Verum ubi victorem juvenili robore cursus
Adtulit, et notis fulsit lux tristis ab armis,
Fraternusque procul, luna prodente, retexit
Ante oculos sese, et radiavit comminus umbo;
Exclamat juvenis, subita flammatus ab ira: 110
«Non sim equidem Sulmone satus tua, Satrice, proles,
Nec frater, Mancine, tuus, fatearque nepotem
Pergameo indignum Solymo, si evadere detur
Huic nostras inpune manus: tu nobile gestes
Germani spolium ante oculos, referasque superba, 115
Me spirante, domus Pelignæ perfidus arma?
111 sq. Verba callide ficta, unde pater cognoscit, se a filio
percussum, et filii mortui armis indutum esse, Ern.; conf. V.L.
113. _Pergameo_, ut _Rhæteo_, v. 72.
116. _Pelignæ domus_; cf. v. 80; et ad v. 66.
111. _Non sim_ et mox _fatearque_ Colon. Vulgo _sum_ et
_fateorque_; forte rectius; vid. Burmann. et Heins. ad Ovid. Met.
III, 272; ubi cf. loca similia Petron. c. 81; Apulei. Met. V,
p. 163; Plaut. Menæchm. III, ii, 6, et Hom. Iliad. β, 260.
114. _Huic. n. i. m._ Col. _Hinc vestra nunc impune manu_ Put.
_Hinc vestra i. manu_ Oxon. Sed _evadere_ ubivis fere a Silio cum
quarto casu jungi, monet Drak. Vulgo _Hinc_ (al. _Huic_) _nostra
te i. manus_, vel _manu_.
116. _spectante_ R. 1, et Mediol.
Hæc tibi, cara parens Acca, ad solatia luctus
Dona feram, nati ut figas æterna sepulcro.»
Talia vociferans stricto mucrone ruebat.
118. Sepulcra et κενοτάφια, seu κενήρια non modo signis et
emblematibus, quæ vitam plerumque et τὰ ἐπιτηδεύματα mortui
indicabant, exornari, sed iis quoque _arma_ et instrumenta, quibus
is in vita usus fuerat, _figi_, h.e. adfigi solebant, _æterna_, i.e.
quæ æternam defuncti memoriam conservabant; unde ipsa sepulcra
μνήματα, μνημεῖα, σήματα, _monimenta, memoriæ_, dicebantur. Vid.
Potteri Archæol. lib. IV, c. 7; Kirchman. de Fun. Rom. lib. III, c.
18 et 27; Intpp. ad Virg. Æneid. VI, 233.
--_sepulcro_, cenotaphio.
117. _Nec tibi_ Oxon. Putean. et Parm. ed. Non male, judice
Drakenborch., si post _feram_ signum interrogandi ponatur, ut
sensus sit: Videremne hostem fratris arma gestare? _nec_ tibi ea,
o mater, ad solatium luctus ferrem, ut nati sepulcro figeres?
_Acca_ Col. quod nomen occurrit ap. Virgil. Æn. XI, 820; Ovid.
Fast. IV, 854; V, 454; Prop. I, xxi, 6, ubi eadem lectionis
varietas; _acta_ Ox. et Put. unde vulg. _apta_: quo modo sæpe
librarii nomina propria corruperunt, de quo vid. Drak.
Ast illi jam tela manu, jamque arma fluebant, 120
Audita patria, natisque, et conjuge, et armis;
Ac membra et sensus gelidus stupefecerat horror.
Tum vox semianimi miseranda effunditur ore:
«Parce, precor, dextræ, non ut mihi vita supersit
(Quippe nefas hac velle frui); sed sanguine nostro 125
Ne damnes, o nate, manus. Carthaginis ille
Captivus, patrias nunc primum advectus in oras,
Ille ego sum Satricus, Solymi genus: haud tua, nate,
Fraus ulla est: jaceres in me quum fervidus hastam,
Pœnus eram; verum, castris elapsus acerbis, 130
Ad vos et caræ properabam conjugis ora.
125. _nefas_, ἀδύνατον. Conf. Lambin. ad Hor. Od. I, 11, 1, 24, 20.
126. _damnes_, damnandas facias, h.e. contamines.
129. _Fraus_, scelus, facinus, mala fraude commissum; ἄγος,
piaculum.
130. _Pœnus eram_, ut tu putabas; tibi esse videbar.
123. _Cum_ Oxon. _semanimi_ Col. unde recepit Drak. Conf. ad III,
16.
130. _Verum ut castris_ emend. Scalig. ad oram cod. sui, et
recepit Cell.
Hunc rapui exanimi clipeum: sed jam, unice nobis,
Hæc fratris tumulis arma excusata reporta.
Curarum tibi prima tamen sit, nate, referre
Ductori monitus Paulo, producere bellum 135
Nitatur, Pœnoque neget certamina Martis.
Augurio exsultat Divum, inmensamque propinqua
Stragem acie sperat: quæso, cohibete furentem
Varronem; namque hunc fama est inpellere signa.
132. _unice nobis_, qui solus mihi e filiis restas.
133. _excusata_, quorum usum error et justa causa excusant.
134. En insigne pietatis in patriam documentum! Morientium autem
prædictiones ratæ habebantur. Conf. Hom. Iliad. π, 851 sq.; χ, 359
sq.; Virg. Æn. IV, 607 sq.; X, 739 sq.
136. _Pœno Marti_, hoc est Hannibali, malebat N. Heins. et vers.
138, _spirat_.
138. _cohibete_, non _prohibete_, scripti et R. 2.
Sat magnum hoc miseræ fuerit mihi cardine vitæ 140
Solamen, cavisse meis: nunc ultima, nate,
Invento simul atque amisso redde parenti
Oscula.» Sic fatus galeam exuit, atque rigentis
Invadit nati tremebundis colla lacertis;
Adtonito et nitens verbis sanare pudorem 145
Vulneris inpressi, telum excusare laborat:
140. _cardine_, in fine.
141. _cavisse_, prospexisse, _meis_ civibus, Romanis, ut Ovid. Met.
XV, 758; Drak.
145. Cf. V.L.
145. _Attonito et nitens_ Col. _Attonito_, scilicet ex pudore, non
ex desperatione; Ern. _Attonitoque timens_ (hoc est timens nato,
ne tanto scelere perculsus ipse sibi manus inferret) Oxon. Putean.
et antt. edd. quod revocavit Lefeb. coll. simili loco Homer.
Iliad. ς, 32 seqq. sed tacite addita sine codd. auctoritate copula
_et_ ante _telum_. N. Heinsio formula loquendi _sanare pudorem
verbis_ non satisfaciebat, nescio quare. Eodem certe sensu _sanare
animos consolatione dixit_ Hirt. B. G. VIII, 38; _sanare curas_
Tibull. II, iii, 13; _s. dolorem_ Cic. ad. Div. V, 16, pr. et Sen.
Agam. 130, aliique similia passim. Inprimis tamen ei displicebant,
et spurii videbantur versus 145 et 146, propterea quod nihil
hactenus locutus sit Solymus, quo pudorem sanaret. Sed voc.
_verbis_ ad ea, quæ sequuntur, referendum esse, et hæc ab illis
vss. pendere, recte jam monuerunt Lefeb. et Ern.
«Quis testis nostris, quis conscius adfuit actis?
Non nox errorem nigranti condidit umbra?
Cur trepidas? da, nate, magis, da jungere pectus.
149. _manus_ pro _magis_ conj. D. Heins. refrag. filio, quia vox
ista mox recurrat. Sed locum hunc idonea declamatione juvari
posse, observat Ern. Pro importuno voc. _magis_ Schrader in
Observatt. p. 27, ingeniose conj. trajectis literis _genas_, coll.
loco simill. Val. Fl. III, 309 sq. quem Silius expressit, et ubi
verba leguntur Jasonis, amplexati Cyzicum, quem pariter in
nocturno tumultu ignarus interemerat. Satricus exuerat galeam,
atque in collum filii invaserat, ut oscula suprema jungeret v. 143
sq. Hinc recte suspicabatur vir doctus, in vitiato voc. _magis_
aliud latere, quo pars corporis, quam solerent osculari,
significaretur, _genas_, non _manus_, quas pater etiam galeatus
jungere potuisset.
Absolvo pater ipse manum, atque in fine laborum 150
Hac condas oculos dextra, precor.» At miser, imo
Pectore suspirans, juvenis non verba vicesque
Adloquio vocemve refert; sed sanguinis atri
Sistere festinat cursum, laceroque ligare
Ocius inlacrimans altum velamine vulnus. 155
150. _manum_, te qui inscius manu tua in patrem contorsisti jaculum.
--_laborum_, miseræ vitæ. Cf. ad VI, 386.
151. _Hac_ tua _dextra_, quam mea teneo.
152. _vicesque_, vicissim; quod apud Græcos, ἐπέεσσιν ἀμειβόμενος.
Tandem inter gemitus miseræ erupere querelæ:
«Siccine te nobis, genitor, fortuna reducit
In patriam? sic te nato, natumque parenti
Inpia restituit? felix o terque quaterque
Frater, cui fatis genitorem adnoscere ademtum! 160
159 seq. Ita τρὶς μάκαρες Δαναοὶ, καὶ τετράκις, etc. Hom. Odyss. ε
306, ubi vid. Schol. et Clark. Cf. Intpp. ad Virg. Æn. I, 94.
160. _cui fatis_ et morte _ademtum_, erepta est facultas, patrem
denuo videndi, et tam tristi modo _adnoscendi_.
Ast ego, Sidoniis inperditus, ecce, parentem
Vulnere cognosco: saltem hoc, Fortuna, fuisset
Solamen culpæ, dubia ut mihi signa dedisses
Infausti generis: verum linquetur iniquis
Non ultra Superis nostros celare labores.» 165
162 seq. Utinam certe non tam manifestis indiciis patrem adnovissem,
et de cæde ejus dubitare possem! nunc vero non permittam, ut iniqui
Dii facinus meum celari sinant (quæ spectant ad ea, quæ pater v. 147
sq. dixerat), sed dolorem meum, quem non ultra tacite ferre possum,
voluntaria morte finiam. Fortunam adcusari miratur Ernesti, quum
filius se ipse patri prodiderit v. 111 sq. sed id ipsum forte
fortuna contigerat. Ego potius quærerem, unde Silius omnia hæc, quæ
tam copiose et belle memorat, resciscere (vel Varro inf. v. 264 seq.
conjicere) potuerit, quum pater et filius soli noctuque e castris
exierint. Poeta, phantasiæ ingeniique lusibus indulgens, scrupulosis
lectoribus libertatem illud fingendi reliquit, a quibus quin ita
gratiam inierit, magnopere dubito. Quandoque tamen et bonus dormitat
Homerus. Conf. Heyne ad Virg. Æn. III, 341 sq.
161. _imperditus_ (non occisus _Sidoniis_, a Pœnis, ut frater
meus) Col. ut X, 416; Virg. Æn. X, 430, et Stat. Th. III, 85;
N. Heins. _impertitus_ R. 2. Vulg. _impercitus_.
164. _iniqui... Superi_ malebat aliquis, teste Lefeb. Male!
165. _nostros celare_ Col. Vulg. _non hos tolerare_.
Hæc dum amens queritur, jam, deficiente cruore,
In vacuas senior vitam disperserat auras.
Tum juvenis, mæstum adtollens ad sidera vultum:
«Pollutæ dextræ et facti Titania testis
Infandi, quæ nocturno mea lumine tela 170
Dirigis in patrium corpus, non amplius, inquit,
His oculis et damnato violabere visu.»
Hæc memorat, simul ense fodit præcordia, et, atrum
Sustentans vulnus, mananti sanguine signat
In clipeo mandata patris, FUGE PRÆLIA, VARRO; 175
Ac summi tegimen suspendit cuspide teli,
Defletumque super prosternit membra parentem.
167. Locutio Virg. Æneid. XI, 617.
174. _Sustentans_, cohibens vulnus, vel sanguinem, ut eo clipeum
ante inscriberet, quam animam efflaret. Cf. Burm. ad Val. Fl. VI,
276, et Ovid. Ep. I, 114. Comparant exemplum Othryadæ, de quo vid.
Intpp. ad Valer. Max. III, 2, ext. 4. Hæc vero concinnata esse e
Liv. XXV, 12, monet Lefeb.
176. _tegimen_ corporis, clipeum.