Sed quænam ira Deûm? consul datus alter, opinor,
Ausoniæ est, alter Pœnis: trahit omnia secum,
Et metuit demens, alio ne consule Roma
Concidat: e Tyrio consortem adcite Senatu; 335
335. _accite_ Col. Parm. Med. Mox _Non tam sæva_ Colon. R. 1, Med.
_Non jam sæva_ Ox. Put. R. 3, Parm. Vulgo _e Tyrio c. accire S.
Non jam sera volet_ probb. Dausq. et Barth. Sed non perspexere
sensum h.l. qui tamen satis obvius est, et a Draken. his verbis
exponitur: Temerarius ille et inconsultus Varro omnia secum in
exitium rapit, et metuit, ne Roma alio, quam se consule,
concidisse dicatur: quin tanta ejus est temeritas, ut, si ducem
nobis ex Senatu Carthaginiensi adciremus, non tam perniciosa velle
posset, quam noster Varro.
Non tam sæva volet: nullus, qui portet in hostem,
Subficit insano sonipes: incedere noctis,
Quæ tardent cursum, tenebras dolet, itque superbus
Tantum non strictis mucronibus, ulla retardet
Ne pugnas mora, dum vagina ducitur ensis. 340
336 sq. Observa sarcasmum et vim verborum.
337 sq. _incedere tenebras noctis_, h.e. oriri, ingruere, ut Tac.
Ann. XV, 37, ubi vid. Ernesti. Cf. idem ib. ad III, 26 et 36, pr.
Gronov. ad Liv. XXIX, 24, et Drak. ad Liv. I, 57.
340. _ducitur_, pro educitur, ut IX, 314; vid. Heins. ad Val. Fl. I,
122.
337. _incendere noctis_ Oxon. unde _intendere nocti_ jam ad Val.
Fl. VII, 114, conjecerat N. Heins. qui tamen in nota ad h.l. _nec
cedere noctis_ verius esse putabat. _intendere_ (se cælo)
_noctis... tenebras_ suspic. Drak. qui laudat Gronov. ad Liv. I,
57, ubi tamen ipse pro vulg. lectione adserenda luctatur, et recte
quidem, vid. not. _Insidere (noctis Quæ t. c. tenebræ) dolet_
infeliciter, ut sæpe, refinxit Lefeb. adscripta hac nota: «Locus
adhuc impervius editoribus. _Insidere_ est stare in castris.
Deinde parenthetice lege, cujus exempla dabunt Virg. Æ. IX, 210;
Val. Fl. III, 206, et Stat. Achill. I, 229. Hunc modum loquendi
nemo perspexit; hinc itaque tot turbæ, tot vana commenta in loco
clarissimo. Nec Modius aliis felicior. Sine ullo sensu ed. Drak.
_incedere noctis. Quæ_, etc. Sed det exemplum _noctis_ pro
_nocte_: aliter enim non intelligetur; si tamen ita intelligetur
poeta.» _incedere noctu, Quod tardent cursum tenebræ, dolet_ conj.
Ernesti. _noctes_ Put.
338. _Quæ_, non _Quod_, scripti; _tenebræ_ iidem cum R. 3, ac
Parm. _itque_, non _idque_, Col.
Tarpeiæ rupes, cognataque sanguine nobis
Tecta Jovis, quæque arce sua nunc stantia linquo
Mœnia felicis patriæ, quocumque vocabit
Summa salus, testor, spreto discrimine iturum.
Sed si surda mihi pugnabunt castra monenti, 345
Haud ego vos ultra, nati, dulcemque morabor
Assaraci de gente domum, similemve videbit
Varroni Paullum redeuntem saucia Roma.»
341. _Tarpeiæ rupes_; cf. I, 541
--_cognataque Tecta Jovis_, etc. vid. sup. ad v. 293.
342. _arce_, septem arcibus, h.e. collibus.
345. Cf. Liv. XXII, 40.
--_surda_, dicto non audientia.
346. _morabor_, curabo, de vobis sollicitus ero: vel spem reditus
mei, quæ vobis est, morabor, differam; quoniam ad vos numquam
revertar, et mori tum apud animum statui.
347. _Assaraci domum_, cf. v. 295.
341. _Tarpeia_ ed. Dausq. et Gryph. ad cujus marg. _Tarpeias_
emend. Casaub.
345. _moventi_ Oxon. Put. R. 2.
Sic tum diversa turbati mente petebant
Castra duces: at prædictis jam sederat arvis 350
Ætolos Pœnus servans ad prælia campos.
Non alias majore virum, majore sub armis
Agmine cornipedum concussa est Itala tellus.
Quippe extrema simul gentique Urbique timebant,
Nec spes certandi plus uno Marte dabatur. 355
350. Cf. v. 240 sq.
--_prædictis_ ab Anna, vel supra dictis. Conf. v. 222 sq.
351. _Ætolos campos_, ut I, 125.
--_servans_, vid. ad III, 380.
352, 353. Drak. conf. Liv. XXII, 36, et Plut. vit. Fabii, p. 182,
qui contrarium ipse tradit vit. Marcelli, p. 299, ut, quem Lefeb.
citat, Leonard. Aretin. de b. Gall., pag. 79. Verba itaque _non
majore agmine_ ad summam subtilitatem haud exigenda sunt.
349. Ita Colon. ut jam olim conjecerat Barth. Adv. III, 1. Conf.
ad I, 264. Vulgo _tumidi, versa turbati mente_, ut _tumidi_ ad
Varronem, et _turbati_ ad Paullum spectet, monente Cell.
350. _at_, non _ac_, Col.
Faunigenæ socio bella invasere Sicano
Sacra manus Rutuli, servant qui Daunia regna,
Laurentique domo gaudent, et fonte Numici:
356 sq. Recensio copiarum, et summorum ejus ætatis virorum, a quibus
tam magnæ res gestæ sunt, per opportune descriptioni summæ, quam
Romani umquam adceperunt, cladis præmittitur. Aciem Pœnorum silentio
prætermittit Silius, quia eam jam sup. III, 222 sq. exposuerat.
Præterea Romanis scribebat poeta, quorum magis intererat, suas, quam
hostium, copias cognoscere. Eosdem vero illarum enumeratio magis
delectare debuit, quam nudum numeri indicium, quod Livius XXII, 36,
aliique historici adferunt. Huc adcedit, quod tantum consules nunc
conscripserant exercitum, quantus nullo umquam bello antea sub armis
fuerat, unde commoda Silio obferebatur occasio ad singulas, si non
urbes, certe gentes Italiæ memorandas, et sic universam fere imperii
Romani imaginem, simulque cladis magnitudinem lectorum oculis
animisque subjiciendam. In qua quidem re iterum ei præivit Virg. Æn.
VII, 647 sq. (ubi vid. Heyne), et X, 163 sq. in cujus tamen verbis
tantum figurisque variandis non turpiter ingenii vires adtrivit: sed
novo rerum ornatu, novis fabulis, et accuratiore sæpius, pluriumque
urbium populorumque descriptione ita cum eo certavit, ut locus hic
dignus sit, qui in perfectissimis Siliani carminis partibus, et
præstantissimis antiquitatis monimentis adnumeretur. Ceterum nos
summas tantum res adtingemus, quia otium nobis fecere Hummel.
(_Handbuch d. alt. Erdbeschr._) Cellar. Geogr. ant., Cluver. in
Ital. ant., Vulpius in Vet. Lat. et Heyne in not. et Exc. ad Virg.
Æn. VII, ad quos lectores remittimus. In memoria autem nostra
penitus id insideat, nos in poeta legendo versari, qui neque ordine,
neque subtilitate geographorum in regionum, vel certe locorum
urbiumque situ definiendo se adstringi patitur.
--Descriptio Latii, tam veteris, quam novi, vel adjecti, quod Æquos,
Auruncos, Volscos, Hernicos, Rutulos aliosque populos, finibus ad
Lirim fluv. promotis, continebat. Latii incolæ antiquissimi, præter
Umbros, fuere _Siculi_, et post hos _Aborigines_, quorum rex
_Faunus_ fuisse dicitur, unde _Faunigenæ_ sunt Latini; vid. Cluver.,
p. 787 et 790, inpr. vero Heyne, Exc. IV, V et VIII, ad Virg. Æn.
VII, 37 sq., 45 sq. et 795, it. not. et Exc. II, ad Æn. VIII, 314
sq., ubi etiam monuit, _Siculos_, inter Tiberim et Lirim quondam
habitantes, a Silio Rutulis socios, adjici nec satis adcurate
_Sicanos_ adpellari, sed exemplo Maronis Æn. VII, 795, et VIII, 328.
357. _Sacra manus_, vid. ad VII, 9. Sed conf. Heyne Exc. VIII, ad
Virg. Æn. VII, extr.
--_Rutuli, servant qui Daunia regna_; vid. ad I, 291 sq.
358. _Laurenti_, conf. ad I, 110.
--_Numici_; vid. sup. ad v. 28.
Quos Castrum, Phrygibusque gravis quondam Ardea misit,
Quos celso devexa jugo Junonia sedes 360
Lanuvium, atque altrix casti Collatia Bruti;
359. _Castrum_ Inui, in Rutulis, inter Ardeam et Antium. Cf. Ovid.
Met. XV, 727; Martial. IV, 60; Heyne ad Virg. Æn. VI, 776, et
Cluver., p. 978. Ab eo diversa sunt _Castrum novum_ Etruriæ,
_Castrum_ Prætutiorum, Herculis, Minervæ, etc.
--_Ardea gravis quondam Phrygibus_, Trojanis, regnante Turno, et
postea Romanis, propter opes et divitias. Confer I, 292; Liv. I, 57
sqq.; IV, i, 7... 11. Nunc est viculus, propter grave cælum fere
desertus.
360, 361. _Lanuvium_, municipium Latii, celebre cultu _Junonis
Sispitæ_, vel _Sospitæ_, et _Conservatricis_. Cf. XIII, 364; Liv.
VIII, 14 (ubi vid. Sigon.); XXI, 62; XXII, 1; XXIII, 31; XXIX, 14;
XXXI, 12; XL, 19; Plin. XXXV, 3; Æliani H. Anim. II, 16; Cluver.,
p. 935 sq., Spanh. de U. et P. N. II, p. m. 82, 83; Sigon. ad Liv.
VIII, 13; Broukh. ad Prop. IV, viii, 3; Heins. ad Ovid. Fast. VI,
60.
--_Collatia_, urbs in finibus Latii, Sabinis a Tarquinio ademta;
vid. Liv. I, 38, et Heyne ad Virg. Æn. VI, 774.
--_altrix_, ut ap. Virg. Æn. III, 273. Cf. ad I, 218. L. Junius
_Brutus castus_, et castitatis vindex; _ultor_ ap. Virg. Æn. VI,
819.
359... 361. Hi versus absunt ab edd. R. pr. Mediol. Marsi et
Martini Herbip.
361. _Lanuvium_ Colon. Tell. et R. 2; _Lavinium_ Oxon. et Puteol.
Vulgo _Lavinum_; vid. not. _atque_, non _ac_, scripti.
Quique inmite nemus Triviæ, quique ostia Tusci
Amnis amant, tepidoque fovent Almone Cybeben.
362 sq. _inmite nemus Triviæ_, Aricia, vid. ad IV, 367 sq.
--_Tusci Amnis_, Tiberis fl. qui ex Apennino oritur in _Tuscia_, seu
Hetruria, quam dextra ripa tangit, et a Latio, Umbria, Sabinorumque
agro separat. Infra Romam Tyrrheno mari infunditur duobus _ostiis_,
quorum sinistro adjacebat _Ostia_, prima Rom. colonia, ab Anco rege
deducta, quæ h.l. innuitur, et adhuc quidem salinas habet, atque
episcopum, sed paucos incolas propter aerem pestilentem; vid.
Cluver. p. 870.
[363.] _Almo_, seu _Almon_ (vid. Heins. ad Ovid. Fast. II, 601)
rivus, non longe a Roma in Tiberim præcipitans, in quo simulacrum
Cybeles VI. Cal. April. ablui solebat, unde _sacer gurges_ XVI, 680.
Cf. Ovid. Fast. IV, 337 sq.; Spanh. ad Callim. H. in Pall. pr.
Barth. ad Claud. b. Gild. v. 119, et Intpp. ad Val. Fl. VIII, 239.
363. _trepido_ Put. et Dausq. et al. quo sensu forte _lubricus
Almon_ dicitur Ovid. Fast. IV, 337, judice Lefeb. qui perperam
addit: «in c. Tell. legitur _Albone_. Equidem _Almon_ fuit civitas
in Thessalia, a Scythis condita: sed etiam fuerunt _Albones_ in
Illyria, quæ gens Slavica, a Scythis quoque orinnda; ut Phryges,
qui hoc nomen in Italiam cum Cybeles cultu transtulisse dicuntur.
Adjiciam, Germanis quoque sollemne fuisse Deam Hertam (Terram),
immo currum ejus, vestes fluvio quotannis lavare: Terra autem
eadem ac Cybele. At Germani a Sarmatis, et hi a Scythis oriundi.
Hinc videre est, quam ab origine primævæ gentes inter se
conveniant.» Vulgg. _Cybelen_, Κυβέλην, vel _Cybellen_. Sed
_Cybeben_, Κυβήβην, scripsi, quod etiam suasisse video Drak. ad
h.l. ad IX, 293, et inpr. ad XVII, 8, ubi Heins. ad Prudent. περὶ
στεφ. X, 196; Spanhem. ad Callim. H. in lavacr. Pall. pr. et
Broukh. ad Prop. III, xv, 35, suffragatur, etsi _Cybelen_
scribendum statuerint Stephan. Schediasm. de delectu in lection.
Virg. pag. 57, et Barnes. ad Eurip. Bacch. v. 79, quorum ille
monet, vocem esse Græcam, ut _Philomelam_ et alias, præcipue a
μέλος deductas, hic vero, secundam syllabam nunc longam, nunc
brevem esse, ut in _Sydonius_, et ut prima in _Eos_, quia Græci
Κυβήλη et Κυβέλη, Σιδώνιος et Σιδόνιος, Ἠώς et Ἕως dixerint. Sed
vid. præter laudatos VV. DD., Heins. et Heyne ad Virg. Æn. III,
111, et X, 220. Gudius et Burm. ad Phædr. III, xvii, 4, xx, 4;
Græv. ad Lucian. T. II, p. 895, et Berkel. ad Steph. Byz. v.
Κυβελεια.
Hinc Tibur, Catille, tuum, sacrisque dicatum
Fortunæ Præneste jugis, Antemnaque prisco 365
Crustumio prior, atque habiles ad aratra Labici.
364. Vid. ad IV, 187, in V.L.
365. _Præneste_, Latii urbs, haud procul Roma, in monte amœno sita,
teste Strab. V, p. 365 (unde h.l. _jugis_, et _altum_ Virg. Æn. VII,
682; _frigidum_ Hor. Od. III, iv, 22); hod. _Palestrina_, in vallem
deducta. Celebris fuit _Fortunæ_ templo et oraculo, sortibus
Prænestinis; vid. Strab. l.c. Cic. Div. II, 41 et 42; Sueton. Tiber.
63; Prop. II, 32; Cluver. p. 950, et Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn.
VII, 783 sq.
--_Antemna_, Ἄντεμνα Dionys. L. II, vel _Antemnæ_, Ἀντέμναι Strab.
V, pag. 159; Plin. III, 5; Virg. Æn. VII, 631; urbs Sabinorum, sed a
Romulo capta (Liv. I, 9... 11), et Romæ proxima, cis Anienem (_ante
amnem_, unde nomen ei datum tradunt Varro L. L. IV, 5, et Serv. ad
Virg. l.c.), non longe ab ejus et Tiberis confluente; vid. Cluver.,
p. 663.
366. _prior_, antiquior.
--_Crustumium_ (_Crustumerium_ Liv. I, 38, et Plin. III, 5.
_Crustumeria_ Liv. II, 19; III, 42: Κρουστομέρεια, οὐ πρόσω τῆς
Ῥώμης Dionys. XI, p. 705; unde incolæ urbis _Crustumeri_ Virg. Æn.
VII, 631; sed _Crustumini_ Liv. I, 11, dicuntur) Sabinorum opp. de
quo vid. Liv. I, 11 et 38, et Cluver., p. 657.
--_Labicum_ (ut XII, 534, et παλαιὸν Λαβικὸν Strab. V, p. 164), vel
_Labici_ et _Lavici_ (Liv: II, 39; IV, 47; Cic. Agrar. II, 35) Latii
opp. unde _via Lavicana_, ap. Liv. IV, 41; XV, M. P. a Roma. Cf.
Liv. IV, 45, 46; V, 16; VI, 21. _Labici_ h.l. et ap. Virg. Æn. VII,
796, vel Labicani, vei urbs ipsa, de cujus situ vid. Cluver.,
p. 947; Liv. XXVI, 9; Heyne ad Virg. Æn. VII, Exc. VIII, extr., et
Franc. Ant. Vitale Diss. de oppido Labici, qua origo etiam, atque
compendiosa historia oppidi Montis Compitis in Latio describitur,
Rom. 1778, in-4to, ubi ex inscripp. probatur, posterius oppidum
hodie _la Colonna_ dici, non _Labicum_, quod Holsten. putabat.
Nec non sceptriferi qui potant Thybridis undam,
Quique Anienis habent ripas, gelidoque rigantur
Simbruvio, rastrisque domant Æquicula rura.
367. _sceptriferi Thybridis_, Θύμβρις ἐϋῤῥείτης ποταμῶν βασιλεύτατος
ἄλλων Dionys. laud. a Dausq. qui etiam ad majestatem imperii Romani
(quod probat Ernesti, coll. Ovid. Met. II, 259), vel ad submersionem
sceptriferi Tiberini epitheton referri posse monet.
--_qui potant Thybridis undam_, ut _qui Thybrim potant_, ap. Virg.
Æn. VII, 715; vid. Heins. ad Ovid. Her. VII, 145.
368. _habent_, habitant, ut ap. Virg. Æn. VII, 696, et ἔχειν, ap.
Hom. Iliad. α, 18; Drak. qui laudat Pricæum ad Appul. Apol., p. 58.
Cf. Heins. ad Ovid. Met. IV, 773.
--_rigantur_, ut ap. Tibull. IV, i, 60 et 146, ubi vid. Heyne.
369. _Simbruvio_ in Æquis. «Anio, in monte Trebanorum ortus, lacus
tres amœnitate nobiles, qui nomen dedere Sublaqueo (hod. _Subiaco_),
defert in Tiberim,» Plin. III, 12. Hæc sunt _Simbruina_, vel
_Simbruvina stagna_, de quibus vid. Ern. ad Tac. Ann. XI, 13; XIV,
22, et Cluver., p. 713.
--_rastris domant_, ut ap. Virg. Æn. IX, 608.
--_Æquicula rura_; vid. Heyne not. et Exc. VIII ad Virg. Æn. VII,
746 sq., et Cluver., p. 773.
367. Vulgg. _Tibridis_. Sed est Θύμβρις. V. Intpp. ad Virg. Æ.
III, 500, et VIII, 330 sq.
369. _Simbruvio_ Col. R. 3, et Parm. prob. N. Heins. qui
_Simbruvina stagna_, _colles_ et _aquas_, non _Simbruina_, vel cum
Lipsio _Imbrivina_ ap. Tac. Ann. XI, 13; XIV, 22, et Cels. IV, 5,
scribendum putabat. _Simbrunio_ Ox. _Symbruvio_ R. pr. et Med.
_Imbruvio_ Marsi ed. Ven. _Imbrivio_ Lips. ad Tac. Ann. XI, 13.
Vulgo _Simbrivio_.
His Scaurus monitor, tenero tunc Scaurus in ævo; 370
Sed jam signa dabat nascens in secula virtus.
Non illis solitum crispare hastilia campo,
Nec mos pennigeris pharetram inplevisse sagittis;
Pila volunt, brevibusque habiles mucronibus enses:
Ære caput tecti surgunt super agmina cristis. 375
370. _Scaurus_ cognomen gentis Aureliæ et Æmiliæ: ex illa notissimi
M. Aurelius orator et consul a. U. 656, et C. Aurelius prætor, Liv.
XXXIX, vi, 8; ex hac vero, in cujus gratiam poeta hæc inprimis
finxisse videtur, M. Æmilius Scaurus, consul a. U. 638; princeps
Senatus, orator, censor et iterum consul; ejusque filius, Sullæ
privignus, qui P. Lentuli magnificentiam ædilitatis imitabatur; vid.
Ern. Clav. Cic.
--_monitor_, rector, dux.
371. _nascens in secula virtus_; cf. ad II, 511.
372. _crispare hastilia_, ut ap. Virg. Æn. I, 313.
373. _pennigeris sagittis_, ut al. _alatis_, πτερόεντες ὀϊστοὶ, vel
ἰὰ πτερόεντα, Hom. Iliad. ε, 171; υ, 68, et pennæ inf. XV, 633. Cf.
Burm. ad Val. Fl. VI, 421.
374. Cf. Virg. Æn. VII, 664 (ubi vid. Heyne), et Liv. XXII, 46, med.
--_habiles_; vid. ad IV, 433. _Mucronem teretem_ dixit Virg. l.c.
375. _Ære_, casside ærea.
374. _volant_ conj. N. Heins. quod tamen _ensibus_ non convenit.
Præstiterit _colunt_, h.e. amant, præferunt, vel poliunt, ut ap.
Tibull. I, viii, 9, et Ov. Art. III, 107.
At quos ipsius mensis seposta Lyæi
Setia, et incelebri miserunt valle Velitræ,
376 sq. Poeta de Volscis, maximo novi totiusque Latii populo, agit,
inserta tamen Hernicorum mentione v. 391... 394.
--_mensis seposta Lyæi Setia_, cujus vinum seponitur, reservatur
ipsius Bacchi mensæ, h.e. ea dignum, adeoque præstantissimum est; ut
_sepositus grex_, Martial. II, xliii, 4, et _vestis_, Tibull. II, v,
8.
--_Setia_ (hod. _Sezze_) colonia Rom. (Liv. VI, 30; VII, 42, al.) et
Valerii Flacci patria, non longe a paludibus Pomtinis; vid. Cluver.,
p. 1021, et S. V. _Adlers Nachr. von den Pomtinischen Sümpfen_,
p. 28 sq. De vino Setino conf. X, 33; Strab. V, p. 229; Martial. VI,
86; IX, 3; X, 74; XIII, 109 et 112; Juvenal. V, 34; X, 27, et Plin.
XIV, 6, qui, «Divus Augustus, _inquit_, Setinum prætulit cunctis, et
fere secuti principes, confessa propter experimenta, non temere
cruditatibus noxiis ab ea saliva:» unde nec Horatium, nec Catonem,
Colum. et Varronem (nec Maronem quoque) ejus meminisse, merito
mirabatur N. Heins.
--_Velitræ_ (nunc _Velletri_) colonia Rom. (Liv. II, 31, 34; VI, 13,
21 sq., 36 sq., al.) vini proventu (Plin. XIV, 6), et gente Octavia
(Sueton. Octav. 1 et 94) nobilis. Cf. Borgia de Cruce Velitrina,
Rom. 1780.
--_incelebri_ olim, et Punici belli temporibus, postea celebriore,
Mars. Vid. V.L.
376. _dapsilibus mensis_ in mentem veniebat N. Heins.
377. _Phetia_ Col. _Rhecia_ Ox. et R. 3; _Rhetia_ Put. quas lectt.
ex. Virg. Ge. II, 96, ortas esse, non male suspicatur N. Heins.
_et e celebri_ corrig. idem cum patre suo, quia Veliternus ager
minime ignobilis fuerit, si vetustatem oppidi ipsius, et
frequentiam civium spectes, unde et Cæsar Augustus duxerit
originem, sive ubertatem agri, et vini in eo præstantissimi
proventum. Hinc Lefeb. eam emendat. recepit. _in celebri_,
scilicet οὖσαι, conj. Dausq.
Quos Cora, quos spumans inmiti Signia musto,
Et quos pestifera Pomptini uligine campi,
378. _Cora_, vid. ad IV, 220.
--_Signia_ (hod. _Segni_) colonia Rom. (Liv. I, 56; II, 21; VIII, 3,
al.) nota opere Signino (Plin. XXXV, 12; Colum. I, vi, 12), piris
(Plin. XV, 15; Juven. XI, 73) et vino _inmiti_, h.e. austero (vid.
ad VII, 211), quod ventri sistendo adstringendoque adhibebatur;
conf. Plin. XIV, 6; Strab. V, p. 229; Martial. XIII, 113, al., 116;
Cels. IV, 5 et 19; Cluv. Ital. Ant. III, 8.
379. Campi et paludes _Pomtinæ_, (hod. _Paludi Pontine_) inter
Nymphæum et _Ufentem_, ab Astura ad Terracinam, quæ ab agro
Pometino, vel Suessa Pometia (vid. ad v. 398), vicino Volscorum
opp., (Gr. Πωμέντια, unde τὸ Πωμέντιον, seu Πωμεντίνων πεδίον Strab.
V, p. 159, 161; Dionys. VI, p. 364, al.) nomen adcepisse putantur
(conf. V.L.), et olim locum XXIII urbium obtinuere (Plin. III, 5),
sed postea creverunt in dies ex aquis, quæ ex montibus in planitiem
confluunt, aeremque _pestiferis_ vaporibus, qui vel Romæ sentiuntur,
_inficiunt_. Ingentes sumtus, a Corn. Cethego Cos. a. U. 590 (Liv.
Epit. XLVI), a Jul. Cæsare (Sueton. c. 44); Augusto (Horat. A. P.
65), Trajano (teste Xiphilino ap. Dionem), Theodorico (Cassiod. Var.
Epist. II, 32 et 33), nostroque ævo a Papis Sixto V (ducta fossa,
_fiume Sixto_) et Pio VI, in paludes siccandas inpensi, nondum operi
perficiendo suffecerunt; vid. S.V. Adleri libell. ad v. 377, laud.
378. _inmiti_, non _inimico_, Col.
379. _Pomptini_ Col. prob. N. Heins. et al. ob euphoniam.
_Promptini_ Oxon. Vulgo _Pomtini_, vel _Pontini_, ut ap. Fest. in
_Pontina tribu_, quam æque ac paludem Pontinam a Pontia urbe
dictam tradit, et ap. Dion. Cass. XLIV, pag. 242; XLV, p. 274, τὰ
Πόντινα ἕλη.
Qua Saturæ nebulosa palus restagnat, et atro 380
Liventes cœno per squalida turbidus arva
Cogit aquas Ufens, atque inficit æquora limo,
Ducit avis pollens, nec dextra indignus avorum
Scævola, cui diræ cælatur laudis honora
Effigie clipeus: flagrant altaribus ignes. 385
380. Conf. Virg. Æn. VII, 801, 802.
--_Saturæ palus_, vel ipsa Pomtina palus, quod Cluver. p. 1003,
putabat, vel ejus pars.
382. _Ufens_ fl. (_Oufens_) in Inscrr. et Festo (hod. _il
Portatore_), Terracinæ proximus, per paludes Pomtinas in mare
Inferum fluit.
383. _avis pollens_, ut _avis potens_ et _dives_ ap. Virg. Æn. VII,
56, et X, 201, ubi vid. Heyne in not. et V.L. Cf. inf. v. 524.
--_dextra_, virtute, vel propter eam, _non indignus avorum_, ut ap.
Virg. Æn. XII, 649. _Dignus_, ut ἄξιος, passim cum secundo casu
jungitur; vid. Heins. ad Ovid. Trist. IV, iii, 57, et Drak. inf. ad
XII, 81.
384. C. Mucii _Scævolæ_ historia, quam h.l. unus ex ejus posteris
clipeo expressam habet (de quo vid. ad IV, 153), vel tironibus nota
ex Liv. II, 12, 13, et Flor. I, 10. Gemmas vid. ap. Drak. et de
Muciis Ern. Clav. Cic. et Rupert. ad Pompon. O. J. III, 7, §. 39,
41. Scævolæ mors memoratur inf. IX, 370; X, 404.
--_diræ_, magnæ, admirabilis; vid. ad IV, 260; quo sensu ap.
Maronem, _relligio dira_, Æn. VIII, 350. _Ed._
382. Malim fere _æthera_ pro _æquora_, h.e. campos, etsi hoc
quoque ferri potest; vid. not.
Tyrrhenum valli medio stat Mucius ira
In semet versa, sævitque in imagine virtus.
Tunc ictus specie pavitare hoc bella magistro
Cernitur, effugiens ardentem Porsena dextram.
386. _Tyrrheni in valli medio_ opinabatur N. Heins.
388. Locus fœde interpolatus, in quo majore cum fiducia destruas
aliena, quam moliaris et struas tua. _Tunc ictæ species iniere ac
bella magistro_ Col. _Tunc icte species nuere ac b. mgro_ Oxon.
_Tunc ictæ species numere ac belli_ Put. _Tunc ictæ s. ruere acri
bella m._ R. 1, 3, Parm. Med. Vulgatam lectionem, _Tunc icti
specie ruere acri in b. m._ cujus difficultates plerique intpp.
vel non senserunt, vel callide dissimularunt, et quam Draken. quia
de loco hoc conclamato constituere non audebat, asterisco adjecto,
servavit, verbis _acri in b. m._ parenthesi inclusis, adjuvari
posse putabat Barth. Adv. III, 1, ut _species_ sit exemplum, quod
acre sane magisterium in bello sit, et virtute inaudita percellat
mentes paventium, nec minus percusserit Porsenam, quam ferrum
militiæ magistrum. Idem conj. _Tunc icto spes conciderant_, vel
_corruerant, ac bella magistro_, scilicet militiæ Tyrrhenæ, quem
Mucius occiderat. Sed magis sententia ejus eo inclinabat, ut totum
versum vel spurium, vel certe sequenti postponendum censeret.
Posterius placebat etiam N. Heins. qui tamen tentabat (_Acti his
auspiciis iniere hoc bella m._), ut _auspicium_ sit omen infaustum
(ut ap. Senec. Troad. 608), et eo _agi_, ut ap. Virg. Æn. III, 5.
_Tunc icti specie furere in fera bella ministri Cernitur_, etc.
emend. Burm. hoc sensu, Porsenam specie purpurati, seu scribæ
vulnerati in furorem actum esse, _Tunc icti specie finire hoc b.
m. Cernitur_, etc. refinxit Lefeb. qui, ut solet, non minus
barbare, quam confidenter, præter alia, hæc disputat: «Locum
editoribus nimia præcipitantia impervium facile erat restituere.
Dic, Porsena tunc effugiens feliciter ardentem dextram Mucii
cernitur _specie icti_ (_à la vue de ce coup_, ut _species_ in
Virg. Æn. II, 407, et _icti_ in secundo casu, ut in Gell. IX, 13,
extr.) finire bella, (quomodo in clipeo id cerni potest?) _hoc
magistro_, Mucio docente, quid timendum a Romanis conjuratis
habebat. Si Burm. scripsisset: _Tunc icti specie finire hæc bella
ministri_, ne minimum ab historia recessisset. Placet mihi admodum
hic versus, sed nimium differt _ministri a magistro_. Saltem
fuisset _ministro_, vel in uno antiquo, et in textum vocassem.»
Omnibus his conjecturis longe, puto, præstat ingeniosa illa, quam
adtulit Ill. Ernesti, qui arbitratur omnino transponendum esse
versum, et sic legendum: _Hac acti specie ruere acri in bella
magistro_, hac effigie clipei, in quo tantum facinus expressum
admirabundi spectabant milites, _acti_, inflammati, ruebant in
bella duce tam acri et forti. Vellem tamen, hæc emendatio minus a
lectione MSS. abhorreret, et sine versus transpositione carminis
nitori atque dignitati consuli posset. Post tot itaque VV. DD.
conatus meum judicium non nisi timide interposuisse videri velim,
nec tantum mihi sumsisse, ut meliora me dedisse, vel adeo rem acu
tetigisse mihi persuadeam. Quum vero scabies mera et rubigo sit
lectio, quæ in omnibus libris circumfertur, veniam dabit L.B. quod
aliam in ejus locum substituerim, quam, simul ac meliora edoctus
fuero, ipse primus damnabo. Olim conjiciebam: _Triginta decies
iniere hoc b. m._, vel _Ter centum auspiciis iniere_, actus pro
conatu, vel _sitiere ea_, sive _hæc bella magistri_, h.e. ducis,
cujus prima sors exierat; sed nunc reposui: _Tunc ictus specie_,
adspectu, viso, ut ap. Virg. Æn. II, 407; Cic. Tusc. II, 23; IV,
14, al. (nisi malis _species_ sive _speciem_, quoad habitum oris,
τὸ εἶδος) _pavitare hoc bella magistro_ (bella et pericula sibi
inminentia tali duce) _Cernitur_, etc. Possis etiam suspicari:
_Tunc ictus specie minitantis bella_ (sive _tela_, etsi
præstiterit _magna_, sive _vana_, certe _multa_) _magistri_,
(ducis conjuratorum, cujus prima sors excidit)... vel _Tunc ictus
specie_ (sive _species_, sive _speciem_) _minitans ac multa
magistro Cernitur, effugiens_ (postquam effugerat), etc. ut apud
Liv. II, 12, _Quum rex, simul ira infensus, periculoque
conterritus, circumdari ignes minitabundus juberet_, etc. et ap.
Virg. Æn. VIII, 649, _Illum indignanti similem, similemque minanti
Aspiceres_, etc. _Ictus specie_, ut _prope adtonitus miraculo rex_
ap. Liv. l.c. Similiter _ictus_ (gall. _frappé_) _re nova_,
_metu_, _conscientia_, etc. ap. Liv. I, 16; XXVII, 9; XXXIII, 28;
πληγεὶς, vel ἐκπληγεὶς ἦτορ Homer. Iliad. γ, 31; ς, 225; Aristoph.
Plut. 673; λόγων Pythag. carm. aur. 22; ἐρωτι Eurip. Med. v. 3.
Eadem metaphora, a telo desumta, dicitur _percussus_ (vid. ad II,
113) et _perfixus desiderio_ ac _telis pavoris_ Lucret. II, 360,
III, 306. Withof. putabat, vulgatam sic commode lectionem
explicari posse: _Tunc acri magistro in bella_, Mucio Scævolæ,
cernitur arte cælaturæ _sub specie icti ruere Porsena effugiens_,
etc. vel legendum esse, _tunc his auspiciis ruere acri in bella
magistro C._, vel potius, _Dum victi specie tremere, ac pallescere
monstro_ (h.e. insolito facinore) _Cernitur_, etc. ut Porsena
visus sit ipse trepidare, quasi propria manus arserit; de quo vide
Florum, et, qui ab ejus interpr. laudantur, Senecam ac Sidonium.
Vir doctus in _Allg. Litt. Zeit. a._ 1796, N. 139, emendat, _Tanta
ictus specie finire hoc bella magistro Cernitur_, ut sensus sit:
ab hoc viro edoctus, quanta sibi pericula obeunda sint, bellum
finire constituit. Sed quomodo et talis sententia his verbis
exprimi, et aliquis _bellum finire_ in cælatura _cerni_ possit,
equidem non adsequor. Withofius autem non librariorum errores, sed
ipsius poetæ orationem correxisse videtur.
[“II, 113” recte II, 143?]
Quîs Circæa juga, et scopulosi verticis Anxur, 390
Hernicaque inpresso raduntur vomere saxa,
Quîs putri pinguis sulcaris Anagnia gleba,
Sulla Ferentinis Privernatumque maniplis
Ducebat simul excitis; Soræque juventus
Addita fulgebat telis: hic Scaptia pubes, 395
Hic Fabrateriæ vulgus; nec monte nivoso
Descendens Atina aberat, detritaque bellis
Suessa, atque a duro Frusino haud inbellis aratro.
390. _Circæa juga_, ut ap. Virg. Æn. VII, 799, promont. in orientali
fine Latii, quod Circe olim insedisse ferebatur, cujusque urbs
_Circeii_ colonia Rom. fuit, in hod. _Monte Circello_; vid. Heyne
Exc. I, ad Virg. Æn. VII.
--_Anxur_; vid. ad IV, 532.
391. Cf. ad v. 376.
--_Hernica saxa_; vid. ad IV, 226.
392. De _Anagnia_ vid. ad V, 543.
--_putri pinguis gleba_, fertilis. Cf. Virg. Ge. II, 203, 204, et
Æn. VII, 684, ubi vid. Heyne.
393. _Ferentinum_ (hod. _Ferentino_), æque ac Anagnia, urbs Latii in
Hernicis et colonia Rom. ex Livio nota. Aliud Ferentinum in Etruria
ap. Plin. III, 5; Suet. Oth. 1, et Horat. Epist. I, xvii, 8.
--_Privernum_; vid. ad VI, 43.
394. _Sora_, colonia Rom. (Liv. X, 1) quæ adhuc nomen retinuit.
395. _Scaptia_, prope Pedum, quod Cellar. in Geogr. ant. ex Festo
colligit; clara olim Latii urbs, teste Plin. III, 5. De Scaptia
tribu, vid. Liv. VIII, 17, et Suet. Aug. 40; Σκαπτήνιοι Dionys. V,
p. 326.
396. _Fabrateria_, ad Trerum fl. (Strab. V, p. 164) colonia Rom.
(Vellei. I, 15) et quidem duplex forte, quia Plinius III, 5,
Fabraternos veteres a novis distinguit.
397. _Atina_, quæ etiam nunc nomen servavit, colonia Rom. Cf.
Frontin. de colon. pr. et Cic. pro Plancio c. 8; _potens_ dicitur
Virg. Æn. VII, 630.
398. _Suessa Pometia_, quæ Volscorum μητρόπολις, Strab. V, p. 159,
et ἡγεμὼν τοῦ ἔθνους, Dionys. VI, p. 364, passimque vel _Pometia_
tantum, vel _Suessa_, Σουέσσα, Strab. l.c. dicitur; _detrita b._ a
Romanis sæpius vi victa. Vid. Liv. I, 53; II, 16, 17, 22, 25; IV,
25. Errorem Cell. et Cluver. Ital. ant. p. 1181, qui _Suessam
Auruncam_ (hod. _Sessa_) Atinæ quidem propiorem, sed Campaniæ urbem,
innui putabant, jam notavit Drak. Neque audacior hic saltus poetæ
est, quod censet ill. Ernesti: nam inde a v. 376... 403 de Volscis
agitur, cujus gentis caput a Silio silentio prætermissum esse quis
sibi persuadeat? ut taceam hanc, non alteram Suessam bellis detritam
esse. Conf. ad v. 379.
--_Frusino_, nunc _Frosinone_, ad Cosam fluv. cis Lirim.
--_a duro haud inbellis aratro_; v. ad I, 614; et cf. inf. XII, 532;
Liv. X, 1.
390. _Axur_ Col. quod tacite recepit Lefeb. et præter Scalig. ad
Festum defendit N. Heins. ad h.l. et ad Virg. Æn. VII, 799, ubi
eum refellit Heyne. Conf. ad IV, 532.
393, 394. Ita scripti. Vulgo _Ferentinos Privernat. maniplos D. s.
excitos_. Verbum _ducebat_ fraudi fuit librariis, qui non
viderunt, illud ad præcedd. spectare. Nec tamen _simul_ h.l. pro
_cum_ positum esse, Drak. mihi persuasit. Sulla ducebat eos, qui
arant Circæa juga, etc. excitis simul Ferentinis P. m.
398. _Sessa_ Col.
At, qui Fibreno miscentem flumina Lirim
Sulfureum, tacitisque vadis ad litora lapsum 400
Adcolit, Arpinas, adcita pube Venafro
Ac Larinatum dextris, socia hispidus arma
Conmovet, atque viris ingens exhaurit Aquinum.
399. Cf. ad IV, 348 sq. Proprie Liri flumen miscet Fibrenus.
400. _Sulfureum_, quod in eo tractu Campaniæ sulfur nascitur,
auctore Plin. XXXV, 15, sed in collibus præcipue Leucogæis: unde ad
colorem aquæ fortasse rectius epitheton referas, quo sensu et lutei
sæpe fluvii poetis dicuntur; Ernesti V. Cl. Sed candida ejus aqua
laudatur sup. IV, 350, quam sulfuri forte debet. Sic _Sulfurea Nar
albus aqua_ Virg. Æn. VII, 517.
401. _Arpinum_ (hod. _Arpino_) C. Marii et Ciceronis patria.
--_Venafrum_, nunc _Venafro_, extremum Campaniæ versus septemtr.
oppidum, ad Vulturnum, et optimi olei proventu nobile. Non satis
commode poeta hujus urbis meminit in descriptione Latii, a cujus
tamen finibus non longe abest.
402. _Larinum_, hod. _Larino_, in Frentanis, ad dextram Tiferni
ripam, haud procul a mari supero situm (vid. XV, 568), municipium
(Cic. Cluent. c. 5.), sed nimis remotum a Latii finibus, quos poeta
h.l. describit: unde Marsus Larinates hic putabat esse antiquos
Latii incolas, quorum nulla nunc exstet memoria. Præter illud
Larinum aliud certe alicubi fuisse, non inprobabili judicio ex
verbis Plin. III, 11, extr. _Larinates, cognomine Frentani_,
colligas. Plinius paulo ante in eod. cap. Frentanum agrum
brevioribus terminis, ad Tifernum, non ad Frentonem fl. productis,
definit, et hinc exemplo Melæ II, 4, Larinum Daunis Apulis
adtribuit. Cf. V.L.
403. _Aquinum_ (nunc _Aquino_) _ingens_, Volscorum πόλις μεγάλη,
Strab. V, p. 164; _frequens municipium_, Cic. Phil. II, 41.
402. _Lirinatum_ emend. Cellar. Geogr. ant. II, 9, p. 822, 823,
ed. Lips. a. 1701, ut sint Interramnates, quos Succasinos et
Lirinates cognominabant (vid. Plin. III, 5, et Grut. Inscr.
p. 431), et qui inter Arpinum et Aquinum sub Casilino monte, et ad
Lirim fl. sedes habebant; vid Liv. XXVI, 9. Possis etiam
intelligere incolas Liris opp., quod memoratur Melæ II, 4, nisi
malis legere _Cassinatum_. Casinates, vel Cassinates (apud Cicer.
Phil. II, 40 al.) dicti a _Casino_ opp. vel _Cassino_ (Cicer.
Phil. II, 4), de quo vid. ad IV, 227. [“ad IV, 227”: in Not.]
403. Abest hic versus a R. 2.
Tullius æratas raptabat in agmina turmas,
Regia progenies, et Tullo sanguis ab alto. 405
Indole pro! quanta juvenis, quantumque daturus
Ausoniæ populis ventura in secula civem!
404. Splendidum M. Tullii Ciceronis elogium, in quod facile poeta
incidere poterat, quum Arpinum, ejus patriam, memoraret. Ut itaque
memoriam ejus viri, quem non minus fere, quam Maronem, ad imitandum
sibi proposuerat, hoc quasi monimento consecraret; unum a majoribus
ipsius Arpinatibus aliisque Volscis præfuisse fingit. Comparant
Plin. VII, 30; Senec. Suasor. VI et VII; Catull. Carm. L.
--_æratas turmas_, ut _æratas acies_ dixit Virg. Æn. VII, 703; IX,
463. Ἀχαιοὶ χαλκοχίτωνες, Hom.
--_raptabat_; vid. ad IV, 218.
405. _sanguis_; cf. ad I, 671.
--_ab alto_, antiquo, ut v. 439, et Virg. Æn. VI, 500; vel magno,
excelso, ut apud Hor. Od. III, iv, 37; ubi vid. Jani. Cf. Heins. ad
Ovid. Fast. IV, 305, et Broukh. ad Prop. II, i, 26.
--_Tullo_ Attio, Volscorum rege (vid. Liv. II, 35... 39), quem _suum
gentilem_ adpellat Cic. Tusc. I, 16. Cf. inf. XII, 175. De hac regia
Ciceronis origine, quam in dubiam vocavit Corrad. in Quæstura,
p. 33, vid. quos Dausq. et N. Heins. jam excitarunt, testes, Plut.
vit. Cic. (ubi male Τούλλιος Ἄππιος legitur) Euseb. in Chronico,
Dionys. Hal. et Aurel. Vict. de Vir. ill. c. 81.
Ille, super Gangen, super exauditus et Indos,
Inplebit terras voce, et furialia bella
Fulmine compescet linguæ, nec deinde relinquet 410
Par decus eloquio cuiquam sperare nepotum.
408. Imitat. Virg. Æn. VI, 795. _super_, ultra.
--_exauditus_, notus.
409. _voce_, eloquentia, ejusque fama.
--_furialia bella_ Catilinæ et M. Antonii.
410. _Fulmine linguæ_; cf. ad I, 421.
411. _eloquium_ Put. _eloquii_ e Parm. recepit Draken. auctore
N. Heins.
Ecce inter primos Therapnæo a sanguine Clausi
Exsultat rapidis Nero non imitabilis ausis.
412. In hac Sabinorum descriptione poetæ præivit Virg. Æn. VII,
706... 717. Quæ ibi Heyne in not. et Exc. VIII, de plerisque oppidis
h.l. memoratis disputavit, omittimus.
--_Therapnæo_, Spartano, _a sanguine Clausi_; conf. XIII, 466; XV,
547; XVII, 33, et vid. ad II, 8; VI, 303; Heyne, l.c. Heins. ad
Ovid. Fast. IV, 305, et Lips. ad Tac. Ann. XII, 25, extr. De C.
Claudii Neronis virtute, v. XV, 544 seq., coll. Liv. XXVII, 41...
51, et Hor. Od. IV, iv, 37 seq., ubi vid. Jani.
413. _Exsultare_, γαυριᾷν, vel ut ap. Virg. Æn. X, 550.
412. _Therapnæo_ scripti. Vulgo _Theramnæo_, vel _Theramneo_; vid.
ad VI, 303; _Theraneo_ Parm.
Hunc Amiterna cohors, et Bactris nomina ducens
Casperia, hunc Foruli, magnæque Reate dicatum 415
Cælicolum Matri, nec non habitata pruinis
Nursia, et a Tetrica comitantur rupe cohortes.
414. _Amiternum_ (hod. _S. Vittorio_, seu _Vittore_) extremun
Sabinorum opp. quod Ptol. Vestinis, quorum finibus etiam adjacet,
sed Strabo V, p. 157; Plin. III, 12, et Liv. X, 39; XXVIII, 45,
Sabinis adtribuunt. _Amiterna_, ut ap. Virg. l.c., et Martial. XIII,
20. Plinio et Livio incolæ _Amiternini_ dicuntur, et urbs Ἀμιτέρνη
Dionys. I, p. 12.
415. Verbis _Casperia_ a _Bactris nomina ducens_, poeta, qui ob
nominis similitudinem passim miram urbium originem fingit, respicere
videtur _Caspiram_ (nunc f. _Cashmir_), urbem et regionem Indicam,
in qua Cossæi velocitate cursus excellebant, teste Dionys. cujus
versus excitat Steph. Byz. Καπηρία Indica regio circa montem Vindium
intra Gangem, ap. Ptolem. Conf. _d’Anville, Antiq. géogr. de
l’Inde_, p. 40 sq. Marsus et Cell. adludi putabant ad nomen
Caspiorum, ultra quos Bactriani, Caspium mare ab ortu contingentes.
Cf. Cluver. Ital. ant., p. 644 et 676.
--De _Forulis_, vid. Heyne l.c.
--_Reate_, hod. _Rieti_, vetus opp. præfectura (Cic. Cat. III, 2) et
municipium (Suet. Vesp. 1), ad lacum Velinum, nunc _Lago di Rieti_
dictum. In agro Reatino _rosea rura Velini_, Virg. Æn. VII, 712; vel
_tempe Reatina_, Cic. ad Att. IV, 15; Plin. II, 103; Varr. R. R. II,
i, 14.
--_magnæ dicatum C. Matri_, Cybelæ sacrum. Conf. Heyne Exc. VIII, ad
Æneid. VII, extr., p. 142; ed. prior.
417. _Nursia_, hod. _Norcia_, ad radices Apennini, unde _habitata
pruinis_, ut _frigida_ ap. Virg. Æn. VII, 716. _Tetricus_, vel
_Tetrica_ Holstenio est montis jugum, quod inter montem Sibyllæ et
Asculum super cetera Apennini juga eminet; conf. Heins. et Heyne ad
Virg. Æn. VII, 713. De his omnibus vide nost. edit. T. III, p. 336
sqq., 386 sqq. _Ed._
415. _Casperia_ Col. vid. Intpp. ad Virgil. Æn. VII, 714. Vulgo
_Casperula_.
Cunctis hasta decus, clipeusque refertur in orbem,
Conique inplumes, ac lævo tegmina crure.
418. Omnem hunc locum ad imitat. Virg. Æn. VII, 685... 690 effictum
putat Ernesti: sed multum differt inter utrumque.
--_hasta_ Sabinis propria, et _quiris_, vel potius _curis_, κύρις,
dicta; vid. Ovid. Fast. II, 477; (ubi conf. Heins.) Macrob. I, 9;
Dionys. II, p. 81, et Fest. voc. _quiris_. Non desunt, qui inde
Sabinos quoque, et ab his Romanos _Quirites_ adpellatos statuant:
sed vid. Liv. I, 13, et Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 710.
419. _Coni inplumes_, galeæ sine cristis.
--_lævo tegmina crure_; cf. III, 279; Livius, IX, 40, et inpr. Heyne
Exc. VIII ad Virg. Æn. VII, 689, p. 135, ed. prior.
418. Forte leg. _refectus_, h.e. factus. Dura certe videtur
Schmidii explicatio: clipeus fertur rotundus.
419. _Conique i._ Col. et R. 3, _Denique et i._ Ox. R. pr. Parm.
Med. Mars. et Martin. Herbip. _lævo tegmina crure_ scripti, R. 1;
Med. _at lævi tegmine cruris_ Mars. et Mart. Herb. Vulgata lectio
_Vertice et implumes, ac lævi tegmine cruris Ibant_ debetur
Nicandro.
Ibant, et læti pars Sancum voce canebant, 420
Auctorem gentis; pars laudes ore ferebant,
Sabe, tuas, qui de proprio cognomine primus
Dixisti populos magna ditione Sabinos.
420. Imitat. Virg. Æn. VII, 698, ubi vid. not. Heynii. Cf. sup. III,
346.
--_Sancum_, Semonem Sancum, Deum Fidium, Sabinorum δαίμονα ἐπὶ
χώρων, et Curium conditorem, cujus filius _Sabus_, vel Sabinus;
quæ tradunt Cato in Origg. (ubi Sabus divi Sagni gentilis filius
dicitur) et ex eo Dionys. Hal. II, 49, ubi vid. Hudson. T. II,
p. 335; cf. etiam Mureti Epist. 81 et 82; Heins. et Burm. ad Ovid.
Fast. VI, 213, et Broukh. ad Prop. IV, ix, 74.
422. _Sabus_ dicitur _pater Sabinus_ Virg. Æneid. VII, 178, ubi vid.
Heyne Exc. IV, p. 118. Alii, v.c. Plin. III, 12, et Varro ap.
Festum, _Sabinos_ ἀπὸ τοῦ σέβεσθαι, quod præcipue Deos coluerint,
dictos putabant.
--_proprio_, ἰδίῳ, tuo, ut XII, 717.
420. _Sangum_ ed. Marsi Ven. Vulgo _Sanctum_. Sed _Sancum_ emend.
Cell. et N. Heins. vid. not.
421. _ferebat_ scripti.
422. _proprio_, non _patrio_, scripti.
423. _Rexisti magna ditione_ corrig. N. Heins. quod placere potest
coll. Virg. Æneid. X, 53. Sed abhorret a verbis _de proprio c._ et
minus durum videtur, jungere _populos magna ditione_, h.e.
potentissimos, qui _in magno imperio erant_, ut utar verbis Cic.
Mur. 11, ut _magna_ sit pro _magnos_, vel _magna in ditione_, nisi
alterutrum potius reponere malis.
Quid, qui Picenæ stimulat telluris alumnos,
Horridus et squamis et equina Curio crista? 425
424. _Picentes_, a Marone silentio prætermissos, et a Sabinis voto
vere sacro ortos (vid. Strab. V, p. 228, et Plin. III, 13) commodo
loco post hos describit poeta, ut Plinius l.c.
--_Picenum_, vel _ager picenus_ (hod. Abrutium ulterius cum parte
Marchiæ Anconitanæ) ad mare superum, cujus incolæ dicuntur
_Picentes_, a quibus deducti _Picentini_ ad mare inferum in veterem
Campaniam, quam Silarus amnis (nunc _Selo_) a Lucanis dividebat, ubi
Salernum (_Salerno_) Picentiam (inf. v. 578, memoratam) et Marcinam
condidere; vid. Strab. V, extr. Plin. III, 5; pr. et fere extr.
425. _Curio_, quo cognomine inclaruere C. Scribonius avus, pater et
filius; vid. Ern. Clav. Cic., et de morte Curionis inf. X, 209, 403.
--_Horridus_; cf. ad I, 423.
--_squamæ_, θώραξ φολιδωτὸς.
--_crista equina_, κόρυς ἵππουρις, vel ἱπποδασεῖα ut ap. Virg. Æn.
X, 869, ubi vid. Cerda.
424. _Quid, qui_ (quod, Barthio monente, admirationem commode
infert) scripti et priscæ edd. ante Junt. in qua Nicander _Et qui_
dedit.
Pars belli quam magna venit! non æquore verso
Tam creber fractis albescit fluctus in undis;
Nec cœtu leviore, ubi mille per agmina virgo
Lunatis acies imitatur Martia peltis,
Perstrepit et tellus et Amazonius Thermodon. 430
426. _Pars belli magna_, ingens ejus momentum, vir fortissimus, ut
apud Virgilii Æneid. X, 427; cf. supra ad librum V, 329.
--Egregiæ comparationes, quibus et multitudo et inprimis agilitas
Picentum adumbratur. Priorem magis exornaverat poeta I, 468 seq. ubi
vid not.
--_æquore verso_, non remis, ut ap. Virg. Æn. V, 141, et X, 208, sed
ventis; vide Burm. ad Val. Fl. IV, 725.
427. _fractis_, non vi remorum, quod putabat Burm. ad Val. Fl. I,
363, sed χέρσῳ ῥηγνυμέναις, ut ap. Hom. Iliad. Δ, 425.
--_albescit_ spuma, ut ap. Virg. Ge. III, 237, ubi vid. Cerda et
Heyne.
428 sq. Imitat. Virg. Æn. XI, 659 sq. ubi vid. Heyne; cf. sup. II,
73 seq.
--_leviore_; vid. ad III, 394.
--_virgo Martia_, Penthesilea, _acies imitatur_; conf. V.L.
430. _Perstrepit_, ut ap. Virg. Æn. VI, 709.
426. _æquore verno_ conj. N. Heins. et v. 429, _aciem minitatur_,
vel _molitur_, vel, quod ceteris præferebat, _meditatur_, Barth.
Adv. I, 5, suspicatur _acies iniit Mavurtia_; sed recte monet,
h.l. forsan de exercitatione, non de prælio Amazonum agi. Cf. a
Lefeb. laud. Senec. Med. 214, _acies imitatur_, ut _belli
simulacra ciere_ dixit Virg. Æn. V, 585, 674.
Hic et, quos pascunt scopulosæ rura Numanæ,
Et quîs litoreæ fumant altaria Cupræ,
Quique Truentinas servant cum flumine turres,
Cernere erat: clipeata procul sub sole corusco
Agmina sanguinea vibrant in nubila luce. 435
431. _Numana_, hod. _Humana_, a Siculis condita, teste Plin. III,
13; municipium Rom. Vid. Gruter. p. 446.
432. _Cupra litorea_, ad mare Adriat. sita, ut _maritima_ ap.
Gruter., p. 108, n. 7; diversa a _Cupra montana_, in interiori
Piceno, prope _Ripam Transonam_, teste Ptolem. III, 1, et D.
Azolino, hujus loci episcopo, ap. Holsten. in Ital. p. 137, unde
_Cuprenses, cognomine Montani_, ap. Plin. III, 13. Condita est ab
Etruscis, et ab Etrusco nomine Junonis, cujus templum (h.l.
_altaria_) in edito loco versus mare positum Hadrianus restituit,
(vid. Gruter. p. 1016, n. 2.) Κύπρα dicta, si fides habenda Strab.
V, p. 166. Sed a Siculis potius Junonis sacra e Græcia advecta,
templumque exstructum esse, docet Jos. _Colucci_ in Cupra maritima,
_antica città Picena_, illustrata, Maceræ 1779, 4, qui etiam in situ
urbis definiendo discrepat a Cluver. p. 734.
433. _Truentum_, seu _castellum_ et _castrum Truentinum_ (Mel. II,
4; Cic. ad Att. VIII, 12 et 18) opp. natura munitum, ad ostium
_Truenti_ fl. (hod. _Tronto_) in ora maris; Plin. III, 13, 15.
435. cf. Virg. Æn. VII, 526, 7.
--_vibrant_; vid. ad I, 539.
--_sanguinea luce_, rutili aeris. Cf. supra II, 586; IV, 517; Virg.
Æn. II, 207.
431. _scruposæ_ opinabatur N. Heins. Conf. ad VII, 274.
435. _vibrant in lumina_ Oxon. _vibrant rutilantia_ conj.
N. Heins. _sanguineam vibrant in nubila lucem_ Drakenborch. cui
tamen id non necesse videtur.
Stat fucare colos nec Sidone vilior Ancon,
Murice nec Libyco; statque humectata Vomano
Hadria, et inclemens hirsuti signifer Ascli.
436. _Stat_, adstat, adest.
--_Ancon_, Ἀγκὼν, quia _in angusto duorum promontt. montt. ex
diverso coeuntium inflexu cubiti imagine sedet_, teste Mela II, 4,
vel, _quia adposita est prom. Cumero_ (hod. _il Monte Guasco_) _in
ipso flectentis se oræ cubito_, ut utar verbis Plin. III, 13, vulgo,
ut etiam nunc, _Ancona_ dicta urbs (vid. Oudendorp. ad Cæs. B. C. I,
12), in ora maris, a Syracusanis, Dionysii tyrannidem fugientibus,
si Straboni V, p. 166, 241, vel si Plinio l.c. et Solino c. 12,
fides habenda, a Siculis condita, ubi templum Veneris (Catull. carm.
36), et portus, a Trajano refectus, in cujus honorem arcus
triumphalis e pulchro marmore positus est, qui a temporis injuria
integer fere mansit. Anconam vini et tritici feracem dicit esse
Strabo; sed non alius, quod sciam, præter Silium, a lanæ infectura
eam laudat, nisi auctore Dausq. ap. Martial. XIII, 125. _Ancon_ pro
_Aulon_ refingatur. Sed vid. Hor. Od. II, vi, 18, et ibi Jani.
Purpura _Sidonia_, vel Tyria satis nota: de _murice Libyco_, cf. ad
XVI, 177, et 355.
438. _Hadria_, nunc _Altri_, Hadriani patria et colonia, quam ab
oriente Matrinus, (Strab. l.c.) ab occid. _Vomanus_, qui hod.
_Vomano_ dicitur, _humectat_, h.e. præterfluit (Plin. III, 13);
diversa et, ut Cluver. p. 646 suspicatur, deducta ab ejusdem nominis
urbe in Venetis ad Tartarum fl. inter Padum et Athesim. Mare
Hadriaticum alii ab hoc, alii ab illo opp. quod tamen VII M.P. ab
eo abest, dictum putant.
--_Asculum_, Ἄσκλον, nunc _Ascoli_, colonia Piceni nobilissima
(Plin. III, 13; Gruter. p. 465), caput gentis (Flor. I, 19.) et
municipium (Cic. pro Sulla 8), natura munitum, et muro, montibusque
silvestribus, vix ulli exercitui perviis (vid. Strab. V, p. 166, al.
369), inclusum, unde hoc loco _inclemens_ forte, et _hirsutum_, h.e.
durum et asperum, quale montanum ac silvestre hominum genus esse
solet, dicitur. Marsus voce _hirsuti_ ad pennas Pici, qui et
_inclemens_ fuerit, quum amorem Circes sperneret, adludi putabat.
Cave tamen hoc oppidum confundas cum Asculo Apulo, ubi Pyrrhus cum
Fabricio Curioque Coss. adverso prælio conflixit. Vid. Plut. in
Pyrrho et Flor. I, 18, 439.
438. _Hadria_ pro _Adria_ scripsit Drakenborch. suadente N. Heins.
vid. ad I, 54.
Hoc Picus, quondam nomen memorabile ab alto
Saturno, statuit genitor, quem carmine Circe 440
Exutum formæ volitare per æthera jussit,
Et sparsit plumis croceum fugientis honorem.
439 sq. Cf. V.L. et Virg. Æn. VII, 48 sq. 187 sq. ubi vid. Heynii
not. et Exc. V, in quo de Pico et hujus mythi origine disputat.
--_genitor_, ut _parens_ II, 654.
--_nomen memorabile ab alto Saturno_, prorsus ut sup. v. 31. Cf. ad
v. 405, et IV, 729.
442. _Sparsit_, adspersit, _plumis honorem_, doctius pro, _sparsit
plumas honore_ (ut _sparsit coloribus alas_, dixit Virg. Æn. VII,
191), et hoc pro, dedit ei pennas crocei, vel pulchri coloris. Cf.
ad IV, 755, et VII, 447, in V.L.
439. _Hoc Picus_ ex emendat. N. Heins. recepi cum Draken. et
Lefeb. Sed illi recte jungebant _Hoc_, scilicet Asculum _Picus
statuit_, h.e. condidit (vid. ad I, 24); hic vero _Hoc nomen_,
scilicet Piceni, ni fallor: nam ipsi non placuit, nos docere, quod
nomen intellexerit. Id quidem adridere potest, quoniam v. 443,
totius telluris mentio fit, et nomen Piceni vulgo deducitur a
_pico_, cujus avis ductu Sabinos (cf. not. ad v. 424) in has oras
venisse memorant Strabo V, p. 166, al. 368, et Festus voc. _Picena
regio_: quamvis alii a _pice_ agrum Picenum (quasi _piceum_)
putant dictum. Sed illa ellipsis dura est, et quo tum verba
_memorabile ab a. S._ referenda? Forte post v. 442 excidit alius,
quo totam regionem a Pico, Asculi conditore, nomen adcepisse poeta
declaravit. _Vopicus_ scripti. _Vos Picus_ corrig. Barth. Adv. I,
5. _Ut Picus_ Rom. 1, 3, Med. Vulgo _Vepicus_, quod exponunt,
parvus Picus, ut _Vejovis_, _vegrandis_, etc. quia ex homine avis
factus sit; prob. Dausq. qui non minus inepte pro _statuit_ emend.
_Fauni_, vel potius _Fatui_ (quod nomen alii Fauno dant, teste
Festo voc. _Picus_) _genitor_ (vid. Virg. Æn. VII, 48), quod
recepit Cell. Sic et Livineium conjecisse, et in ed. Basil. Henr.
Petri editum esse, notavit ad marg. Silii sui Cortius, et ex eo
Ernesti.
441. _Exemtum_ Rom. 1, 3, Parm. Med.
442. _croceum plumis_ Col.
Ante, ut fama docet, tellus possessa Pelasgis,
Quîs Æsis regnator erat, fluvioque reliquit
Nomen, et a sese populos tum dixit Asilos. 445
443. Cf. quæ de variis modis, quibus veteres scriptores priscam de
Pelasgorum in Italiam adventu famam tradiderint, disputat Heyne in
Exc. III, ad Virg. Æneid. lib. VIII, Tom. III, pag. 482, nostræ
editionis, ubi præter alia docet, teste Hellanico apud Dionysium
Halic. I, 28, Pelasgos in sinum Hadriat. adpulsos in interiora
Italiæ inmigrasse.
444. _Æsis_ fl. (hod. _Gesano_) urbem Umbriæ ejusdem nominis, quæ
nunc _Iesi_ dicitur, præterfluit, et Picenum ab Umbria dirimit, unde
v. 448, iterum memoratur.
445. Cf. V.L.
445. _Asisos_ ex emendat. Scalig. recepere Cell. et Lefeb. quia
_Asilorum_ nemo mentionem facit. Recte, opinor; etsi _Asisium_
(Ptol. Ἀσίσιον, hod. _Assisi_), Umbriæ opp. est in monte trans
Clasium fl. Francisci monachi patria, cujus incolæ _Asisinates_
apud Gruter. p. 21, n. 11, et Plin. III, 14 (ubi tamen omnes MSS.
_Asirinates_ exhibent) dicuntur, et Ἀσίσινοι Procop. b. Goth. III,
12. Nam ab _Æsis_ nomine _Asili_ vocari ac formari non possunt, et
Picenum, Umbriæ vicinum, ab qua Æsi fl. dividitur, olim forte
latius patuit, vel poeta, nominum similitudine inductus, fines
imperii, quod Æsis tenuisse fingitur, nimis dilatavit.
Sed non ruricolæ firmarunt robore castra
Deteriore, cavis venientes montibus, Umbri.
Hos Æsis Sapisque lavant, rapidasque sonanti
Vertice contorquens undas per saxa Metaurus,
446. Apte nunc recensentur fluvii et urbes _Umbriæ_, Piceno vicinæ;
quæ nunc _Urbino_ et _Spoleto_ dicitur. Virgilius etiam hanc
regionem silentio præteriit.
--De _Æsi_, v. ad v. 444.
448. _Sapis_ fl. hod. _Savio_, cujus pars superior fines Umbriæ
circa Sarsinam perstringit (unde _tribus Sapinia_ ap. Liv. XXXI, 2),
inferior per extremam Galliæ Cispad. partem fluit. Conf. Intpp. ad
Plin. III, 15, pr. et Lucan. II, 406.
--_Hos lavant_, ut _rigat_, vel _irrigat_ ap. Tibull. IV, i, 60, et
146.
449. De _Metauro_, vid. ad VII, 486.
--_Vertice_; conf. ad III, 475.
448. _lavans_ Oxon. Pro _lavant_, quod etiam N. Heinsium
offendisse video, quia mox _lavat_ sequitur, forte _juvant_, vel
potius _rigant_ legendum.
449. _Mataurus_ Col. vid. ad VII, 486.
Et lavat ingentem perfundens flumine sacro 450
Clitumnus taurum, Narque albescentibus undis
In Thybrim properans, Tiniæque inglorius humor,
Et Clanis, et Rubico, et Senonum de nomine Sena.
451. De _Clitumno_; vid. ad IV, 544 sq.
--_Nar_ (hod. _Nera_) _albescentibus undis_; cf. Virg. Æn. VII, 517,
ubi vid. Intpp.
452. _Tinia_, nunc _Topino_, parvus fl. (unde _inglorius humor_) qui
cum reliquis, h.l. _memoratis_, Tiberi miscetur.
--_Tiniæ humor_; cf. ad IV, 599, et V.L.
453. _Clanis_ a Dausq. male confunditur cum _Clanio_, seu Liri, de
quo vid. v. 335; cf. V.L.
--_Rubico_, qui Italiam prop. a Gallia Cisalpina sejungit, vel
tironibus notus ex Sueton. Cæs. c. 31, et Lucan., I, 185, 213 sq.
Hodie dicitur vel _Rugo_, seu _Rigo_, judice Cluver. p. 296, vel
_Luso_, vel denique _Pisciatello_, seu _Pisatello_. Hoc plurimus
etiam Volckmanno V.C. probabilius videtur. Cf. Cl. Oberlin ad Vib.
Sequest. p. 176 sq. et Intpp. ad Plin. III, 15, pr.
--_Sena_, ut XV, 556, et Lucan. II, 407, Cluverio, p. 610, est
fluvius, qui nunc _Cesano_ vocatur, IV millibus ante Senogalliam,
vel Senam (hod. _Senigaglia_), a Senonibus Gallis, Alpes
transgressis, conditam.
452. _Tuniæque_ scripti. Sed _Tinia_ dicitur Plin. III, 5; Τενέας
Strab. V, p. 227, unde Casaub. _Teneæque_ h.l. scribendum
censebat, quod jam notavit Draken.
453. _Clanis_, seu _Glanis_ (hod. _la Chiana_) cum Tinia etiam
jungitur a Plin. III, 5, ubi _Tiberis_, inquit, _navigabilis,
sicuti Tinia et Glanis influentes in eum_. Sed quoniam fluvius
Etruriæ est, in cujus finibus ex Clusina palude trans Tiberim
oritur, recte, opinor, _Clasis_ reposuit Lefeb. suadente Cluver.
Ital. ant. p. 701, ut intelligatur _Clasius_, qui per Umbriam
lapsus Tiniæ et sic Tiberi miscetur. _Sena_, non _Senæ_, Colon.
Sed pater ingenti medios inlabitur amne
Albula, et admota perstringit mœnia ripa. 455
454. _pater_; vid. ad I, 606.
--_medios_ populos Latinos, Ernesti. Forte minus durum erit, si
retuleris ad fluvios modo memoratos, etsi proprie isti ab utraque
parte in Tiberim, qui Umbriam ab Etruria dirimit, inlabuntur. Cf. ad
v. 399.
455. _Albula_, cf. ad VI, 391.
--_mœnia_ Romæ.
--_perstringit_, cf. ad IV, 350.
455. _admota_, non _immota_, Col. _præstringit_ tacite rescripsit
Lef. et frustra.
His urbes Arna, et lætis Mevania pratis,
Hispellum, et duro monti per saxa recumbens
Narnia, et infestum nebulis humentibus olim
Iguvium, patuloque jacens sine mœnibus arvo
Fulginia: his populi fortes, Amerinus, et armis 460
Vel rastris laudande Camers, his Sassina dives
Lactis, et haud parci Martem coluisse Tudertes.
456. _Arna_, Ἄρνα, Ptol. III, 1, nunc _Civitella d’Arno_, trans
Tiberim, ex adverso Perusiæ, unde _Arnates_, ap. Plin. III, 14.
--_lætis Mevania pratis_, cf. IV, 544; VI, 645 seq.
457. _Hispellum_, Ἴσπελον. Ptol. Εἰσπέλλον, Strab. _Colonia Julia_,
(Grut. p. 351.) postea Flavia Constans a Flavio Constantino Cæsare
dicta, hod. _Spello_.
--_duro monti per saxa recumbens_, cf. Claud. Cons. Hon. VI, 515, et
Martial. VII, 92.
458. _Narnia_, olim _Nequinum_, sed colonia eo adversus Umbros
missa, a Nare fl. _Narnia_, nunc _Narni_, adpellata. Conf. Liv. X,
10, et Plin. III, 14.
459. _Iguvium_, hod. _Gubbio_ seu _Ugubio_, sed rectius _Eugubio_.
Cf. V.L.
460. De _Fulginia_, vid. ad IV, 545.
--_Ameria_, nunc _Amelia_, municipium notum ex Cic. pro Rosc. Am. c.
6, 7. Cf. Plin. III, 14, extr.
461. De _Camerte_, vid. V.L. et ad IV, 157.
--_Sassina_, hod. _Sarsina_, Plauti patria, in sinistra Sapis ripa,
_dives lactis_, h.e. pecoris. Cf. V.L. et Martial. I, 43, (ubi cod.
Thuan. _Sasina_ pro _fiscina_ et fuscina exhibet, monente N. Heins.)
et III, 58.
462. _haud parci Martem coluisse Tudertes_, cf. ad IV, 222, et
Cluver. II, 7, 633.
456. _Arma_ scripti, R. 1, et Med. _lætis_, non _latis_, scripti
et R. 2. vid. ad VI, 645.
457. _Hisbellum_ Col. _Hispellum, et dumosa jugi p. s. r. N._
malebat N. Heins. propter verba Martial. lib. VII, _ancipiti vix
adeunda jugo Narnia_.
458. _viventibus_ Oxon. unde _uventibus_ corrig. Barth. Adv. I, 5,
et N. Heins. Conf. ad III, 522.
459. _Ingenium_ Put. R. 1, 3, Med. _Igninum_ Oxon. _Inginium_
Parm. _Inginum_ Mars. et recentt. edd. _Ignuvium_ Col. proxime
verum, vid. Manut. ad Cic. Ep. ad Att. VII, 13, Oudend. ad Cæs.
B.C. I, 12, et, quos N. Heins. laudavit, Plin. XXIII, 4, extr.
(ubi idem nomen in vulgg. edd. mendosum circumfectur) Gruter.
p. 347, et Cluver. p. 624, qui plures inscriptt. adfert. _in
mœnibus_ conj. N. Heins.
461. _Camars_ Col. et Put. ut ap. Liv. X, 25, _Clusium, quod
Camors olim adpellabant_. Καμάρινον Strab. et Ptol. Conf. Gœfii
Ind. geogr. in Scr. R. A. et Cluver. p. 613. _Sassina_ Col. et
Oxon. prob. N. Heins. ut ap. Gruter. p. 120, 297, 322, 474, 522,
923; Martial. III, 58; IX, 59, Reines. Class. VII, Inscr. 20.
Vulgo _Sarsina_, Σαρσίνα Strab. V, p. 157, Σαρσινάτοι Polyb. II,
24. _Sarsinates_ ap. Gruter. p. 1095, et Plin. III, 14. _Saxina_
Put. _ditis_ Tell.
Ductor Piso viros spernaces mortis agebat
Ora puer, pulcherque habitum; sed corde sagaci
Æquabat senium, atque astu superaverat annos. 465
463. De _Pisonis_ morte, vid. X, 251, 404.
464 sq. Cf. IV, 426, et VI, 20. Plura exempla desideranti
suppeditabunt Drak. et quos laudat.
464. _Ora_, Colon. et Oxon. _pulcherque habitum_, Colon.
_pulcherque habitu_, R. 2; _puerque habitu_, Oxon. et Puteol.
Vulgo _Ore puer, puerique habitu_, probb. Dausq. et Barth. _Ora
puer; puerumque_, vel _puerosque habitu, sed corde sagaci Æquabat
s._ maluerit Burmann. non inprob. Drakenborch. et Lefeb. ut sub
molli habitu virilis animus et prudentia latuerit. Conf. ipse
Burmann. ad Val. Fl. V, 593.
Is primam ante aciem pictis radiabat in armis,
Arsacidum ut fulvo micat ignea gemma monili.
466. De _pictis armis_, vid. Heyne ad Virg. Æneid. VIII, 588; XII,
281, et Barth. V.C. ad Propert. IV, iv, 20; x, 21.
467. Imitationem Virg. Æn. X, 134, notat Drak. et _Arsacidum monile_
cum dilectu positum monet, tum quod gemmæ in Perside reperiantur,
tum quod eas vestibus addere solerent, de quo vid. Barth. ad Claud.
Cons. Hon. III, 203.
--_Arsacidæ_, successores primi Parthorum regis, h.l. Persæ, ut apud
Lucani Pharsal. X, 51.
466. _primum_ Colin. et Dausq. _raptis superabat in armis_ R. 1,
3, Med. culpa male festinantis librarii, ex præc. versu, ut passim
alibi (vid. Drak.), vocem repetentis; unde conjecturæ N. Heins.
hinc ortæ, _pictis rutilabat_, et _rutilis vibrabat in armis_
parum solido nituntur fundamento. Conf. a Draken. laud. Prop. IV,
i, 27, _Nec rudis infestis miles radiabat in armis_. Vulgg. _in
armis Arsacidum, et fulvo_, etc. _in armis: Arsacidum ut fulvo_
Col. probb. N. Heins. Drak. et Lefeb.
Jamque per Etruscos legio completa maniplos
Rectorem magno spectabat nomine Galbam.
468. Describitur _Etruria_, (hod. Magnus Ducatus Tusciæ seu
Florentinus) quam XII primum populi tenuere, ab oppidis nominati,
quæ Cluver. et Holsten. ita recensent: Clusium, Perusia, Cortona,
Vetulonium, Volaterra, Arretium, Tarquinii, Rusellæ, Falerii, Cære,
Veii, Volsinii. De his aliisque oppidis, a Silio memoratis, vid.
Heynii not. et Exc. III ad Virg. Æneid. VIII, 478 sq., et Exc. I ad
Æn. X, 166 sq., quæ loca, a poeta nostro expressa, omnino comparari
cupio.
469. Silius, quod jam alii viderunt, respexit Galbam Imperatorem,
qui «in atrio stemma proposuit, quo paternam originem ad Jovem,
maternam ad Pasiphaen, Minois uxorem, referret,» teste Sueton. Galb.
2. Fabula de Pasiphae vel tironibus nota; sed de ejus sensu et
origine consulant Heyn. ad Virg. Æn. VI, 24 sqq.
Huic genus orditur Minos, inlusaque tauro 470
Pasiphae, clarique dehinc stant ordine patres.
470. Verba _tauro inlusa_, Lefeb. accipit, quo sensu _corrupta_
dicitur, Prop. II, xxxii, 58; _ludificatus virginem_, Terent. Eun.
IV, iii, 3. _subposta_, et sic inclusa, Virg. l.c. _Inludere_ verbum
esse obscenæ significationis, observat N. Heins. coll. Sueton. Tib.
45. Tacit. Ann. XIII, 17; XVII, 72; Apul. Met. 1, et Lactant. Inst.
VI, 23. Sic et _ludere ludum_, dixit Terent., Eun. III, v, 39, et
_ludus ætatis_ (ἐρωτικὴ παιδία) Liv. XXVI, 50.
471. _stant_, sunt, (vid. ad II, 639 in V.L.) vel poeta potius
imagines in atrio ordine positas innuit.
470. _genus orditor_ Col. prob. Modio, nec inprob. Lefeb. quum sit
elegantia Græca, et veteres _orditus_ pro _orsus_ dixerint, quod
ignoraverit N. Heins. qui tum _orsor_ dicendum censuerit.
--_Inlusaque_ e Colon. recepi cum Lefeb. et Ernesti. Idem
adridebat N. Heins. a quo merito reprehenditur Modius, qui in
eodem cod. _inclusaque_, quod Cell. recepit, scriptum monet et
probat, quum tamen vaccæ, non tauro, inclusa fuerit Pasiphae. Idem
Heins. _commissaque tauro_ (ut _Venus commissa_ ap. Prop. IV, vii,
19, et _hora nos commisit in unum_ ap. Ovid. Epist. XI, 21) vel
_incestaque t._ tentat; sed vulgatam lectionem _invisaque tauro_,
quam Barthius male interpretetur infamem tauri amoribus, (quum
verisimile non sit, Silium genti Sulpiciæ voluisse exprobrare
dedecus amati a Pasiphae tauri) defendi posse putat ex Virgil.
Ecl. VI, Ovid. A. A. I, 289 sq. et inpr. Prop. III, xvii, (al. 19)
11: _Testis_ (Pasiphae) _Cretæi fastus quæ passa juvenci_; ex
quibus locis pateat, eam a tauro repudiatam, adeoque ei invisam
fuisse, _inmissa_, vel _inmixta_ corrig. Beroald. Withof. conj.
_insessaque tauro_ P. coll. Stat. Silv. I, i, 58; Ovid. Art. Am.
I, 293, et Ep. Her. IV, 57; vel, si non verius, certe decentius,
_furiosaque tauro_.
Lectos Cære viros, lectos Cortona superbi
Tarcontis domus, et veteres misere Graviscæ.
472. _Cære_ hod. _Cerveteri_, cujus priscum nomen _Agillæ_, vid.
Virg. Æn. VII, 652, et VIII, 478. Urbs ipsa et formula loquendi, _in
Cærites_, vel _Cæritum tabulas referri_, notissima ex Liv. V, 40,
50; VII, 20, et Gell. XVI, 13, ubi vid. Intpp.
--_Cortona_, quæ nomen hodieque servat, Κυρτώνιον, dicitur Polyb.
III, 82; sed Κόρτωνα, Ptol. et aliis. Vid. ad IV, 719.
--_Tarcon_, Telephi f. qui cum Tyrrheno fratre in Italiam venisse,
et Tarquinios, Etruriæ urbem, condidisse dicitur. Vid. Steph. Byz.
Vid. Ταρχώνιον, Strabon. V, p. 152, al. 191 et 336. A. Justin. I,
20. Hinc post _Cortona_ distinguendum crediderim, ut _superbi
Tarcontis domus_ sint Tarquinii, quod certe oppidum a poeta silentio
prætermissum esse mireris. Cf. tamen omnino Heyn. Exc. III ad Virg.
Æn. VIII, extr. unde disces, ab aliis alias Etruriæ urbes, ab eodem
conditas, memorari.
473. _Graviscæ_, cf. Virg. Æn. X, 184, et ibi Heyn. Exc. I, p. 416.
472. _Cære_, Καῖρε, vel Καίρη, non _Cere_, Col. _Corona_ Oxon.
Put. R. 3.
473. _Tarconis_, ut Τάρκωνα ap. Strab. scribendum puto, et sine
adspirat. etsi Τάρκων Steph. Byz. dicitur. Conf. Pier. Heins. et
Heyne ad Virgil. Æn. VIII, 506, 603; XI, 727. _Grabiscæ_ Col.
solenni librarr. errore v.c. inf. v. 505, 543, 606; X, 460;
Draken. qui præterea laudat Reines. comment. ad Inscr. Class. I,
10. Conf. not. ad I, 236. _Graniscæ_ R. 1, et Med.
Nec non Argolico dilectum litus Haleso
Alsium, et obsessæ campo squalente Fregenæ. 475
474. _Argolico Haleso_, ut _Agamemnio Haleso_, ap. Virg. Æn. VII,
723, ubi v. Heyne Exc. VIII, p. 139. Cf. et Heins. ad Æn. X, 352.
475. _Alsium_, Ἄλσιον Strab. V, p. 225, et Ptol. colonia (Vellei. I,
14.) ad oram marit. sita, hod. forsan _Palo_, castrum gentis Ursinæ
et Farnesianæ in ducatu Braciani, XVIII M.P. a Roma, quod putabant
Cluver. p. 497, et Hard. ad Plin. III, 5 seu 8.
--_Fregenæ_, IX M.P. ab Alsio, (vid. Antonin.) nunc _la Macarese_,
villa Ducis Matheii, non longe ab ostiis Tiberinis. In maritimis
coloniis numeratur a Liv. XXXVI, 3, et cum Alsio jungitur a Plin.
l.c. et Strab. V, p. 156. al. 225. Γραουίσκιον, καὶ Πῦργοι, καὶ
Ἄλσιον, καὶ Φρεγηνία. _squalente campo_ sterili. Cf. Virg. Ge. I,
507, et sup. ad I, 211.