Post Cannensem pugnam a Romanis ad Pœnos deficiunt Samnites, Bruttii,
Apuli, Hirpini, Atellani, Calatini, et Græcorum omnis fere ora,
Tarentini, Crotonienses, Locrique, et Cisalpini omnes Galli; 1-27.
Horum exemplum sequitur etiam Capua, etsi urbs ista a Trojanis, ut
Roma, originem habuit; 28-32.
Nam divitiæ, quibus adfluebat, jam dudum desidiam, luxum, libidinem,
peccandi licentiam, perditosque mores invexerant, et præterea plebs a
Patribus dissentiebat; 33-54.
Ægram hanc civitatem ad Pœnos trahit Pacuvius, homo popularis, et
malis artibus opes nactus, qui nunc, adflictis Romanorum rebus,
legatos Romam mittendos censet, qui postulent, ut alter consul e
Campanis creetur; non dubitans, quin repulsam laturi sint, et ita
animi civium suorum, ira exacerbati, ad defectionem spectaturi; 55-63.
Hæc suadenti adsentiuntur omnes, et legati Romam proficiscuntur, ubi
Virrius, princeps eorum, mandata in frequenti senatu exponit, sed
ingenti clamore, a cunctis Patribus sublato, interpellatur; 64-72.
Torquatus adeo non tenet iram, ut se exemplo T. Manlii, proavi sui,
qui Annium, prætorem Latinorum, eadem olim poscentem, e curia
exturbarit, legatis vim manusque inlaturum esse minetur; 73-87.
Ejus furorem reprimit Fabius, sed stolida simul Virrii postulata
acerbioribus verbis perstringit; 88-97.
Hujus oratio interrumpitur a Marcello, quippe qui acrius invehitur in
Varronem consulem, quod insaniam effeminatorum hominum patienter
ferat; 97-108.
Tum patres consurgunt, clamorque eorum circumsonat legatos, qui citato
gradu ex templo se proripiunt, et ira commoti se fœdus cum Hannibale
facturos esse edicunt; 109-113.
Abeuntes Fulvius, gloriam expugnatæ Capuæ jam mente præsagiens,
conviciis consectatur; nescius, superbos aliquando Campanos, etsi
serius Pœnis, jus Latii consequuturos, et ita sibi aditum ad summos
Romanorum honores ipsumque consulatum comparaturos esse; 114-129.
Legatione renunciata, confestim omnes defectionis consilium capiunt,
resque ab Hannibale gestas summis ad cælum efferunt laudibus; 130-154.
Decius solus, ne legati ad Pœnum mittantur, summa ope resistit
gravique oratione docet, magni animi esse, fidem, rem sanctam, non in
prosperis, sed in adversis amicorum rebus servare, insipientis vero et
ingrati, a vetustissimis sociis, iisdemque bene de Campania meritis et
consanguineis, desciscere ad Hannibalem, fœderum ruptorem ferorumque
populorum ducem, qui jus ac fas omne deleat; 155-188.
Nihilo secius fœdus cum Hannibale jungitur, et ab eo Capuam mittitur
præsidium, quod ipse mox sequitur: quo audito Decius primo, ne
recipiantur barbari, palam vociferatur; deinde, ut vel recepti
ejiciantur, vel, si malum facinus, quod a sociis suis defecerint,
forti ac memorabili facinore purgare velint, interfectis Pœnis,
restituant se Romanis; 189-200.
Hæc quum relata Hannibali essent, mittit, qui vocent Decium ad sese in
castra; isque quum ferociter negasset se iturum, concitatus ira Pœnus
cum modico præsidio Capuam contendit; urbemque ingreditur comitante
senatu ac plebe cum conjugibus ac liberis, qui, studio visendi tot jam
victoriis clarum imperatorem, obviam ipsi iverant; 201-224.
Tum Decius, qui neque fugit, neque privatim se tenet, sed in foro
otiose inambulat, comprehensus ante pedes destituitur Hannibalis, qui
stolidam inbellis viri temeritatem acerbe increpat, eique catenas
injici jubet; 225-241.
Is, manente ferocia animi, dum vinculis constringitur, inmanem
Hannibalis crudelitatem graviter objurgat, et obvoluto capite ocius
extra portam in castra Pœnorum rapitur; 242-258.
Reliquam diei partem victor visenda urbe consumit, et vesperascente
cælo excipitur convivio, omnibus voluptatium incelebris instructo,
cujus splendidum adparatum Pœni adtoniti mirantur, sed dux eorum
tacite damnat, donec ipsius quoque animus larga meri potione
relaxatur; 259-287.
Teuthras, Cumanus, ad lyram canit de gente Capyis, conditoris Capuæ,
in cujus honorem convivæ vinum libant; 288-302.
Interea Pacuvii filius, qui solus vino non incaluerat, clam insidias
Hannibali molitur; 303-311.
Patrem, ex convivio egressum, sequutus, ubi in secretum (hortus erat
posticis ædium partibus) perveniunt, toga rejecta ab humero, latus
subcinctum gladio nudat, et consilium expromit; 312-328.
Quæ ut videt auditque senex, tremebundus pedibusque filii advolutus,
eum per jura parentis suamque salutem obtestatur, ut incepto absistat,
neque vel sanguine polluat hospitia, vel temere se in extremum
certumque capitis discrimen inferat, quum solus ne Hannibali quidem,
tanto viro cujus vultum vel armati exercitus sustinere nequeant, nedum
tot convivis, par sit; 329-350.
Qua periculi commemoratione ferocem gloriæque cupidissimum juvenem
magis incensum, quam deterritum cernens, se corpus suum dicit
obpositurum pro corpore Hannibalis, adeoque per paternum pectus
petendum illum ferro transfigendumque esse; 351-360.
Quo audito filius lacrimabundus fidem dat, se nihil facturum tale, et
cum patre, quo minus res suspecta sit, se ipse convivio reddit;
361-368.
Postero die ubi primum inluxit, Mago nuncius victoriæ Carthaginem
proficiscitur, et annulos aureos aliaque spolia secum avehit; 369-376.
Eodem mittitur Decius: at tempestas navem defert Cyrenas, ubi vinculis
liberatur jussu Ptolemæi regis, in cujus regno non ita multo post
moritur; 377-384.
Venus interea optatam sibi ad animos corporaque Pœnorum luxurie
enervanda oblatam occasionem amplectitur, et cum Cupidinibus agit, ut
telis suis clam Pœnis inexplebilem libidinum deliciarumque cupiditatem
inmittant, et ita, quos nec arma, nec ignes, nec mala vicerint, nimia
bona ac voluptates inmodicæ perdant, duxque eorum severam vivendi
rationem cum effeminata mollitie commutet; 385-409.
Cupidines imperata faciunt, et repente Pœni a temperantia et virtute
bellica degenerant, neque vino, epulis, cantu, scenisque convivalibus
exsatiari possunt, 410-430.
Hannibal maxime oblectatur arte Teuthrantis citharœdi, qui mirifica
facinora, ab Amphione, Arione, Chirone et Orpheo vi lyræ edita, canit;
431-482.
Dum Pœni ita Capuæ luxuria diffluunt et perduntur, Mago Carthaginem
venit, ubi magno plebis gaudio plausuque excipitur; 483-499.
Tum, senatu ipsi dato, insignem exponit victoriam, a fratre ad Cannas
et Aufidum de duobus Romanorum consulibus partam, quorum alter, toto
exercitu amisso, vix cum paucis effugerit, alter, summus hostium
imperator, fortissime pugnans occiderit; 500-531.
Ad fidem deinde tam lætarum rerum, effundi in vestibulo curiæ jubet
acervum annulorum aureorum, equitibus Romanis detractorum; utque Roma,
hac clade adflicta, funditus evertatur, Hannibalem subplemento,
pecunia, elephantis et frumento juvandum censet; 532-541.
Simul, lætis omnibus, locum Hannonis increpandi esse ratus, per
ludibrium ab eo quærit, utrum etiam nunc pœniteat belli Romanis
inlati, et dedi Hannibalem jubeat? 542-553.
Is contra, tum invidia tum ira percitus, respondet, se nihil ex
pristina voluntate mutasse, et nunc potissimum sibi pacem expetendam
videri; non plura etiam posse a victis ducibus rogari, quam nunc
victores poscant; hostes præterea, dolore atque ira incensos, fortuna
aliquid variante, atrociores post hanc cladem fore, et forsan ne
daturos quidem, nedum petituros esse pacem, quippe quæ facilius a
victoribus, quam a victis Romanis inpetrari possit; si autem vera
sint, quæ modo Mago jactaverit, ad internecionem Romani imperii
pugnatum ad Cannas esse, se non satis mirari posse, quid causæ sit,
quod invictus ille imperator, qui Marti similis et cui nemo par
putetur, non ex Cannensi acie protinus exercitum ad urbem Romanam
duxerit; denique Hannibalis consilia non nisi ad tyrannidem et
dominatum spectare; proinde, si a pace abhorreant cives sui, quæ tamen
optima rerum humanarum innumerisque triumphis potior sit, furorem
certe superbi hominis nulla re alendum esse; 554-600.
Sed oratio Hannonis, quem simultas cum familia Barcina leviorem
auctorem faciebat, interpellatur clamore contradicentium, ingentique
consensu fit senatusconsultum, ut Hannibalis exercitus militibus, in
Africa et Hispania conductis, subpleantur; 601-611.
Nunc, age, quos clades insignis Iapyge campo
Verterit ad Libyam populos Sarranaque castra,
Expediam. Stat nulla diu mortalibus usquam,
Fortuna titubante, fides: adjungere dextras
Certavere palam rumpenti fœdera Pœno, 5
Heu! nimium faciles læsis diffidere rebus:
Sævior ante alios iras servasse repostas,
Atque odium renovare ferox in tempore Samnis.
1. Nunc recensebo populos, qui post cladem Cannensem ad Pœnos
defecere. Conf. Liv. XXII, 61.
--_Iapyge campo_; v. ad I, 51.
2. _Sarrana castra_; cf. ad I, 72.
3, 4. Comparant Virg. Æn. X, 861. Sed magis huc spectant loca, quæ
de inconstantia amicorum in fortuna adversa agunt. Cf. VV. DD. ad
Petron. c. 80; Ill. Harles. ad Ovid. Trist. I, iii, 16, et ej. Ind.
v. _Amici._
6. _faciles læsis_, adflictis, adversis, _diffidere rebus_, proni ad
metum.
7, 8. Cf. VIII, 562, 563, et ibi not.
--_in tempore_, ἐν καιρῷ, data occasione, tempore opportuno, ut
passim ap. Liv. et alios, quos laudarunt Drak. ad h.l. et VV. DD. ad
Frontin. Strat. I, 1 ex. 1.
7. _Sævior ante oculos alios servasse_, vel _alios iras servasse
r._ Oxon. unde _Sævior ante oculos animos_ (iras, adfectus)
_servasse repostos_ conj. Barth. Adv. III, 10.
8. _revocare_ Put.
Mox levis et sero pressurus fata pudore
Bruttius; ambiguis fallax mox Appulus armis. 10
Tum gens Hirpini vana indocilisque quieti,
Et rupisse indigna fidem: ceu dira per omnes
Manarent populos fœdi contagia morbi.
9. _pressurus fata_, adgravaturus sortem.
10. _Bruttii_ ultimi cum Romanis in gratiam rediere _sero pudore_
defectionis; Dausq. Iidem primi ad Hannibalem descivere, (_levis_)
et inde, æque ac Picentes et Lucani, a Romanis ignominiæ causa non
pro sociis habiti sunt, et ad servilia miserrimaque, magistratibus
Rom. præstanda, ministeria dejecti, de quo vid. Gell. X, 3, et
Strab. V extr.
--_ambiguis armis_, propter fidem ambiguam.
12. _indigna rupisse fidem_, indigne, inhoneste, turpiter rumpens
fidem; qua indignum, cui turpe est, rumpere fidem.
9. _fata_ Col. Vulgo _facta_.
10. _Bruttius_, non _Brutius_, Col. vid. ad VI, 15; _Apulus_ Col.
Conf. Dausq. Orth. P. II.
11. _Irpini_ Col. prob. N. Heins. propter verba Festi: _Irpini
adpellati lupi nomine, quem Irpum Samnites dicunt._ Sed conf.
Dausq. l.c. Sigon. ad Liv. XXIII, 1, et de lupo, fabuloso
Hirpinorum, coloniæ Samnitium, deductore Strab. V, extr. ubi ἵρπος
legitur, ut _hirpus_ ap. Serv. ad Virg. Æn. XI, 785; _Irpinum_
Parm. et Med. _indocilisque quieti_ (h.e. inquieti) Col. ut
I, 237, et Juvenal. XIV, 40; _quietis_ frustra reposuit Lefeb.
coll. XII, 726. Vulgo _quietem_.
12. _Erupisse_ Ox. _dura_ Put. et priscæ edd. præter R. 2.
Jamque Atella suas, jamque et Calatia adegit,
Fas superante metu, Pœnorum in castra cohortes. 15
14. Poeta et in his exornavit verba Liv. XXII, 61.
--_Atella_, vetus Oscorum opp. in Campania, unde _Atella_, seu
_Atellana fabula_ dicta.
--_Calatia_; cf. VIII, 542.
15. _Fas_, fidem Romanis jure præstandam.
14. _Calatia_ scripti, _adegit_ scripti, R. 1, 2, 3, Parm. Med.
Vulgo _Gallatia abegit_.
Inde Phalanteo levitas animosa Tarento,
Ausonium laxare jugum: patefecit amicas
Alta Croton portas, Afrisque ad barbara jussa
Thespiadum docuit submittere colla nepotes.
16. _Phalanteo Tarento_; v. ad VII, 665. Etiam huic urbi tanta fuit
_levitas animosa_, h.e. inconstantia et audacia, ut _jugum
Ausonium_, a Romanis sibi inpositum, excuteret.
18 seq. _Croton Alta_ dicitur, propter montes, Latymnum et Physcum,
de quibus v. Schol. ad Theocrit. IV, 19, 23, vel potius propter
arcem, de qua v. Liv. XXIV, 3.
--_Thespiadæ_, Herculis e Thestii L filiabus filii, eorumque
posteri, quorum pars in Beotiam missa, pars duce Iolao in Sardiniam,
unde in Italiam venerunt, et unus eorum, Myscelus, jussu Herculis;
eo loco, quo is Crotonem, hospitem suum, incaute a se occisum,
sepeliverat, in hujus memoriam Crotonem condidit; unde Crotoniates
h.l. _Thesp. nepotes_ dicuntur. Conf. Ovid. Met. XV, 12... 60;
Strab. VI, p. 252 sq.; Diodor. IV, 29; V, 15; Heyne ad Apollodor.
p. 331 sq., 467 et 486 sq.
--_Afris submittere colla_; conf. ad VI, 414.
Idem etiam Locros habuit furor: ora vadosi 20
Litoris, Argivos major qua Græcia muros
Servat, et Ionio luitur curvata profundo,
Lætas res Libyæ et fortunam e more sequuta,
Juravit pavitans Tyrio sua prælia Marti.
20 sqq. Coloniæ græcæ, modo memoratæ et aliæ, in ora Ionii maris,
_Tyrio marti_, Pœnis, _jurarunt sua prælia_, se pro iis arma
capturos esse, illis sacramentum dixere, ad eos descivere.
[21.] _Græcia major_, h.e. magna, quo nomine maxime dictus est
tractus oræ maritimæ a Tarento usque ad Locrorum sedes pertinens, in
quo plurimæ Græcorum coloniæ fuerunt; Ernesti.
[22.] _luitur_ pro vulg. adluitur.
[23.] _e more_, ut fieri solet; Barth. et N. Heins. coll. v. 3.
Possis etiam interpretari: _fortunam_ suam _e more_, more suo, ut
solebant, _secuta_.
22. _lavitur_ (a voc. _lavere_ pro _lavare_) conjicit Burmann.
23. _in Marte_ quatuor scripti et priscæ edd. sed _Marti_ mox
denuo sequitur, _in morte_ Mars. et plerique eum sequuti, _errore_
Basil. Dausq. Cellar. et alii; _e more_ emend. Barth. Adv. III,
10.
Jam vero, Eridani tumidissimus adcola, Celtæ 25
Incubuere malis Italum, veteresque doloris
Tota se socios properarunt jungere mole.
25. _Celtæ_, ut mox _Boii_ et _Senones_, Galli Cisalpini.
26. _Incubuere malis_, ea adcelerarunt et auxerunt. Cf. ad IV, 731.
--_veteres doloris_, vetere ira, odio et dolore perciti. Vid. ad IV,
530.
26. _Italum_ omnes scripti. Vulgo _iterum_, prob. Dausq. Sed
duarum inimicissimarum gentium nomina jungi, plus energiæ habet,
judice Barth. Adv. III, 10, _veteresque doloris_ Puteol. et Tell.
_veteresque dolores_ R. 1, Med. al. Vulgo _veterisque doloris_.
Sed fas id Celtis, fas inpia bella referre
Boiorum fuerit populis. Capuæne furorem,
Quem Senonum genti, placuisse? et Dardana ab ortu 30
Mœnia barbarico Nomadum sociata tyranno
Quisnam, mutato tantum nunc tempore, credat?
28 seq. Hæc defectio in Celtis forte excusanda, tamquam in peregrino
populo, cui injustum olim bellum Romani intulerunt, jure gentium
violato: (de quo v. Liv. V, 36) sed Capuam, quæ eamdem, quam Roma,
originem habuit, ad Pœnos, feros populos, descituram esse quis
umquam credidisset? cf. inf. v. 177... 184.
--_bella referre_: iterare, resumere, ut XVI, 77; N. Heins.
--_referre_, ulcisci, Lenz. et Ern.
30. _Dardana ab ortu mœnia_: nam Capuam a _Capye_, Trojano rege, qui
a Dardano, Jovis filio, genus ducebat, adpellatam, veteres tantum
non omnes credebant. Cf. v. 177 sq.; 299 sq.; Suet. Jul. 81; Cluver.
Ital. ant. IV, 1; Heyne Exc. VI ad Virg. Æn. III, et Exc. VII ad Æn.
VII, p. 129; Strabo L. V. p. 248, hanc urbem a capite, quod caput
esset XII oppidorum, sed alii, v.c. Plin. III, 5, seu 9; Liv. IV,
37, et Diodorus, a campestri agro, quod propius vero est, dictam
putabant.
31. _barbarico Nomadum tyranno_, Hannibali.
32. Vid. V.L.
28. _fas sit_ R. 1, Parm. Mediol. Idem conj. N. Heins. vel _fas_,
_Di_, _Celtis_.
31. _Nomadum_ est ex emend. N. Heins. et Gron. Obss. III, 9; _jam
tum_ Marsi Ven. In aliis libris _numquam_, vel _tandem_, sed in
plerisque _nondum_ legitur sine sensu; _demum_ corrig. Barth. l.c.
32. _mutatos_ emend. Dausq. perperam. Gronovius l.l. versum hunc,
inquit, qui languor et sopor est ipse, atque enervem reddit iratam
admirationem, si persuadere possim ὑποβολιμαῖον esse,
cancellaverim libens. Sic tota oratio, quod Drak. monuit, est
admirantis, quæ per verbum infinitivum proferri solet; quod genus
constructionis quum librarii non intelligerent, explendo, ut
putabant, sensui addiderunt versum subditicium, de quo vid. idem
Gronov. Obss. II, 14. Ipse quoque non dissimulo, hunc versum, quem
Ernesti et reliqui interpp., præter Drak., silentio quod mireris,
prætermittunt, semper me obfendisse; quod tamen non poetæ, sed
librariorum culpa factum videtur. Vix enim dubito, quin legendum
sit: _Quis, nisi mutato tantum nunc tempore, credat?_ h.e. quisnam
hoc credat, nisi nunc, quo tempora tantopere mutata sunt, vel,
nisi tantum nunc tempora mutata essent? Ita hæc vel ad tempora
poetæ, vel ad ea, quibus Capua a Romanis defecit, spectant, et
optime cohærent cum verbis sqq., quibus ratio continetur, cur
tanta rerum morumque mutatio facta sit.
Luxus, et insanis nutrita ignavia lustris,
Consumtusque pudor peccando, unisque relictus
Divitiis probrosus honor, lacerabat hiantem 35
Desidia populum, ac resolutam legibus urbem.
33. De luxu perditisque Capuæ moribus, cf. Liv. XXIII, 2 et 4.
Quantopere vero etiam in his sermo poetæ a narratione historici
discrepet, non est quod moneam.
--_insana lustra_ dici longum tempus luxuria exercenda consumtum
putat Ernesti. Sed _lustra_ sunt ganeæ.
34. _Consumtus_, omissus, cessavit, _pudor peccando_, diuturna
peccandi consuetudine.
--_unis_, unice, _relictus Divitiis probrosus honor_, quatenus eam
tantum ob causam pretium habere creduntur, quod flagitiis et
voluptatibus facultatem dant et materiam.
35. _hiantem_, oscitantem (_gähnend_) _desidia_, luxu, qui ignaviam,
languorem et oscitantiam gignit, ut forte XII, 75; Gr. χάσκοντας,
D. Heins.; cf. Gron. Diatr. Stat. c. 27.
36. _resolutam legibus_, liberam exsolutamque legum vinculis ac
metu.
Insuper exitio truculenta superbia agebat.
Nec vitiis deerant vires: non largior ulli
Ausoniæ populo (sic tum Fortuna fovebat)
Aurique argentique modus: madefacta veneno 40
Assyrio manibus vestis, medioque dierum
Regales epulæ, atque ortu convivia solis
Deprensa, et nulla macula non inlita vita.
40 seq. _Assyrio veneno_ ut apud Virgil. Ge. II, 465, ubi v. Heyne.
--_venenum_, ut φάρμακον, quilibet succus, inpr. acrior. De purpura
Assyria v. Heins. ad Claud. in Rufin. I, 208.
--_madefacta_, infecta, tincta, vel _veneno Assyrio manibus_, est
_vestis_, h.e. induunt tunicas manicatas, seu manuleatas,
χειριδωτοὺς, seu καρπωτοὺς, cultum mulierum molliumque virorum, de
quibus v. loc. class. Gell. VII, 12; Virg. Æn. IX, 616; Cic. or.
Catil. II, 10; Barth. ad Stat. Th. VII, 657; Casaub. ad Sueton. Cæs.
45, et Ernesti clav. Cic.; v. _manicatus_. Hæc vulgaris
interpretandi ratio contextui aptissima est: sed vellem minus
contorta esset et inpedita. Cf. V.L.
[41.] _medio dierum_: nam homines frugi Romæ (loquitur autem poeta
Romanus) hora demum nona vel decima, luxuriosi contra jam _de die_,
immo _de medio die_ cœnare, vel convivia in multam noctem et ad
_ortum_ adeo _solis_ (quem morem Silius vs. sq. perstringit)
producere solehant. Vid. Jani ad Hor. Od. I, i, 20, et Bentl. ad
Hor. Epist. I, 18, 91.
41. _madidis_, hoc est, viris ebriis, pro _manibus_ legendum
putabat Barth. Adv. III, 10. Sed vox _madefacta_ proxime
præcessit; _madefacta veneno Assyrio jam bis vestis_ tentabat
N. Heins. ut vestis murice bis tincta, seu dibapha innuatur, et τὸ
_jam_ eleganter atque adposite hic positum sit, ut passim apud
Silium, v.c. XIV, 23, 661; _maribus_, quod minus a vulg. scriptura
recedit, conj. Gronov. ut poeta Campanos traducat, apud quos ipsi
etiam viri purpureis vestibus usi sint, quæ vix feminis concedendæ
essent. Id probavit Drak. et recepit Lefeb. coll. XIII, 353, et
XV, 116, 117. Sed veste purpurea et dibapha non tam molles, quam
summi viri solent esse ornati. Forte legendum _madefacta veneno
A._ (κατὰ) _manicas vestis_, et hæc non differt a _lato clavo, ad
manus fimbriato_, quo Cæsarem, delicatorum hominum more. usum
tradit Sueton. Jul. c. 45, conf. not.
43. _inclita_ Col. et Oxon. _nulli maculam non i. v._ emend.
N. Heins. ut sit græcismus, nec sonus quatuor vocum similiter
desinentium aures obfendat; _nulli maculis_ corrig. Withof.
Tum populo sævi Patres, plebesque Senatus
Invidia læta, et conlidens dissona corda 45
Seditio. Sed enim interea temeraria pubis
Delicta augebat, pollutior ipsa, senectus.
44 sq. Hæc spectant ad seditionem Capuæ inter Patres plebemque
ortam, de qua v. Liv. XXIII, 2, qui etiam lib. XXIV, cap. 2, monet,
«unum velut morbum invasisse omnes Italiæ civitates, ut plebes ab
optimatibus dissentirent; senatus Romanis faveret, plebs ad Pœnos
rem traheret.»
--_sævi_, irati, infensi.
--_læta plebes Senatus Invidia_, libenter et cupide invidiam
Patribus concitare solebat. Cf. I, 170; II, 481; III, 575; VI, 482,
et al.
[45.] _conlidens_, inter se committens.
44. Lef. huic versui præposuit v. 51... 55; _Quin etiam...
mensis_, quod suaserant Barth. Ad. III, 10, et Drak. ut Silius
Campanorum luxuriæ et conviviis adjungat crudelitatem cædesque in
iisdem usitatas, et inde transeat ad causas defectionis a Romanis,
quæ eos in perniciem conjecerit, ad juvenum senumque crimina, ad
ægrum statum ipsius reipubl. et denique ad occasionem adgrediundi
dominii, ab Hannibale captam. Non male: sed poeta non semper hanc
ordinis subtilitatem curat, quod jam monuit Ern. _populo aversi_,
vel potius _populo servi Patres_ (quos plebi et Pacuvio obnoxios
fuisse, non uno loco testatur Livius) malebat N. Heins. quem vid.
ad Ovid. Amor. I, vi, 74.
45. _læta_ Col. Vulgo _lacera_. Sed elata, h.e. adrogans et potens
facta, conj. N. Heins. coll. v. 493. _Invida lautitiæ_ corrig.
Withof.
46. _pubis_ pro _pubes_ ex emend. Barthii; _sed enim teneris_, vel
_in teneris temeraria ephebis_ (ut ap. Martial. IX, 9, et Stat.
Th. I, 423) legendum putabat N. Heins. Si quid mutandum, _teneræ_
reponerem pro _interea_.
Nec, quos vile genus despectaque lucis origo
Fœdabat, sperare sibi et deposcere primi
Deerant imperia ac patriæ pereuntis habenas. 50
Quin etiam exhilarare viris convivia cæde
Mos olim, et miscere epulis spectacula dira
Certantum ferro; sæpe et super ipsa cadentum
Pocula, respersis non parco sanguine mensis.
48. _despecta lucis origo_, humile genus.
50. _Deerant_; cf. ad VII, 498.
51... 54. Campani olim, ut et Romani, cædibus gladiatorum in ipsis
conviviis oblectabantur: de quo barbaro more vide, quos laudant,
Liv. IX, 40; Athen. IV, 13; Lips. Saturn. I, 6, et Strab. V, p. 175,
ubi conf. Casaub.
48. _dispectaque_ Col.
50. _imperio_ primus edidit Marsus et post eum alii.
52. _diro_ præstiterit judice etiam N. Heins.
Has, astu adgressus, quo verteret acrius ægras 55
Ad Tyrios mentes, quia nulla sorte daturam
Certus erat Romam, neque enim impetrata volebat,
(Pacuvio fuit haud obscurum crimine nomen)
Hortatur summi partem deposcere juris,
Atque alternatos sociato consule fasces: 60
55. Silius, quod jam alii observarunt, prætermissis iis, quæ Livius
XXIII, 2... 6 de Pacuvio et de legatione, ad Varronem cos. missa,
(quæ ad capiendum defectionis consilium plurimum contulit)
memoravit, ea tantum exornat, de quorum veritate ipse Livius dubitat
lib. XXIII, 6 extr. _Romam_ scil. «legatos missos esse a Campanis,
postulantes, ut alter consul Campanus fieret, si rem Rom. adjuvari
vellent; et indignatione orta, submoveri a curia jussos esse.» Id
Pacuvii consilio factum poeta fingit.
--_Has_, juventutem et senectutem, Lef. Immo _has mentes_ junge.
56. _nulla sorte_, nullo modo.
57. Pacuvius petebat, quæ certus erat, numquam Romanos daturos,
quæque etiam impetrare nolebat, ut hoc prætextu ad Pœnos desciscere
posset; Drak.
58. Eadem constructio est X, 93; XIII, 32; XIV, 149 apud Liv. XXII,
6; XXXII, 2; XLI, 4 et al. Draken.
55. _Hac_ (qua patebat resp. Capuana, per viros nimirum humili
stirpe et pravis moribus) corrig. Barth. loco citato. Sed vid.
Gron. Obss. IV, 4. Versum 58, huic versui præposuit Lefeb. Male!
56. _que_ priscæ edd. _quæ_ Put. Tell. Mars. quod recte forsan
revocavit Lefeb.
57. Verba _neque e. i. volebat_ et _fuit haud o. c. nomen_
parenthesibus inclusit Barth. _temperata_ pro _impetrata_ contra
metri leges edidere Mars. et Mart. Herbip. ut sensus sit:
excedebat modum in votis et petitione.
58. _Pacuvio_ Marsi ed. Ven. Conf. Gronov. l.c. _Paculo_ Col.
Vulgo _Pactulo_.
Et, si partita renuant sedisse curuli,
Æquatumque decus geminasque videre secures,
Ultorem ante oculos atque ora adstare repulsæ.
Ergo electa manus gressu fert dicta citato.
Antistat cunctis præcellens Virrius ore; 65
Sed genus obscurum, nullique furore secundus.
62. _geminas_, similes; Withof. Vid. V.L.
65. _Antistat_, princeps legationis Vibius Virrius, de quo conf.
Liv. XXIII, 6.
62. _gemino fascique securique_, vel _fasci geminæque securi_
conj. N. Heins. Sed per solas _secures_ hic consulatum innui, ut
per solos _fasces_ inf. v. 152, et XIII, 269, nec opus esse, ut
simul et fasces et secures memorentur, jam monuit Drak. Præterea
_fascium_ modo mentio facta. Ego totum potius versum ejiciendum
putarem, ne eadem res et notio quinque modis varietur, nisi in
poeta luxuriantis ingenii versaror.
65. _Virrius_ Col. ut et inf. passim _Virrhius_ Med. _Virruis_
R. 1. Vulgo _Virius_. In marmm. et inscriptt. nunc _Virrius_, nunc
_Virius_ legitur; confer Gron. et Drakenb. ad Liv. XXIII, 6.
Qui postquam cœtu Patrum ingentique Senatu
Inpia dementis vulgi, ac vix tota, profudit
Consulta, et tumidis incendit vocibus aures;
Concordi fremitu renuentum effunditur asper 70
Toto e concilio clamor. Tum quisque fatigat
Increpitans, vocumque tremit certamine templum.
67. _Senatu ingenti_, ut _Senatu magno_, XVII, 9 et ap. Stat. Silv.
I, i, 101; Drak.
69. _tumidis_; conf. ad II, 288.
--_incendit_ ira _aures_, audientes. Lefeb. confert Virg. Æn. IX,
500; X, 895.
71. _Quisque fatigat_, scil. templum clamore, Ern. Possis etiam ad
_concilium_ referre. Cf. ad II, 74. Sed v. V.L.
72. _templum_, curia. Vid. ad I, 617. Cf. ad v. 55.
67. Hunc versum primus ejecit Marsus, quem plerique editores
perperam sequuti sunt.
68. _ac_ Col. Vulgo _et._ Neutrum legitur in Put. R. 1. Med. et
Marsi edd.
71. _concilio_ scripti. Vulgo _consilio_. Forte h.l. legendum:
_Toto e concilio clamor, quem quisque fatigat I._, vel _quod_
(scilicet concilium) _quisque fatigat I._ (clamore, seu
increpatione) vel denique _quo quisque fatigat_, scilicet
concilium, vid. de his formulis not. ad I, 63, 675, et II, 75. In
vulgata certe lectione constructio verborum paulo inpeditior est,
et vox _tum_ minus apta, quoniam nihil novi traditur, sed idem
aliis verbis enunciatur.
Hic Torquatus, avum fronte æquavisse severa
Nobilis, «Heu Capua portantes talia dicta
Romuleis durastis, ait, subcedere muris? 75
73. Silius non modo historiæ, ex Liv. VIII, 5, et 6 notissimæ,
mentionem facit vers. 77 seq., sed eamdem quoque rem iterum hoc
tempore contigisse comminiscitur.
--_avum_ non proprio sensu capio. De _severitate_ Manlii Torquati
Cos. v. Liv. VIII, 7.
--_æquavisse Nobilis_; cf. Bentl. ad Hor. Od. I, i, 6.
75. _durastis_, passi estis.
74. _Capuæ dicta_ malebat N. Heins. Sed junge: ex _Capua
portantes_.
75. _Romuleos muros_ scribendum suspicor; vid. ad X, 596.
Ad quos non ausi Carthago atque Hannibal arma
Post Cannas adferre suas? nunquamne per aures
It vestras, in Tarpeia quum sede Latini
Orarent paria, haud verbis, haud voce, sed acri
Propulsum dextra, qui tum mandata superbo 80
Ore adportabat, tanto per limina templi
Turbine præcipitem revoluti corporis actum,
Ut, sævo adflictus saxo, spectante piaret
Tristia dicta Jove, et lueret verba inpia leto?
77. _Post Cannas_, post pugnam et victoriam Cannensem. Cf. Ernesti
ad Tac. Hist. III, 49 pr.
78. _in Tarpeia sede_, in Capitolio, ubi tum senatus legatis datus.
Vid. Liv. VIII, 5 pr.
80. Intell. Annius, cujus oratio exstat ap. Liv. l.c.
--_Propulsum dextra_: in his, et v. 85... 87, Silium discrepare a
Livio VIII, 5 et 6, jam monuere Cell. et alii.
83 sq. _spectante Jove_, cujus numen spreverat, quum Torquatus ad
ejus simulacrum conversus auxilium Dei implorasset.
77. _offerre_ Tell. _efferre_ R. 2.
81. _apportabat_ Col. Tell. R. 1, Parm. Med. quod etiam ex conj.
reposuit Cell. quoniam vulg. lectio _asportabat_ auferendi vim
habet.
En ego progenies ejus, qui sede Tonantis 85
Expulit orantem, et nuda Capitolia consul
Defendit dextra.» Rabidum hinc, palmasque virorum
Intentantem oculis, proavitaque facta parantem
Ut vidit majore adeo crudescere motu,
Excipit his frendens Fabius; «Pro cuncta pudendi! 90
87... 89. Silium in his iterum τραγῳδεῖν et a Livio lib. XXIII, 6
extr. omnia moderatiora narrari, observat Ernesti. Sed poeta hunc
Torquatum inducit _parantem proavita facta_, h.e. imitantem ferociam
proavi, qui, teste Liv. VIII, 5, «adeo non tenuit iram, ut gladio
cinctum in senatum venturum se esse palam diceret,» etc.
[89.] _crudescere_; v. ad IV, 449.
--_motu_ animi, ira.
90. _Pro cuncta pudendi_, o homines plane probrosi, et omni ex parte
famosi, quos jam luxuriæ, crudelitatis ac superbiæ vestræ pudere
debet; Draken. Græcismus et dura formula obfendit Ernest. et alios.
Vid. V.L.
87. _Rabidum_, Ald. Vulgo _Rapidum_, quod perperam restituit Lef.
_hinc_, non _hunc_, Col.
90. _Pro_, non _proh_, Col. et R. 2, ut semper in optimis libris,
_prope juncta_ conj. N. Heins., et Burm. _pro monstra! pudendi_,
etc. ut _pudendum bellum sit_, quod tam male gesserit Varro,
cujusque culpa interemtus sit Paulus, ac sedes consularis vacet.
Sedes, ecce, vacat, belli viduata procella:
Quem, quæso, e vobis huic inposuisse paratis?
Inque locum Pauli quemnam datis? an tua, Virri,
Prima atque ante alios sors, concedente Senatu,
Te citat, ac nostris æquat jam purpura Brutis? 95
I, demens, i, quo tendis: tibi perfida fasces
Det Carthago suos.» Medio fervore loquentis,
Inpatiens ultra gemitu cohibere furorem,
Fulminea torvum exclamat Marcellus ab ira:
91. _Sedes belli_, consulis imperium, _viduata_ morte Pauli.
95. Tune primus eris Consul e Campanis, ut Brutus e Romanis?
96. _i_, _quo tendis_, adspira ad consulatum apud Pœnos.
98 sq. Inducitur præter Torquatum et Fabium, etiam Marcellus, cujus
acerbam ad Varronem orationem nemo nunc desideraverit: non enim ad
rem præsentem pertinet; Ernesti. Recte: sed poeta quamvis occasionem
Varronis perstringendi captat.
[99.] _Fulminea ira_; vid. ad I, 421.
--_ab ira_; cf. ad II, 139.
--_torvum exclamat_, ut apud Virg. Æn. VII, 399.