Sublimem eduxere pyram, mollesque virenti 560
Stramine composuere toros: superaddita dona,
Funereum decus; expertis invisus et ensis,
Et clipeus; terrorque modo atque insigne superbum,
Tum laceri fasces, captæque in Marte secures.
560 seq. Cf. Virg. Æn XI, 64... 67, et Stat. Th. VI, 54 seq. Drak.
qui et _torum_ monet esse feretrum, lectum exsequialem, de quo vide
Gron. Diatr. Stat. c. 17, et Kirchman. de Fun. II, 9.
561 sqq. Cf. Virg. Æn. XI, 72... 92, et 193 sq.; Lucan. VIII, 727
sq.; Stat. Th. VI, 201 seq. et sup. v. 527. De more autem, arma
insigniaque mortui cum ejus cadavere comburendi v. Kirchman. de Fun.
III, 5 et al.
563 seq. Fasces cum securibus, qui modo terror et superbum fuerant
insigne, nunc vel laceri erant et fracti, vel in pugna ab hostibus
capti.
560. _rubenti Stramine_ (hoc est texto Tyrio, seu purpureo, quod
toris mortualibus locupletiorum insternebatur), vel _virenti
Gramine_ conj. idem. At vid. not.
563. _terrorque modum_ Oxon. Putean. et primæ edd. unde _clipeus
terror Nomadum_ emend. Barth. Adv. II, 13, et N. Heins. quod
recepere Drakenborch. Lefeb. et Ern. Non male! Sed vulgata forte
lectio non spernenda; _insigne supernum_, hoc est galea cristis
exornata, in mentem venit Barth. loco citato.
564. Hic versus in Colon. non exstat; _laceri_, non _lateri_, Ox.
et Put. _ruptæque_ Oxon. prob. Barth. _fractæque_ putabat
N. Heins.
Non conjux native aderant, non juncta propinquo 565
Sanguine turba virum, aut celsis de more feretris
Præcedens prisca exsequias decorabat imago.
565 sq. Exsequiæ Pauli non decorabantur pompa funebri; sed eam
laudes Hannibalis abunde compensabant.
567. _Præcedens prisca imago_, majorum imagines prælatæ. De quo more
et de orationibus funebribus (_laudationibus_, λόγοις ἐπιταφίοις),
quæ pro rostris haberi solebant, et ad quas poetam, v. 569,
respexisse jam monuit Drak., v. inpr. Polyb. II, 53, 54, ubi cf.
Schweigh.
Omnibus exuviis nudo jamque Hannibal unus
Sat decoris laudator erat; fulgentia pingui
Murice suspirans inicit velamina, et auro 570
Intextam chlamydem, ac supremo adfatur honore:
569 sq. Conf. Virg. Æn. XI, 72 sq.
--_laudator_, ut apud Liv. II, 47, et Plin. Ep. II, 1: _Hic supremus
felicitati ejus cumulus adcessit laudator eloquentissimus.
--pingui Murice_, dibapha purpura. Sic fere _pinguem colorem_ dixit
Plin. XXXVII, 8 extr. et _pingue aurum_, Pers. II, 52. Cf. ad VII,
354.
570. _inicit_; vid. ad I, 113.
--_auro Intextam chlamydem_, ut ap. Virg. Æn. VIII, 167. Cf. Heins.
ad Ovid. Met. XIV, 345.
571. _honore_; vid. ad II, 483, et Æn. XI, 61. Ed.
568. _exuviis_ scripti et Ben. Vulgo _exsequiis_ prob. Burm. modo
_namque_ legatur. _O. exuviis nudos_ corrig. N. Heins. ut hæc a
superioribus dependeant; _nudæ_ Put.
569. _decori_ reposuit Lefeb. Sed junge _laudator decoris_, et τὸ
_decoris_ adcipe ut II, 324.
«I, decus Ausoniæ, quo fas est ire superbas
Virtute et factis animas: tibi gloria leto
Jam parta insigni: nostros Fortuna labores
Versat adhuc, casusque jubet nescire futuros.» 575
Hæc Libys; atque repens crepitantibus undique flammis
Æthereas anima exsultans evasit in auras.
572 seqq. Nobilissimi versus, translati e Virg. Æn. XI, 96 seq., ubi
v. Heyne.
--_superbas_, magnas, præcellentes, ut θυμὸς ὑπέρβιος ap. Hom.
Odyss. ο, 212; D. Heins. Possis et ornatas, vel augustas,
venerandas, ποτνίας, exponere. Cf. Lucan. VI, 807; Val. Fl. VI, 735;
Heyne ad Virgil. Æn. I, 21; XII, 326, et Gron. ad Sen. Œd. 804.
574 sq. _Fortuna labores Versat_, vario modo regit, ut apud Virg.
Ecl. IX, 5. Forte et poeta ad fortunæ rotam respexit, de qua vide
supra ad VI, 121.
577. _Veteres_ rogo demum incenso animas in cælum subvolare
putabant, ut de anima Pompeii Lucan. IX, 1 sqq.; Barth. Ad hanc
superstitionem pertinet mos in consecratione Imperatorum usitatus,
ut nempe, incenso rogo, ex summa ejus parte dimittatur aquila, qui
ipsam principis animam in cælum ferre putatur: (v. Herodian. IV, 2
extr.) unde consecratio in numis nunc sola aquila, nunc ei insidente
Imperatoris effigie indicatur; Drak.
Fama dehinc gliscente sono jam sidera adibat;
Jam maria, ac terras, primamque intraverat urbem.
Diffidunt muris: solam pavitantibus arcem 580
Speravisse sat est: nec enim superesse juventam,
Ac stare Ausoniæ vacuum sine corpore nomen.
578. _Fama_ cladis Cannensis. Silius ante oculos habuit locum Virg.
Æn. IV, 175 sq. ex quo tamen non nisi pauca orationis suæ pigmenta
et lenocinia adoptavit, desperans, se ejus præstantiam adsequi
posse. Cf. VI, 552 sqq.
--_gliscente sono_, crescente rumore.
579. _primamque_; v. ad II, 235 in V.L.
580 sq. Cf. Liv. XXII, 54 et sup. VI, 555 seq. In arce Tarpeia, seu
Capitolio omnem spem ponunt.
582. stare; vid. ad II, 639 in V.L.
582. _vacuum sine corpore nomen_; v. ad I, 293.
582. _Ausoniæ_ scripti R. 1, 3, Parm. Med. et al. _Ausonium_ Mars.
et Mart. Herb. _Ausonia_ Junt. Ald. Gryph. _Ausoniam_ R. 2;
Buschii ed. Basil. et inde aliæ, prob. Lefeb. _Nec stare_ R. 1,
Parm. Med.
Quodque adeo nondum portis inruperit hostis,
Contemtu cessare putant. Jam tecta cremari,
Ac delubra rapi, cædesque ante ora nefandæ 585
Natorum, septemque arces fumare videntur.
Lux una eversas bis centum in strage curules,
Ac juvenum bis tricenis orbata gemebat
Millibus exhaustæ nutantia mœnia Romæ;
Atque ea post Trebiam, post Tusci stagna profundi, 590
Nec socium numero pariter leviore peremto.
585. _rapi_, diripi, ut ap. Virgil. Æn. II, 374; Lucan. III, 99 al.
587 sq. De numero cæsorum Romanorum, qui varie traditur, et quem
poeta more suo non subtiliter exsequitur, v. Polyb. III, 117;
Appian. R. Hannib. c. 25; VV. DD. ad Liv. XXII, 49 et 50; _Magazin
für Philologen_, Brem. 1796, T. I, p. 71 sqq. Sensus est, ducentos
Romanos, quibus jus fuerit in sella curuli sedendi, obcubuisse;
Drak.
589. cf. VII, 378.
587. _in strage_ Ven. Marsi, _n. stār_ Tell. _in stare_ R. 2;
_astare_ Parm. et Med. _hac strage_, vel (_infame_) conj. Burm.
Vulgo _instare_.
Sed vero sed enim reliqui pia turba Senatus
Munera sortito invadunt: celer omnia lustrans
Clamitat adtonitis Fabius: «Non ulla relicta est
(Credite) cunctandi ratio: adproperemus, ut hostis 595
Nequidquam armatos ausit subcedere muros.
592. Silius et variavit, et contraxit, et amplificavit narrationem
Liv. XXII, 55.
--_Sed vero sed enim_; v. ad I, 33.
593. _omnia lustrans_, ratione animoque, ut ap. Cic. Off. I, 17 h.e.
secum reputans.
595. _adproperemus_ quæ ad urbem defendendam pertinent.
592. _Sed vero sed enim_ scripti R. 2; Ven. Ben. ut XII, 332. _Sed
non (nō_ pro _uō_) sed enim R. 1, et Med. Vulgo _Hæc inter sed
enim_.
594. _adtonitis_ pro _adtonitus_ recte, opinor, legendum censuere
Dausq. Barth. et N. Heins. _relicta est_, non _relicta_, scripti,
R. 1, 3, Parm. Med.
596. _armatis muris_ invitis libris reposuit Lefeb. coll. XI, 75.
Sed vid. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. XIII, 611; Heyne in V.L. ad
Virg. Æn. III, 541, et VII, 161.
Dura inter pavidos alitur fortuna sedendo,
Et gliscunt adversa metu: ite, ite ocius, arma
Deripite, o pubes, templis: vos atria raptim
Nudate, et clipeos in bella refigite captos. 600
597. _sedere_, ut ἧσθαι, et καθῆσθαι, tempus inutiliter et nihil
agendo consumere, perdere, ut sæpe ap. Sil. v. Ind. et exempla larga
manu suppeditata ab Heins. et Drak. inf. ad XII, 64; Heins. ad Virg.
Æneid. XII, 237; Græv. Lectt. Hesiod. c. 11 et 12; Klotz. ad Tyrt.
p. 143 sq.; Bergler. ad Alciphr. lib. I, 25; Upton. ind. Epict. v.
κάθημαι; Krebs. ad Plut. περὶ ἀκούειν, p. 153. Sic et _stare_
passim, de quo v. ad I, 341; IV, 44; XII, 41.
598. _gliscunt adversa_, crescit calamitas et periculum.
599. «Vetera hostium spolia detrahunt templis et porticibus,» Liv.
XXII, 57. Cf. Flor. II, vi, 23, et sup. I, 617 sq.; IV, 12 sq.
598. _ite, ite ocius_, Oxon. Put. ed. Marsi et inde aliæ, quod
retinui, quoniam et metro et adfectui convenientius est. Alterum
_ite_ deest in Col. R. 1; Parm. Mediol. probb. N. Heins. et
Draken. Neque ignoramus, ejusmodi hiatus in Silio et Marone passim
occurrere: sed cur sine necessitate eos poetis obtrudamus?
599. _Deripite_ pro _Diripite_ ex emend. N. Heins. Conf. ad IX,
29.
600. Præstiterit fere _refingite_, h.e. renovate; confer. Heyne ad
Virg. Ge. IV, 202. Sed vid. not.
Sat patriæ sumus, e numero si ad prælia noster
Nil minuit pavor: in patulis illa horrida campis
Sit metuenda lues: muros haud fregerit unquam,
Exsultare levis nudato corpore, Maurus.»
600. _refigite_, de pariete atrii deripite, revellite. Cf. Jani ad
Horat. Od. I, xxviii, 11, et Heins. ad Ovid. ep. Her. VI, 104.
Spolia tamen plerumque non in atriis, sed postibus et foribus, in
adspectum prætereuntium suspendi solebant. Cf. VI, 434, 446, et
Lips. de Mil. Rom. V, 17.
601 sqq. Summa δεινότης in his verbis inest. Et numero et viribus ad
patriam defendendam satis etiam nunc valemus, modo fortes erimus.
602. _horrida lues_, Hannibal, vir sævus et exitiabilis, ut et
_pestis, labes_, ὄλεθρος et al.
604. Maurus agilis ad exsultandum, non ad urbem obpugnandum, et
_nudato corpore_, sine clipeo et galea. Conf. Claudian. loc. class.
de inbelli hoc populo B. Gildon v. 432... 441; Bentl. et Jani ad
Hor. Od. I, ii, 39.
601. _nostre_ Ox. _nostræ_, teste Lefeb., tres scripti cum R. 1 et
2, _nostro_ e Ven. Marsi. suadente N. Heinsio; recepere Drak.
Lefeb. Ern. _Sat p. s. a numero, si ad p. nostri_ scribendum
videbatur Barthio Adv. II, 13.
Dum Fabius lapsas acuit formidine mentes, 605
Varronem adventare vagus per mœnia rumor
Spargit, et occulto perfundit pectora motu:
605. Hæc fere omnia, sed apte et probabiliter, poeta comminiscitur.
Livium certe non nisi obiter adventus Varronis ad urbem mentionem
facere lib. XXII, 61 extr. jam monuit Ern.
--_acuit_; v. ad I, 113.
--_lapsas mentes_, ut supra v. 309; IV, 745.
605. _lassas_ Put. R, 1, 3; Parm. Mediol. _quassas_ opinabatur
N. Heins. ut XII, 7.
Haud secus, ac fractæ rector si forte carinæ
Litoribus solus vacuis ex æquore sospes
Adnatet, incerti trepidant, tendantve, negentve 610
Jactato dextras, ipsamque odere salutem
Unius amissa superantis puppe magistri.
Quam restare viro labem, qui adcedere portis
Audeat, ac dirum veniat pavitantibus omen!
608 seq. Comparatio apta rei præsenti, cujus vestigia jam sup.
v. 269 sq. vidimus, et quæ tota eo redit, ut varii animorum motus
significentur, quibus Varronem adventantem exceperint; Ern.
Potissimum tamen indignatio popularis adumbratur, ut et v. 613 sq.
quos idem V. Cl. ita interpretatur: quænam satis digna infamiæ nota
inuri potest viro, qui post res tam male gestas ad urbem adcedere
audet? Sed linguæ forte convenientior est hæc sententia: secum animo
reputant, quanta infamia maneat virum, qui, etc. ut ap. Virg. Æneid.
VII, 271; al. nisi malis: quanta sit ignominia, vel calamitas
superstitem esse tali viro, nec potius in acie cum reliquis
cecidisse.
610. _tendantve negentve_ Col. _Tendantve vagentve_ Ox. _tenduntve
negentve_ Put. _tendantne negentve_ R. 1, et Med. Vulgo _tendantne
negentve_. Vulg. _tendantne_ non spernendum, judice etiam Withof.
611. _Luctato_ Put.
Hos mulcens questus Fabius deforme docebat 615
Cladibus irasci, vulgumque arcebat ab ira.
Adversis etenim ferri non esse virorum,
Qui Martem inscribant genti, non posse dolores
Condere, et ex pœna solatia poscere luctus.
617 seq. Præclara et ad animos sedandos aptissima sententia.
--_Adversis ferri_, moveri, se iis dare ac permittere, ut _ferri
avaritia, libidine, crudelitate_ ap. Cic. Quint. II; Cluent. 5, 71;
Tusc. Qu. III, 2; _aura populari non consilio ferri_ apud Liv. VI,
11, et _agi secundis_ inf. XI, 391; N. Heins. et Drak. Conf. Ern.
Clav. Cic. et Burm. ad Ovid. Ep. Her. XV, 140.
618 sq. _Qui Martem inscribant genti_, qui genus Martis esse
glorientur; Barth. Adv. II, 13.
--_Condere dolores_, dissimulare, coercere iram, _et ex pœna solatia
poscere luctus_, aliorum pœnis et suppliciis iram sedare et solatia
quærere; Ern.
617. _ferri_ Col. prob. N. Heins. Id recepi cum Lefeb., qui recte,
opinor, suspicatur, vulgatum _frangi_ glossam esse.
618. _generi_ et _nec_ pro _non_ malebat N. Heins.
Si vero exprobrare sinant, sibi tristius illum 620
Inluxisse diem, quo castris viderit ire
Varronem, quam quo videat remeare sine armis.
His dictis sedere minæ, et conversa repente
Pectora: nunc fati miseret, nunc gaudia Pœno
Consulibus reputant cæsis erepta duobus. 625
Ergo omne effundit longo jam se agmine vulgus
Gratantum, magnaque actum se credere mente
Testantur, quod, fisus avis, sceptrisque superbis,
Laomedontiadum non desperaverit urbi.
620. Callide Fabius culpæ partem ad ipsos cives transfert, quorum
suffragiis et favore Varro consul et dux belli creatus esset: at
modeste et occulte loquitur, ne exprobratione commoveat, quos modo
hortatu sedaverat animos; Ern.
621. _ire castris_, ad castra, ut _ire sorori_ XV, 327; Drak.
623. _sedere_, sedatæ sunt.
624. Cf. Liv. XXII, 61 extr., et Frontin. Strateg. IV, v, 6, et Æn.
II, 73.
626. _effundit se_; v. ad II, 151.
628. _avis sceptrisque superbis_, priscis Romanis, et potenti ac
claro illorum imperio; Mars. coll. v. 645.
629. _Laomedont._ Trojanorum, et hinc Romanorum.