Inmanis ceu, depulsis levioribus hastis,
Adcepit leo quum tandem per pectora ferrum,
Stat teli patiens media tremebundus arena,
Ac, manante jubis rictuque et naribus unda
Sanguinis, interdum languentia murmura torquens, 245
Effundit patulo spumantem ex ore cruorem.
241 sqq. Conf. Virg. Æn. IX, 792 sqq. ubi vid. Heyne.
243. _tremebundus_, ut _territus_ ap. Virg. l.c. Cf. V.L. et Hom.
Iliad. λ, 553; ρ, 111 seq.
--_arena_ amphiteatri.
245. _murmura torquens languentia_, ut IV, 278.
246. _spumantem cruorem_, ut _canentem_ I, 424, ubi v. V.L.
243. _teli inpatiens_ et _fremebundus_ emend. N. Heins. Utrumque
probavit Drak. et recepit Lefeb. Sed h.l. agitur de Paulo et
leone, qui, inruenti hominum multitudini inpares, pedem referunt,
et letali vulnere adcepto, patienter magnoque animo mori malunt,
quam fugere. Conf. not.
Tum vero incumbunt Libyes super: ipse citato
Ductor equo, qua flatus agit, qua pervius ensis,
Qua sonipes, qua belligero fera bellua dente.
Obrutus hic telis ferri per corpora Piso 250
Rectorem ut vidit Libyæ, connisus in hastam
Ilia cornipedis subrecta cuspide transit,
Conlapsoque super nequidquam incumbere cœptat:
248. _Ductor_, Hannibal.
--_status_, Vulturnus, Pœnos adjuvans.
250. _ferri_, equo citato vehi, _per corpora_, cadavera Rom., inter
quæ saucius jacet Piso.
252. _subrecta cuspide_, sursum erecta; v. ad VII, 650.
--_Ilia transit_ Piso, propr. cuspis.
247. _incumbunt_, non _incubuit_, Colon. Puteol. R. 2.
251. _connisus_, non _connixus_, scripti; vid. ad lib. II, v. 123.
252. _subjecta_ Put. Tell. R. 1, 3, Parm. Mediol. et al.
253. Hic versus si non totus interpolatricem manum, certe vel
incuriam poetæ, vel corruptelam redolet: nam locutio _super
incumbere_ modo præcessit, et verbum _cœptare_ mox sequitur.
Quum Pœnus, propere conlecto corpore, quamquam
Cernuus inflexo sonipes effuderat armo; 255
«Umbræne Ausoniæ rediviva in bella retractant
Post obitum dextras? nec in ipsa morte quiescunt?»
Sic ait, atque ægrum cœptanti adtollere corpus
Arduus insurgens totum permiscuit ensem.
254. _Conligere corpus_, se erigere.
255. Cf. Virg. Æn. X, 894, et ibi Heyne.
256 sq. Num exanimes Romani reviviscunt, et arma retractant? Lefeb.
Hunc locum putat expressum ex Hom. Iliad. φ, 55. Similem Silii locum
me supra legere memini, quem tamen nunc frustra requisivi.
259. _arduus insurgens_, ut _alte insurgens_ I, 401, et _adsurgens_
IV, 610.
--_permiscuit_ visceribus, h.e. infixit.
254. _Cum_ Col. Oxon. R. 1, 3, Parm. Med. et Venetæ Marsi. Vulgo
_Cui_.
255. _effunditur_ Parm. et Beness. _effudatur_ R. 1; sed
_effunditur_, vel _effuderat_ a m. sec.
256. _rediva_ Putean. _recidiva_ recte, puto, emend. N. Heins. et
recepit Lefeb. vid. ad I, 106.
Ecce, Cydonea violatus arundine plantam, 260
Lentulus effusis campum linquebat habenis;
Quum videt in scopulo rorantem saxa cruore,
Torvoque obtutu labentem in Tartara Paulum.
260. Cf. Liv. XXII, 49.
--_Cydonea arundine_; vid. ad II, 90, et Heyne ad Virg. Æn. XII,
858.
262. _rorantem saxa cruore_; v. ad IV, 447, et Heins. ad Claud. in
Rufin. I, 383.
260. _libatus_ suspic. N. Heins. quo sensu et _degustare_ atque
_perstringere_ dicitur. Sed v. not. ad V, 602.
Mens abiit; puduitque fugæ: tum visa cremari
Roma viro, tunc ad portas jam stare cruentus 265
Hannibal, et totum tunc primum ante ora fuere
Sorbentes Latium campi: «Quid deinde relictum,
Crastina cur Tyrios lux non deducat ad Urbem,
Deseris in tantis puppim si, Paule, procellis?
264 sqq. Mortuo Paulo Roma ipsi et omne Latium perire videbatur.
--_Mens_ fugæ _abiit_, fugiendi impetus eum reliquit; Lenz.
267. _campi_ Cannenses in Apulia _sorbentes Latium totum_, sanguinem
totius Italiæ. Conf. XI, 565, 566, et ad I, 50, 51.
269 seq. Verbis, e re nautica petitis, designatur auxilium Romanis
in summo discrimine præstandum, _puppim_ (gubernaculum), _gubernare
damna belli_, etc.
266. _totum tunc primum_ Oxon. _totum tunc primi_, vel _Ætoli tunc
primum_, quod Lefeb. recepit, conj. N. Heins.
267. Ita Colon. Vulgo _relictum est_.
269. _si_, non _sic_, Col.
Testor Cælicolas, inquit, ni damna gubernas 270
Crudelis belli, vivisque in turbine tanto
Invitus; plus, Paule, (dolor verba aspera dictat)
Plus Varrone noces: cape, quæso, hunc, unice rerum
Fessarum, cape cornipedem: languentia membra
Ipse levabo humeris, et dorso tuta locabo.» 275
270 sqq. Ernesti monet, poetam manifeste veritatem Livii non
adsecutum esse, apud quem Lentulus non adhortetur Paulum, ut ne
desit Romanis, nec mortem vitæ præferat (quod nunc non integrum
fuisset ei vulneribus confecto et moribundo), sed hoc modo postulet
ab eo, ut, dum aliquid virium supersit, hostibus se eripiat, ne in
ipsa pugna consul moriatur. Meo vero qualicumque judicio Silius
recte mentem Livii cepit. Non tam triste fuit et acerbum, consulem,
in acie, quam talem virum perire. Vulnera autem Pauli forte sanari
potuissent, nisi obstinato ad moriendum fuisset animo. Ipse ap. Liv.
l.l. a Lentulo petit, ut _patiatur se expirare, ne aut reus iterum e
consulatu sit, aut adcusator_ collegæ _existat_. Quod non rogasset,
si nulla vitæ spes reliqua fuisset. Conf. V.L.
273 seq. _rerum Fessarum_; v. ad I, 566.
--_unice rerum fessarum_; v. V.L.
--_unice rerum Fessarum_, cladis communis, h.e. qui præ ceteris
dignus es, ut serveris; Lenz. coll. verbis Liv. XXII, 49: «L. Æmili,
quem unum insontem culpæ cladis hodiernæ dii respicere debent, cape
hunc equum, etc.» Livius superat poetam. Ed.
270. _damna superstas_ conj. N. Heins. Sed _damna_ h.l. dicitur
bellum damnosum et exitiabile, cujus calamitas v. 269, 271,
imaginibus, a re bellica petitis, adumbratur.
273. _Cape, spes, hunc, unica rerum_, vel _cape, dux, quæso, unice
rerum Fessarum, hunc cape cornipedem_ corrig. Burm. inprob. Lefeb.
qui monet, τὸ _unice_ ad nobilius genus spectare, quo et ipse
illud retuli in not. ad V, 495. At nunc nodum ita solvi posse vix
crediderim, et prior potius Burman. emendatio probanda videtur,
coll. IV, 815, et VII, 1.
Hæc inter, lacero manantem ex ore cruorem
Ejectans, consul, «Macte o virtute paterna!
Nec vero spes angustæ, quum talia restent
Pectora Romuleo regno: calcaribus aufer,
Qua vulnus permittit, equum; atque hinc ocius Urbis 280
Claudantur portæ: ruet hæc ad mœnia pestis.
Dic, oro, rerum Fabio tradantur habenæ.
276. Respondet Paulus, at multo loquacius, quam in Livio (XXII, 49),
cujus omnis narratio naturæ rei et tempori convenientior videtur;
Ern. Enimvero Silius huic narrationi vix quidquam addidit præter
ornatum poeticum.
277. _Macte o virtute paterna_; ut ap. Liv. l.c. Cf. ad IV, 475.
Laudatur juvenis virtus, quoniam is equi sui usum consuli obtulerat,
ejusque loco mori cupiebat.
280. _Qua_, quatenus, _permittit vulnus_ in planta, v. 260.
281. _hæc pestis_, Hannibal. Cf. ad I, 174.
282. Conf. I, 144.
278. _restant_ Put. R. 1, 3; Parm. Med.
281. _postes_ pro _portæ_ Put.
Nostris pugnavit monitis furor: amplius acta
Quid superest vita, nisi cæcæ ostendere plebi
Paulum scire mori? feror an consumtus in Urbem 285
Vulneribus? quantine emtum velit Hannibal, ut nos
Vertentes terga adspiciat? nec talia Paulo
Pectora, nec manes tam parva intramus imago.
283. _Nostris monitis pugnavit_, obstitit, _furor_ Varronis; Mars.
284. _cæcæ plebi_; vid. ad VII, 540.
286. Conf. Virg. Æn. XII, 678 seq. En _animæ magnæ Prodigum Paulum,
superante Pœno_, ut verba Horat. Od. I, xii, 37, mea faciam.
286. _Quantine emtum velit Hannibal?_ Cf. ad V, 601, 602.
288. Vid. ad VIII, 145 sq.
--_imago_; v. ad I, 97.
283. _et_ ante _rerum_ inserendum putabat N. Heins. et ita
distinguendum: _atque hinc ocius urbis c. portæ, (ruet hæc ad m.
p.) Dic, oro; et rerum F._ etc. _Dic ergo_ Put. R. 1, 3, Med.
283. _actæ Q. s. vitæ_, vel _acta Quid super e vita_ opinabatur
N. Heins.
285. _Feror_, non _Ferar_, Col. _Furor_ Parm. _in Urbem_ scripti.
Vulgo _eidem_, scilicet plebi, _eodem_, h.e. in urbem, tentabat
N. Heins.
286. _Quantine_ Col. et Tell. Vulgo _Quantive_, quod servavit
Lefeb. _Quanti heu_ suspic. N. Heins. _Vulnere quantivis emtum_
Dausq.
Ille ego... Sed vano quid enim te demoror æger,
Lentule, conquestu? perge, atque hinc cuspide fessum 290
Eripe quadrupedem propere.» Tum Lentulus Urbem,
Magna ferens mandata, petit; nec Paulus inultum,
Quod superest de luce, sinit: ceu vulnere tigris
Letifero cedens tandem, projectaque corpus
Luctatur morti, et languentem pandit hiatum 295
In vanos morsus, nec subficientibus iræ
Ictibus, extrema lambit venabula lingua.
289. _Ille ego..._, abrupta oratio, de qua vid. ad VI, 110. De
formula loquendi _ille ego_, cf. Heins. ad Ovid. Trist. V, vii, 55.
292 sqq. Paulus extremas vires in hostibus ulciscendis consumit:
scena heroica, exiguam veri similitudinem habens, at narrata
probabiliter; Ern.
293 seq. Similis comparatio sup. v. 241 seq. et I, 421 sqq.
[294.] _projectaque corpus_, ut _projecto lucis amore_ sup. v. 42.
Cf. ad V, 226.
295. _luctatur morti_; v. ad II, 514.
297. _extrema_, extremum spirante. Ed.
289. _vano_, non _vario_, Col.
291. _Erige_ Col. unde _Exige_ conj. N. Heins. coll. v. 482;
_quadripedem_ Col. Conf. ad I, 162, et Pier. ad Virg. Ecl. V, 26,
et Æn. XI, 714.
297. _Rictibus_ emend. N. Heins. quod probavit Drak. et recepit
Lefeb. Sed _non sufficientes iræ ictus a languente hiatu_ et
_vanis morsibus_ non differre, idque a luxuriante Silii ornatu non
abhorrere jam monuit Ern.
Jamque coruscanti telum, propiusque ferenti
Gressum exsultantem, et securo cædis Iertæ
Non exspectatum surgens defixerat ensem, 300
Sidoniumque ducem circumspectabat, in illa
Exoptans animam certantem ponere dextra.
298. _coruscanti telum_, ut ictum daret. Cf. ad I, 434.
299. _securo cædis_, qui non dubitabat, quin Paulum facile
occideret.
302. Exoptabat mori in certamine cum Hannibale, viro fortissimo. Sic
_tuaque animam hanc effundere dextra_, dixit Virg. Æn. I, 98. Cf.
sup. ad. v. 67 sq. et ad II, 705.
299. _Jertæ_ Col. _Inerte_ Oxon. Put. et priscæ edd. _Inerti_
utraque Ven. Marsi, _Ilerthæ_ Junt. Nicandri, et quæ inde fluxere;
_Ilerdæ_ reposuit Cellar. ut ab Ilerda, Hispaniæ urbe, dictus sit.
300. Forte leg. _Ante exspectatum_; vid. ad II, 151.--_deflexerat_
Col. pro _defixerat_ h.e. penitus infixerat.
302. _animam restantem_, vel _bellantem_ conj. N. Heins.
_luctantem_ Draken. _in illa Exoptans anima certantem ponere
dextram_ Burm. ut sensus sit, exoptasse Paulum, ut cædes
Hannibalis ultimum facinus foret; non vero, ut ab Hannibale
cæderetur. Sed vid. not. _cedentem_ c. Tell. quod recepit Lefeb.
Non male, judice Ern.
Sed vicere virum coeuntibus undique telis
Et Nomas, et Garamas, et Celtæ, et Maurus, et Astur.
Hic finis Paulo: jacet altum pectus, et ingens 305
Dextera, quem, soli si bella agitanda darentur,
Æquares forsan Fabio: mors additur Urbi
Pulchra decus, misitque viri inter sidera nomen.
305. _ingens Dextera_, vir fortissimus.
--_Dextera, quem_, ut βρέφος φεροντα, Anacr. III, 17, ubi vid.
Intpp. σώματα ὅστις, Sophocl. Ajac. 760, ubi v. Brouck. Cf. sup. ad
V, 495, et Köppen ad Hom. Iliad. β, 278.
306. _darentur_, data fuissent.
303. _fixere_ suspic. N. Heins. et mox, _Celta_ Burm. quoniam
reliqui populi numero singulari memorantur, unde et tacite ita
edidit Lefeb.
305. _Hæc finis_ edd. Junt. Ald. et Gryph. Conf. Gell. XIII, 20;
Heins. ad Virg. Æn. II, 554; III, 145, et ad Ovid. A. A. I, 282,
quosque Drak. laudavit, Victorius ad Cic. Epist. ad fam. X, 32;
Lambin. ad Lucret. I, 108, et Gron. ad Liv, IV, 11.
306. _Dextra_ perperam ed. Marsi poster. et pleræque eam secutæ;
_quam_ emend. N. Heins. Sed vid. not. ad V, 495, et ad h.l.
307. _mors addidit decus_ corrig. Dausq. Sed adpositio hæc longe
magis poetica et elegans, judice etiam N. Heins.
Postquam spes Italum mentesque in consule lapsæ,
Ceu truncus capitis, sævis exercitus armis 310
Sternitur, et victrix toto fremit Africa campo.
Hic Picentum acies, hic Umber martius, illic
Sicana procumbit pubes, hic Hernica turma.
Passim signa jacent, quæ Samnis belliger, et quæ
Sarrastes populi, Marsæque tulere cohortes; 315
Transfixi clipei, galeæque, et inutile ferrum,
Fractaque conflictu parmarum tegmina, et ore
Cornipedum derepta fero spumantia frena.
Sanguineus tumidas in campos Aufidus undas
Ejectat, redditque furens sua corpora ripis. 320
309. _mentes lapsæ_, animus Rom. fractus est.
--_in consule_, morte Pauli.
313. _Sicana pubes_; cf. V, 489 sq.
315. _Sarrastes populi_; v. ad VIII, 536.
319. Cf. VIII, 669 seq.
311. _fremit_ Col. Vulgo _furit, tuto campo_ Put.
312. _Picenum_, h.e. Picenorum. R. 3.
316. _Transfixos clipeos... Aufidus ejectat_ primum edidit
Nicander in Junt.
317. _ori_ conj. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. III, 52.
318. _derepta_, Col. _dejecta_ Tell. Vulgo _direpta_. Cf. ad IX,
29.
319. _tumidis undis_ ed. Junt. et aliæ inde expressæ.
320. _ferens_ maluerit N. Heins. et vide.
Sic Lagea ratis, vasto velut insula ponto
Conspecta, inlisit scopulis ubi nubifer Eurus,
Naufragium spargens operit freta; jamque per undas
Et transtra, et mali, laceroque aplustria velo,
Ac miseri fluitant revomentes æquora nautæ. 325
321 sqq. _Lagea ratis_; v. ad I, 196. Drak. suspicabatur, poetam
respexisse ad naves portentosæ magnitudinis, a Ptolemæo Philopatore
exstructas (v. Athen. Deipnos. V, 8, pag. 203, et Plut. Demetr. 59),
vel ad naves Antonianas, de quibus v. Heyne ad Virg. Æneid. VIII,
691 sqq. ex quo loco etiam navis cum _insula_ comparatio petita est.
324. _aplustre_, seu aplustrum, ἄφλαστον, seu ἄπλαστον, ornamentum
puppis, tabulatum, in quo post diætam erigebatur baculus, στηλὶς, e
quo dependebat _velum_, h. est, linteum, seu fascia (ταινία,
_Flagge_), quæ motum venti indicabat. Conf. Köppen ad Homer. Iliad.
ο, 717; Gesneri Thes., et, quos Drak. laudat, Scheffer. de Re Nav.
II, 6; Salmas. Exerc. Plin. p. 403 seq.; Cuper. Apoth. Hom. p. 50 et
196; Fabrett. ad Column. Trai. pag. 117, et Beger. Thes. Brand.
T. III, p. 408. Cf. et V.L. Vide etiam Wernsdorf ad Rutil. Itin. I,
513, in Poet. Min. T. V, P. I, p. 167.
325. _æquora_, aquam.
323. _Naufragio operit_, ut ap. Flor. II, 11. Vulgo male post
_scopulis_ et _freta_ ponuntur commata.
324. _amplustria_ Oxon. Put. Med. Drak. laudavit verba Festi:
_Aplustria, navium ornamenta; quæ, quia erant amplius, quam erant
necessaria usui, etiam amplustria dicebantur_.
At Pœnus, per longa diem certamina sævis
Cædibus emensus, postquam eripuere furori
Insignem tenebræ lucem, tum denique Martem
Dimisit, tandemque suis in cæde pepercit.
326 sqq. Hannibal post victoriam Cannensem extemplo Romam contendere
et obpugnare constituit: in quo poeta non historicam veritatem (v.
Liv. XXII, 51), sed rationem poeticam, et episodii de machinatione
Junonis (v. 337 sqq.) comminiscendi occasionem spectavit.
329. _suis_, suorum labori, _in cæde_ Rom. peragenda; Dausq.
Sed mens invigilat curis, noctisque quietem 330
Ferre nequit: stimulat dona inter tanta Deorum,
Corque acuit nondum portas intrasse Quirini.