Conficere ense paro, atque avulsum ferre Tonanti
Rectoris Libyci victor caput: hic erit ille, 320
Qui polluta dolis jam fœdera sanciet, ensis.
312. _atria_, atrium, in quo veteres epulabantur; Drak. qui laudavit
Serv. ad Virg. Æn. I, 726.
313... 316. «Patrem, ex convivio egressum, sequutus filius, ubi in
secretum (hortus erat posticis ædium partibus) pervenerunt» etc.
Liv. XXIII, 8.
[314.] _datum_, data ei occasio est consilii cum patre communicandi.
319. _Tonanti_, Δΐι ὁρκίῳ, cujus nomen rupto fœdere H. violavit,
vel, tamquam spolia opima, Jovi Feretrio.
321. «Jam ego sanguine Hannibalis sanciam rom. fœdus,» Liv. l.l.
Si perferre nequit spectacula tanta senectus,
Et tremit inceptis lasso majoribus ævo,
At tu securis concede penatibus, et me
Linque meæ menti. Summum quod credis, et æquas 325
Hannibalem Superis, o quantum nomine major
Jam Pœno tibi natus erit!» Vibrabat ab ore
Ignis atrox, animusque viri jam bella gerebat;
323. _tremit inceptis_, ad incepta _majoribus lasso_, debili, _ævo_,
senectute, h.e. quam ut a senibus perfici possint.
--_lassum ævum_, ut _fessa ætas_ ap. Tac. Ann. XIV, 33. Cf. VV. DD.
ad Plin. Ep. VI, 21.
324. _securis penatibus_, qui nihil ab Hannibale metuebant, Drak. in
ædes, ubi tutus latere potes, rectius Dausq. et Ern. Sed forte vera
verborum sententia est hæc: concede, recede, ex his ædibus, ubi
Hannibal et reliqui convivæ securi sibi videntur, neque insidias a
me vel quoquam alio metuunt. «Te id prius scire volui, si forte
abesse, dum facinus patratur, malles,» Liv. l.c. _me linque meæ
menti_, patere me consilium meum perficere.
325. _quod_, quoniam; Drak. et Cuper. ad Petron. c. 104, sed pro
_quamvis_ positum putabant Heins. et Burm. ad Ovid. Ep. Her. XVII,
51, et Gron. ad Liv. XLII, 26 in additis.
323. _lapso_ e c. Tell. reposuit Lefeb. coll. XVII, 427, et _ævo_
pro _in ævo_ positum putat. Sed vid. not.
324. _At_ non _Et_, Col. et Ven. Marsi _securus_, vel _secretis_
conj. N. Heins. _En tu securis confide_ emend. Lefeb. quia jam
fuerit in penetralibus domus sive penatibus; quasi illuc iterum
concedere non potuerit.
325. _tu_ pro _quod_ primus substituit Marsus.
Quum senior, tanti pondus conaminis ægra
Jam dudum vix aure ferens, tremebundus ibidem 330
Sternitur, et pedibus crebro pavida oscula figens,
«Per si quid superest vitæ, per jura parentis,
Perque tuam nostra potiorem, nate, salutem,
Absiste inceptis, oro: ne sanguine cernam
Polluta hospitia, ac tabo repleta cruento 335
Pocula, et eversas pugnæ certamine mensas.
329. Cf. Liv. XXIII, 9, ubi pater graviter duobus verbis _amens
metu_ dicitur, nec prius ad pedum amplexum et oscula descendit, quam
filium precibus commotum et lacrimantem vidit, quod ad dignitatem
adfectumque patris tuendum multo adcommodatius est. Ita Ernesti. At
contra præclare poeta v. 351 seq. inducit filium, virtute Hannibalis
ad facinus illud magis incensum, quam ab eo deterritum, nec tam suo,
quam patris periculo commotum: nec minus graviter parens h.l.
dicitur _tremebundus_ sc. metu, et _pavida_ oscula figens; et vers.
353... 360, oratio vehementioribus gravioribusque adfectibus
insurgit, quam ap. Liv. l.c. Virtus quoque Hannibalis periculique
magnitudo v. 337 sq. vividioribus imaginibus adumbratur. Nec tamen
dissimulo, in vss. 337 sq. et inpr. 344 sq. paterni adfectus
dolorisque vim rhetorum argutiis aliquantum infringi.
334 sq. _ne sanguine cernam Polluta hospitia_, quod apud Romanos
(immo apud omnes antiquitatis populos) dirissimum et maxime
exsecrandum scelus habebatur; Drak.
Tune illum, quem non acies, non mœnia et urbes
Ferre valent, quum frons propior lumenque corusco
Igne micat, tune illa viri, quæ vertice fundit,
Fulmina pertuleris; si viso intorserit ense 340
Diram, qua vertit per campos agmina, vocem?
Fallit te, mensas inter quod credis inermem.
Tot bellis quæsita viro, tot cædibus armat
Majestas æterna ducem: si admoveris ora,
Cannas, et Trebiam ante oculos, Trasymenaque busta, 345
Et Pauli stare ingentem miraberis umbram.
337 sq. «Vultum ipsius H., quem armati exercitus sustinere nequeunt,
quem horret populus Romanus, tu sustinebis?» Ita Liv. l.l. Cf. sup.
I, 496 sq.
339 seq. _Fulmina, quæ vertice fundit_, splendorem cassidis,
terrorem incutientis; Ern. Ad cristarum quoque fulgorem hæc
referenda sunt. Cf. I, 460 sq. et ad I, 421.
343 sq. Drak. comparavit Lucan. II, 75 sq.
346. _Pauli ingentem umbram_; conf. ad I, 97; VIII, 146, et X, 288.
[“VIII, 146” recte VIII, 145]
337. _non mœnia_ R. 1, 3; Parm. Med. _nec m._ scripti Mars. et
Mart. Herb. _neque m._ Nicander et deinde alii.
343. _virûm tot cædibus_, vel _ultro t. c. armat_, scilicet
inermem, (h.e. quantumvis, ut inf. v. 516.) scribendum videbatur
N. Heins. quonium _viri_ præcessit: sed interjectis demum tribus
versibus.
Quid? tanto in casu comitum juxtaque jacentum
Torpebunt dextræ? parce, oro, et desine velle,
Cui nequeas victor superesse: an tristia vincla
Et Decius non erudiunt componere mentem?» 350
347. _in casu_, periculo, vel fortuna adversa, vel nece, _tanto_,
tanti viri; nisi malis, in tam gravi re.
--_juxta_, prope eum, _jacentum_, ad mensam adcumbentium.
348 seq. _Torpebunt dextræ_; cf. Liv. l.l.
--_desine velle_ aliquid, _Cui nequeas victor superesse_, quod si
tibi ex voto successerit, perniciosum tibi et causa interitus erit;
Ern.
349 sq. _vincla et Decius_; v. Decio indita.
[350.] _erudiunt_, docent, commovent.
--_componere mentem_, sedare animi æstum, et a proposito declinare.
347. _tanta in rabie_ suspicari possis, coll. Liv. XXIII, 9, _quid
tot dextræ? torpescentne in amentia illa?_
348. _desine belli_ (ut X, 84, ubi vid. not.) conj. N. Heins. et
_Quum nequeas_ Dausq.
Talia commemorans, famæ majoris amore
Flagrantem ut vidit juvenem surdumque timori:
«Nil ultra posco, refer in convivia gressum;
Adproperemus, ait: non jam tibi pectora pubis
Sidoniæ fodienda manu tutantia regem. 355
Hoc jugulo dextram explora: namque hæc tibi ferrum,
Si Pœnum invasisse paras, per viscera ferrum
Nostra est ducendum: tardam ne sperne senectam.
352. _surdum timori_, non deterritum periculo ejusque metu. Cf. ad
I, 692.
356. _Hoc jugulo_, et _hæc per viscera_ δεικτικῶς dicta.
352. _timoris_ malebat N. Heins. coll. I, 692, et X, 553.
356. _hæc_, non _hoc_, Col. Oxon. R. 2, _huc_ putabat N. Heins.
357. _lenta_ pro _ferrum_ substituit Nicander, _læta_ conj. Dausq.
Conf. not. ad II, 26.
Obponam membra, atque ensem extorquere negatum
Morte mea eripiam.» Lacrimæ tunc ore profusæ, 360
Et magna Superum cura servatus in arma
Scipiadæ Pœnus; nec tantum fata dederunt
Externa peragi dextra. Pulcherrimus iræ,
Et dignus fieri compos memorabilis ausi,
Amisit quantam posito conamine laudem, 365
Cui tantum est voluisse decus? Tum reddere sese
Festinant epulis, et tristia fronte serenant;
Donec læta virum solvit convivia somnus.
361. Dii vitam H. servarunt, ut a Scipione vinci posset.
362. _Scipiadæ_, Scipionis. Vid. ad VII, 107.
--_tantum_ facinus, _peragi_, perfici: nisi malis, tantum virum
vinci et occidi, ut _peragit_ ap. Val. Fl. I, 146, ubi v. Burm.
363... 366. _dextra Externa_, Campani hominis. Hæc sententia exiguam
vim habet, sed argutas verborum antitheses, poetæ delicias; Ern.
367. _tristia fronte serenant_, tristitiam serena fronte
dissimulant. Cf. Virg. Æn. IV, 477, et ibi Heyne. Ceterum Silius
h.l. discrepat a Livio, (XXIII, 8 et 9 extr.) quo teste solus pater
convivio se reddidit, non filius, qui in eo haud interfuerat: nam
«unus nec dominorum invitatione, nec ipsius interdum Hannibalis,
vinci potuit; ipse valetudinem excusans, patre animi quoque ejus
haud mirabilem interturbationem causante.»