Dumque hic aligeris instat Cytherea, sonabat
Omne nemus gradiente Dea; jam bellica virgo,
Ægide deposita, atque adsuetum casside crinem 460
Involvi tum comta tamen, pacemque serenis
Condiscens oculis, ibat, lucoque ferebat
Prædicto sacræ vestigia concita plantæ.
458. Egregii versus ob dilectum verborum, et singulæ deæ suis veluti
notis insignitæ repræsentationem.
--_instat_, precibus eos fatigat.
--_aligeri_, ὑπόπτεροι Ἔρωτες, de quo vid. pulcherr. loca Bion. Id.
IX, 6, 7 (ubi vid. Schwebel.); Mosch. I, 16, et Longi Pastor. II,
p. 33 sq., ubi cf. Moll. p. 40 sq.
--_sonabat_, etc. Cf. ad IV, 442 sq.
459 sq. Alia species Palladis, ad terrorem incutiendum adcommodata,
adumbratur IX, 442 sq., 461 sq., et Hom. Iliad. ε, 733 sq. Eam in
ipso Paridis judicio retinuit, testibus, a Drak. jam laudatis,
Appul. Met. X, p. 233, et Callim. H. in Pall. v. 18 sq., ubi
Spanhem. monet, tres deas minus sapienter comtas exhiberi ab Eurip.
Helen. 682 sq., et Androm. 283; it. in Anthol. IV, 19, epigr. 37.
461. _pacem_, mansuetudinem et hilaritatem, (conf. ad VI, 168)
_serenis_, placidis, (ut XIV, 81).
462. _oculis Condiscens_, adsumens, (ut, monente Drak. _discere
consortia_, ap. Claud. R. P. II, 368, ubi vid. Heins.) præclare, si
severitatem torvamque bellicæ deæ faciem cogitaveris. Ipsa autem
verba, quod Gron. Obss. I, 17, docet, ab histrionibus petita, qui
gestus discunt et meditantur, quos deinde in scena agunt.
458. _hic_ R. 1, 3, Parm. Med. non inprob. N. Heins. unde id
recepit Drak. Ille tamen conj. _hoc_, hac oratione; hic vero
_his_, quod et nobis in mentem venit. Possis et _Dumque his
aligeros inflat_. Vulgo _hæc_; quod Dausq. exponit τάδε, coll.
Virg. Æn. VIII, 433. Marsus Cupidinibus instando hæc dicit.
461. _Involvit_ quotquot noti sunt libri, _Involvi_ est ex
emendat. Gronov. Obss. I, 17, et N. Heins. qui tamen _comta manu_
maluerit, _tamen_ Oxon. et omnes editi, præter Basil. Colin. et
Dausq. qui _comam_ habent, _non comta tamen_ conj. Barth. Adv.
I, 13.
462. _Connivens_ refinxit Nicander, et v. 464, _jussas silvas_, de
quo vid. ad VI, 498.
Parte alia intrabat jussis Saturnia silvis,
Judicium Phrygis et fastus pastoris et Iden 465
Post fratris latura toros: postrema nitenti
Adfulsit vultu ridens Venus: omnia circa
Et nemora et penitus frondosis rupibus antra
Spirantem sacro traxerunt vertice odorem.
465. Judicium superbi pastoris in Ida post Jovis conjugium
perlatura; ei se submissura, quamvis connubio digna adeoque
pulcherrima ab ipso Jove judicata esset, et sic summum formæ præmium
tulisset. Cellar. exponit: judicium Paridis propter conjugium Jovis
contemnens. Sic quoque Ernesti; quia Junonis perpetuus character
sit, majestate sua commovere. Enimvero eam non sprevisse judicis
sententiam, sed hanc potius causam fuisse excidii Trojani et omnium
malorum bellorumque, quibus postea tam Trojani, quam ab his oriundi
Romani ira Junonis et Palladis adflicti sint, intelligitur ex v. 472
sq., et Virgiliana expositione, Æneid. I, 26. _Ed._
466. Dulcissimi versus! _nitenti vultu ridens_, ut _dulce adridens_
XI, 392: Φιλομμειδὴς Ἀφροδίτη, Hom. Il. γ, 424; δ, 10, al.; ἡδὺ
γελοιήσασα, et ἐφ᾽ ἱμερτῷ δὲ προσώπῳ αἰεὶ μειδιάει, Hom. H. in Ven.
I, 49; III, 2; μειδιάσας ἀθανάτῳ προσώπῳ Sapph. II, 14; cf. Hesiod.
Theog. 205, et Heins. ad Ovid. Met. X, 558.
467. _Adfulsit_, præclare pro adparuit, quonium et dii insolito
aliquo splendore in conspectum veniunt, et Venus dearum pulcherrima
est; vid. Jani ad Hor. Od. IV, v, 6, 7.
468 sq. Ornatius extulit Maroniana Æn. I, 402 sq., ubi vid. Heyne et
in Exc. XIII. Virgilio forte præivit Hesiod. Scut. H. v. 7, 8: Τῆς
(Alcmenæ) καὶ ἀπὸ κρῆθεν βλεφάρων τ᾽ ἀπὸ κυανεάων Τοῖον ἀηθ᾽, οἷον
τε πολυχρύσου Ἀφροδίτης. Theogn., v. 8 sq., de Apolline, Πᾶσα μὲν
ἐπλήθη Δῆλος ἀπειρεσίη Ὀδμῆς ἀμβροσίης· ἐγέλασσε δὲ γαῖα πελώρη,
Γήθησεν δέ βαθὺς πόντος ἁλὸς πολιῆς.
465. _Idem_, non _Idam_, scripti, unde _Iden_ reposui, suadente
N. Heins. quod et tacitus fecit Lefeb.
Nec judex sedisse valet, fessique nitoris 470
Luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse videri.
470, 471. Conf. Hom. Iliad. γ, 396 sq., et H. in Ven. v. 182 seq.
--_oculi fessi_, quorum aciem nitor deæ hebetaverat. Cf. ad III,
538. Non diu ferre poterant adspectum pulchræ deæ, nimia luce
coruscantis, ut ex Argonautis οὐδέ τις ἔτλη Ἀντίον αὐγάσασθαι ἐς
ὄμματα καλὰ Θεοῖο, h.e. Apollinis, ap. Apollon. II, 683.
--_metuit dubitasse videri_. Ne dubitasse videretur, confestim
Venerem formosissimam judicavit, eique aureum malum dedit; Drak.
Sed victæ fera bella Deæ vexere per æquor,
Atque excisa suo pariter cum judice Troja.
Tum pius Æneas, terris jactatus et undis,
Dardanios Itala posuit tellure Penates. 475
Dum cete ponto innabunt, dum sidera cælo
Lucebunt, dum sol Indo se litore tollet,
Hic regna, et nullæ regnis per secula metæ.
472. _bella vexere_, Græcos adduxere Trojam.
474, 475. Vid. Heyne, Exc. XII, ad Virg. Æn. I, 378, et Exc. IX, ad
Æn. II, 293; cf. sup. ad I, 43.
--_terris jactatus et undis_, ex Virg. Æn. I, 3.
476, 477. Orationis color similis Maronianæ, Ecl. V, 76 sq., et Æn.
I, 607 sq., ubi vid. Cerda.
--_Indo litore_, cf. Tibull. II, iii, 56, et IV, ii, 20.
478. Hæc sumsit a Virg. Æn. I, 278, 279.
473. Vulgg. _Troja est_. Sed secutus sum cod. Col. et Ox. qui
verbum substantivum omittunt.
474. _unda_ antt. edd.
476. _ponto innabunt_, non _innabunt ponto_, Colon. _ponto vivent_
R. 1, Med. et al.
477. _limine_ conj. Burm. ad Ovid. Am. II, vi, 1, notante Cl.
Ernesti.
At vos, o natæ, currit dum inmobile filum,
Hadriaci fugite infaustas Sasonis arenas. 480
Sanguineis tumidus ponto miscebitur undis
Aufidus, et rubros inpellet in æquora fluctus;
Damnatoque Deûm quondam per carmina campo
Ætolæ rursus Teucris pugnabitis umbræ.
479. Descriptio pugnæ Cannensis. Cf. ad I, 50 sq.
--_natæ_ Nerei.
--_currit inmobile filum_ Parcarum, fatum inmutabile. Cf. ad v. 307.
Quamdiu adversa Romanorum fata durant.
480. Conf. IX, 469.
--_Sason_ parva ins. maris Ionii, seu _Hadriatici_, in quod Aufidus,
Cannensi clade nobilitatus, fluit. Cf. I, 52 sq. Sason inter Epirum
et Brundusium, _humilis vadis_, unde _æquore perfunditur_, teste
Lucano; vid. V.L. et Palmer. Antiq. Græc. I, 33.
483. _carmina_ Marciana vulgo intelligunt propter locum Livii XXV,
12; sed Sibyllina Drak. coll. IX, 57 sq.
484. _umbræ Ætolæ_, Diomedis, vid. ad I, 125.
--_rursus Teucris pugnabitis_, quoniam Romani, a Trojanis oriundi,
in campo Diomedis pugnabunt. Animo poetæ insidebat locus Virg. Æn.
X, 26 et sqq.
480. _Sasonis_, non _Sassonis_, Col. ut etiam IX, 469, et ap.
Plin. III, extr. Mel. II, 7; Lucan. II, 627; V, 650; Æthic. et in
Tab. Peuting. Σάσων dicitur Polib. V, 110, et Strab. VI, p. 194;
Σασών Scylaci p. 10 et 22; Σασὼ Ptol. III, 13.
Punica Romuleos quatient mox spicula muros, 485
Multaque Hasdrubalis fulgebit strage Metaurus.
485. Conf. XII, 507 sq.
486. Conf. XV, 558 sq.; Liv. XXVII, 43 sq.; Flor. II, 6, et Hor. Od.
IV, iv, 37 sq., ubi vid. Jani. [“XV, 558” recte XV, 556]
--_Metaurus_, Umbriæ fl. (nunc _Metro_, seu _Metaro_) non
confundendus cum Metauro in Bruttiis, quem errorem notavit quidem
Hummel, sed nihilo secius per eum lapsus est, _Handbuch d. alten
Erdbeschr._ T. I, P. II, p. 456 et 508.
--_fulgebit_, clarus erit, vel potius, ut _flagrare sanguine_ I,
126.
486. _Multaque_, non _Multa quoque_, Col. et Ox. _lugebit_, vel
potius _turgebit_ (ut _tumidus_ v. 481) emend. N. Heins. Sed vid.
not. _Mataurus_ Col. ut et VIII, 449; XV, 559, et, quos N. Heins.
laudat, Mel. II, 4, in MSS., Stephan. Μάταυρος πόλις Σικελίας,
Gruter. p. clxi, et Antonin. in Itiner. _Mataurum flumen_. Sed
Μέταυρος dicitur Strab. VI, p. 177; Livio, Plinio, Horat. Claud.
Lucano et aliis. Conf. ad IV, 187.
Hinc ille, e furto genitus, patruique piabit
Idem ultor patrisque necem: tum litus Elissæ
Inplebit flammis, avelletque Itala Pœnum
Viscera torrentem, et propriis superabit in oris. 490
487. Hæc ad Scipionem Afric. spectant.
--_e furto_ Jovis _genitus_, σκότιος Hom. Iliad. ζ, 24, vid. ad IV,
476. _Furtum_, quidquid furtim, vel clam fit, hinc clandestini
amores, furtivus concubitus. Sic φώριος εὐνὴ, ὑποκλέπτεσθαι εὐνὴν,
σκοτόεσσαν ὑποκλέπτειν Ἀφροδίτην, D. Heins.
--_patruique_, Cn. Corn. Scipionis Calvi, _patrisque_, P. Corn.
Scipionis, _necem piabit_, ut XV, 10. Cf. XIII, 382 sq., 671 sq.
488. _litus Elissæ_, Carthaginiense, Africanum; vid. ad I, 81.
489. _avelletque_, etc. Cf. III, 590 sq.
490. _Viscera_, ut _medullæ_ et _venæ_, (quæ verba jungit Cic. Phil.
I, 15, et Catil. I, 13) partes intimæ. Conf. Intpp. ad Virg. Æn. VI,
834.
--_torrentem_, ferro ignique vastantem, Drak. ad h.l. et ad VIII,
272. Sic _urere_, _exurere_, φλέγειν, φλέγεσθαι, vel πόλεμος ἄστυ
ἀμφιδέδηε ap. Hom. Iliad. ζ, 329; μ, 35; ν, 736. Conf. Ind. et Gron.
ad Sen. Phœniss. 560; Cl. Ernesti Glossar. Liv. voc. _urere_.
--_propriis_, Libycis.
487. _in furto_ Col. quod recepit Lefeb. _Hinc Jovis e furto_, vel
_Ille Jovis furto hinc g._ suspic. N. Heins. et v. 490,
_torquentem_.
Huic Carthago armis, huic Africa nomine cedet.
Hic dabit ex sese, qui tertia bella fatiget,
Et cinerem Libyæ ferat in Capitolia victor.»
491. _huic Africa nomine cedet_, δεινῶς pro, Africani cognomen
adcipiet. Cf. Liv. XXX, 45.
492. Hujus Africani majoris filius, P. Corn. Scipio, adoptavit L.
Æmilii Pauli filium, P. Corn. Scipionem Africanum minorem Æmilianum,
qui b. Punicum III, finiet, Carthaginemque exscindet.
--_dabit ex sese_, ut III, 625.
--_fatiget_, vid. ad I, 63; II, 75.
493. _cinerem Libyæ_, παθητικῶς, ut apud Virgilium, Æn. V, 787.
Quæ dum arcana Deûm vates evolvit in antro,
Jam monita et Fabium bellique equitumque magister 495
Exuerat mentem, ac præceps tendebat in hostem.
494. Retexitur filum narrationis, inde a v. 409, abruptum.
495. Cf. Liv. XXII, 23 sq., et Polyb. III, 101, 102.
--_monita_ Fabii, vid. v. 385 sqq.
496. _Exuere_ aliquem κατὰ _mentem_, oblivisci, vel repudiare, ut
ἐκδύσασθαι τινὰ, _e. magistrum_ Tac. Ann. XIV, 52, extr. ubi vid.
Ern. Contra _induere patrem_ dixit Claud. Cons. Hon. III, 157.
496. _mente_ pro _mentem_ conj. Cell. et ex ed. Gryph. recepere
Drakenb. et Lefeb. auctore N. Heins. Imo κατὰ _mentem_: quod
certe minus durum est, quam si copulam _et_ suppleas cum Cell.
Pascere nec Pœnus pravum ac nutrire furorem
Deerat, et, ut parvo majora ad prælia damno
Eliceret, dabat interdum simulantia terga.
497. Cf. V.L.
499. _dabat simulantia terga_, fugam simulabat.
497. _nec Pœno deerat_ ex Colon. recepit Drakenb. et impense
arridebat N. Heins. qui male comparabat Valer. Flacc. lib. II,
vers. 314. Equidem explicarem: _nec pascere Pœno deerat_, scilicet
facultas, de quo vid. ad VI, 10. Sed aptior hoc loco vulgata
lectio, quam reduxi cum Lefeb. _Nec deerat pascere_, vel _quin_,
vel _quo minus pasceret_; nil intermisit, quo pasceret, nutriret,
aleret perversam pugnandi cupiditatem, qua Minucius flagrabat.
Locutio passim obvia, v.c. XI, 50; apud Prop. I, xvi, 7; Liv.
XXVIII, 8, pr. Tac. Hist. IV, 11 (_nec deerat ipse complecti_ in
vulgg. edd.) et Ann. XIV, 39; _Pœnos_ Oxon. _Pœnum_ Put.
_furorem_, scilicet bellandi, Col. R. 2; Benes. Conf. not. ad I,
32. Vulgo _favorem_, scilicet militum et vulgi, quem Minucius sibi
conciliaverat, de quo vid. Liv. XXII, 25, extr. 27, pr. Polyb.
III, 103. Sed alterum præstat. [“ad VI, 10”: in Not.]
Non aliter, quam qui sparsa per stagna profundi 500
Evocat e liquidis piscem penetralibus esca,
Quumque levem summa vidit jam nare sub unda,
Ducit sinuato captivum ad litora lino.
500 sq. Cf. V, 47 sq.
--_stagna profundi_, vid. ad v. 282.
502. _levem_, velociter natantem. Cf. ad III, 394.
503. _sinuato_, ob motum et formam, epith. orn.
503. _sinuato captivum_ omnes scripti, _sinnato c._ R. 2, _summato
c._ Med. _Ducens summato c._ R. 1, _Ducens hamato c. ad l. ferro_
Parm. et Benes. Vulgata scriptura _Ducit captivum sinuato_, cujus
auctor metro haud dubie metuebat. Sed vid. ad III, 495; vel potius
ad VI, 226; et X, 182, ubi eadem iterantur. _Ed._
Fama furit, versos hostes, Pœnumque salutem
Invenisse fuga: liceat si vincere, finem 505
Promitti cladum: sed enim ditione carere
Virtutem, et pœnas vincentibus esse repostas;
Clausurum jam castra ducem, rursusque referri
Vaginæ jussurum enses, reddatur in armis
Ut ratio, et purget miles, cur vicerit hostem. 510
Hæc vulgus: nec non Patrum Saturnia mentes
Invidiæ stimulo fodit et popularibus auris.
Tunc indigna fide censent optandaque Pœno,
Quæ mox haud parvo luerent damnata periclo.
504 sq., cf. Liv. XXII, 24, 25, et Polyb. III, 103.
504. _Fama furit_, ut _bacchatur_ ap. Virg. Æn. IV, 666.
505. Singula invidiose dicta in Fabium.
506. _ditione_, vi ac potestate. Cf. Metilii et Fabii verba ap. Liv.
XXII, 25.
507. _Virtutem_, Minucium, virum fortem.
510. _purget_ se, rationem reddat.
512. _stimulo fodit_, vid. ad I, 113, et sup. ad v. 271.
--_aura popularis_, levis favor plebis; vid. Ern. Clav. Cic. et Jani
ad Hor. Od. III, ii, 20.
513. Cf. Liv. XXII, 25... 27, et Polyb. III, 103.
509. _Vagina insuetos enses_ Ox. et Put.
510. _et_ exstat in scriptis, R. 1, Parm. Med. Vulgo omittitur,
prob. Lefeb.
513. _Tum_ opinor; vid. VI, 299.
514. _luerint_ malebat N. Heins.
Dividitur miles; Fabioque equitumque magistro 515
Imperia æquantur penitus: cernebat, et expers
Irarum senior, magnas ne penderet alti
Erroris pœnas patria inconsulta, timebat.
516 sq. Non tam patienter eandem rem tulit L. Papirius Cursor, de
quo vid. Liv. VIII, 30... 35.
--_cernebat_, Cell. exponit, prævidit periculum; et Lefeb. «senex,
expers irarum, quid agebat inconsulta patria, cernebat, et timebat,
ne ipsa penderet, etc.»
518. Cf. Liv. XXII, 36, extr.
--_patria inconsulta_, cui male consultum erat, _unberathen_,
_übelberathen_; Lenz. Immo temeraria: illa certe notio vocis hujus
nullo, opinor, exemplo firmari potest. Vid. ad VIII, 217, sententiam
virorum doctorum. _Ed._
516. Ita distinxi cum Drak. suadente Burm. Vulgo _æquantur,
penitus cernebat_, etc. _Spernebat_ emend. N. Heins. Non male. Sed
_Cedebat_ verbis _expers irarum_ aptius videtur. Pro _cernebat_,
Withof. conj. _cedebat_, vel _temnebat_. Nec tamen plane respuebat
vulg. lect. coll. sup. v. 268 sq.
Ac tum, multa putans secum, ut remeavit ab Urbe,
Partitus socias vires, vicina propinquis 520
Signa jugis locat, et specula sublimis ab alta
Non Romana minus servat, quam Punica castra.
Nec mora: disjecto Minucî vecordia vallo,
Perdendi simul et pereundi ardebat amore.
519. _multa putans, secum_, ut ap. Virg. Æneid. VI, 332.
522. _servat_, vid. ad III, 380.
523. _Minuci vecordia_, ut _virtus Catonis_ et _sapientia Læli_ ap.
Horat. Cf. ad IV, 599.
523. _Minuci_ (nam _Minici_ N. Heins. mendose scripsisse suspicor)
Colon. ut semper. Vulgg. _Minuti_, vid. ad vers. 386.
Quem postquam rapidum vidit procedere castris 525
Hinc Libys, hinc Fabius, simul adcendere sagaces
In subitum curas: propere capere arma maniplis
Edicit, vallique tenet munimine turmas
Ausonius: torquet totas in prælia vires
Pœnorum ductor, propellitque agmina voce: 530
525. Cf. Liv. XXII, 28, et Polyb. III, 104, 105. Sensum h.l. qui
cuivis facile in oculos incurrit, Drak. ita exposuit: Quum Minucium
castris procedere videret hinc Fabius, inde Hannibal; ille, ut
milites arma caperent, edixit, quos tamen intra castra continebat ad
subita rerum paratos: hic autem suos in aciem eduxit, ut absente
Dictatore cum magistro equitum manum consereret.
527. _In subitum_, ut _subitum_, _de subito_, _subito_, _per
subitum_, _per longum_, _per tacitum_, quæ vid. in Ind. et ap. Drak.
et N. Heins. ad XV, 145; Cf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 31.
--_curæ sagaces in subitum_, scil. periculum, seu consilium
capiendum, h.e. cautio et prudentia, quæ in quovis repentino casu
consilia habet parata et in promptu; Lenz.
529. _Ausonius_, Romanus, Rom. dux, Fabius, ut _Pœnus_ dicitur
Hannibal.
--_torquet vires_, ut IV, 640.
528. _vallique_ Colon. et Tell. Vulgg. _nulloque_, ut _Ausonius_
sit Minucius, non Fabius. Male!
«Dum dictator abest, rape, miles, tempora pugnæ.
Non sperata diu plano certamina campo
Obfert ecce Deus: quoniam data copia, longum
Detergete situm ferro, multoque cruore
Exsatiate, viri, plenos rubiginis enses.» 535
531. _rape tempora_, vid. ad I, 569.
534. Cf. sup. v. 343, 344.
535. _Exsatiate enses_, vid. ad V, 274.
531. _tempora_, non _tempore_, Colon.
532. _Non sperata tibi_, vel _Nunc sperata diu_, maluerit
N. Heins. _Tam_ pro _non_ legendum recte, opinor, putabat Withof.
533. _quando_ ex R. 2, recepit Lefeb.
534. _Detergere_ ed. Drak. vitiose.
Atque ea Cunctator pensabat ab aggere valli,
Perlustrans campos oculis, tantoque periclo
Discere, quinam esset Fabius, te, Roma, dolebat.
Cui natus, juncta arma ferens, «Dabit inprobus, inquit,
Quas dignum, pœnas; qui per suffragia cæca 540
Invasit nostros hæc ad discrimina fasces.
539. Hæc de suo addidit poeta. Cf. ad v. 567 sq.
--_natus_, Q. Fabius, de quo vid. Liv. XXIV, 9, 12, 43... 46. Ejus
verba h.l. summum indignationis adfectum spirant.
540. _suffragia cæca_, ut VIII, 255; possunt esse, seu plebis cæcæ
et ignobilis (vid. ad V, 2), vel incerta ac vana, ut _suffragia
ventosæ plebis_ dixit Hor. Epist. I, xix, 37. Sed præstat explicare
inconsulta, vel plebis cæco impetu, studio et favore in Minucium
inclinantis. [“V, 2” recte V, 3]
541. _Invasit_, ut II, 292, et IV, 712, ad se rapuit, vi nobis
extorsit.
538. _quinam_, non _quisnam_, Col. et Ox. Cf. ad II, 645;
_dolebit_, vel _docebat_ conj. Dausq. invita Minerva.
540. _Quas dignum est_ scripti. Vulgo _Quas dignum_. Sed _Quas
dignus_, scil. dare, ἅς ἄξιος δοῦναι, ex R. 1, recepit Lef. Non
male!
Insanæ spectate tribus! pro lubrica rostra,
Et vanis fora læta viris! nunc munera Martis
Æquent imperio, et solem concedere nocti
Sciscant inbelles! magna mercede piabunt 545
Erroris rabiem, et nostrum violasse parentem.»
542. _rostra lubrica_, periculosa; vel fallacia, ut ap. Virg. Æn.
XI, 716; vel denique levia, mobilia, (ut _mobiles Quirites_ ap. Hor.
Od. I, i, 7) fluctuantia, inconstantia, ut _lubricus adsensus_ ap.
Cic., Acad. IV, 108.
544. _solem concedere nocti_, δεινῶς pro, Fabium, tantum ducem,
cedere Minucio. Cf. Hor. Sat. I, vii, 24, et Cic. N. D. II, 5.
545. _Sciscere_ voc. propr. de legibus jubendis, et quidem plebeiis,
quæ inde _scita plebis_, vel _plebiscita_ dicuntur; Drak.
--_inbelles_, h.l. non timidi et ignavi esse videntur, sed ad bellum
inepti, rectæ belli gerendi rationis ignari. Ita adversariis idem
probrum, quo Fabium lacerabant, etsi alio sensu ingeritur.
542. _Libyca rostra_ R. 1.
545. _Discant_ R. 1 et 3, Parm. Med. Sed vid. not. In vulgg. edd.
ante Drak. distinguitur _Sciscant, imbelles magna_, etc.
Tum senior, quatiens hastam, lacrimisque coortis:
«Sanguine Pœnorum, juvenis, tam tristia dicta
Sunt abolenda tibi: patiarne ante ora manusque
Civem deleri nostras? aut vincere Pœnum, 550
Me spectante, sinam? nos æquavisse minori,
Solvetur culpa, si sunt mihi talia corda.
548. _tristia dicta_, vid. ad I, 147.
549. _abolenda_, expianda. Conf. ad I, 61.
549. _obolenda_ Col.
551. _non_ Col. et R. 2; _minorem_ scripti. Mox _si sunt_ iidem et
priscæ edd. ut I, 602, 647; X, 270, al. Hæc omnia in contextum
recepit Lefeb. suadente N. Heins. qui tamen frustra _nonne_
emendabat: nam _non_ centies interrogative pro _nonne_ occurrit.
Tum sensus est: Nonne plebs in eo, quod minorem mihi æquavit, haud
peccasse videbitur, sed ego potius hac ignominia dignus ero, si
talis mihi mens est? _minore_ antt. edd. Secutus sum Drak. qui
vulgatam lect. servavit, nisi quod _sunt_ reposuit, et post
_minori_, non post _æquavisse_ distinxit. Idem tamen probat
lectionem MSS. quia Romani non majorem minori, sed minorem majori,
Minucium Fabio, æquaverint. Hæc nimis subtiliter dicta agnoscit
Ernesti, et monet, verba nostra in universum de potestate
imperatoria æquis inter utrumque partibus divisa intelligi posse,
coll. v. 515, et interrogationem illam frigere. Ceterum omissio
subjecti h.l. dura est. Forte leg. _plebs æquavisse... corda_.
Jamque hoc (ne dubites) longævi, nate, parentis
Adcipe, et æterno fixum sub pectore serva:
Succensere nefas patriæ, nec fœdior ulla 555
Culpa sub extremas fertur mortalibus umbras.
554. _æterno_, æternum, semper. Conf. ad II, 235, in V.L.
556. _fertur mortalibus_, eos prosequitur.
Sic docuere senes. Quantus qualisque fuisti,
Quum pulsus lare et extorris Capitolia curru
Intrares exsul! tibi corpora cæsa, Camille,
Damnata quot sunt dextra! pacata fuissent 560
Ni consulta viro, mensque inpenetrabilis iræ,
Mutassentque solum sceptris Æneia regna,
Nullaque nunc stares terrarum vertice, Roma.
557. Præclare Fabius filio ad imitandum proponit exemplum M. Furii
Camilli, qui damnatus in exsilium abiit Ardeam, sed mox ibi,
injuriarum oblitus et publica, quam sua, fortuna mæstior, Gallos in
castris trucidavit, precibusque ingratæ civitatis cedens in patriam
rediit, ubi Dictator dictus Gallis internecione occisis triumphavit,
et, post incensam a Senonibus urbem, solus Romanos a consilio Veios
migrandi revocavit; quaæ nota sunt ex Liv. V, 32, 43...55.
558. _curru_, triumphali; vid. ad VI, 546. De hac Camilli victoria
et triumpho prorsus tacet Polybius, unde utrumque ab historicis Rom.
confictum putant. Cf. Duker. ad Flor. I, 13, 17, p. 117. Sed vid.
sup. commentat. Argumento lib. VI subjuncta.
559 sq. _tibi Damnata dextra_, a te damnato.
561. _inpenetrabilis iræ_, ut VI, 413.
563. Hæc Silii magis, quam Fabii temporibus conveniunt.
558. _cursu Intrares? exin tibi_, etc. volebat Dausq. Sed _exsul_
h.l. δεινῶς dicitur Camillus, qui post exsilium triumphavit.
562. _Mutassent solium_ conj. N. Heins. quam ineptam esse conject.
monet Withof. et duplex _que_ eleganter poni, exemplo Virgil. Æn.
II, 56.
Pone iras, o nate, meas: socia arma feramus.
Adceleremus opem.» Jamque intermixta sonabant 565
Classica, procursusque viros conliserat acer.
564. _iras meas_, quæ potius me decent, qui, dimidia imperii parte
ademta, læsus sum; Mars. et Barth. Adv. I, 13. Male Dausq. quibus
honori meo consultum is, vel in quas imperium meum est.
564. _feramus, Ac celeremus opem_ tacite rescripsit Lefeb.
565. _Jamjamque immixta_ suspic. Scalig. et sic Puteol. cum edd.
Marsi et Cell.
566. _concursus_ primum edidit Nicander. Sed nostram lect. magno
eruditionis adparatu et exemplorum numero stabiliunt N. Heins. et
Drak.
Primus claustra manu portæ dictator et altos
Disjecit postes, rupitque in prælia cursum.
567 sq. Si Liv. XXII, 29; Polyb. III, 105; ceterisque historicis
fides habenda, Fabius Hannibalem repulit tantum et cedere coegit,
non justa acie cum eo conflixit, qua vinci eum posse primus apud
Nolam docuit M. Marcellus; vid. Liv. XXIII, 16, et Val. Max. IV, i,
7. Silius vero brevem pugnæ Fabianæ mentionem, quam illi injiciunt,
in Dictatoris laudem amplificavit, ut contra tot alia prælia, a
Livio memorata, silentio fere prætermittit, quia ad lectoris
delectationem reique summam minus momenti habent. Quid enim ad rerum
magnitudinem, quæ animum admiratione percutit, ad narrationis
splendorem, et ad popularium inpr. mentes tenendas, majorem vim
habere poterat, quam imago magni viri, qui adhuc singulari prudentia
certamen fugit, summaque constantia in consilio, nihil temere
audendi, mansit, nunc autem, salute patriæ et re ipsa ita
postulante, Hannibali non magis virtute, quam rei militaris peritia
cedit? Hinc etiam filius tanti viri, qui militiam auspicatur, v. 713
sqq., inter ceteros virtute eminet: de quo in historicis nihil
reperias. Cf. ad IV, 417.
568. _rupit cursum_, vid. ad I, 54.
Non graviore movent venti certamina mole,
Odrysius Boreas, et Syrtim tollere pollens 570
Africus: obnixi quum bella furentia torquent,
Distraxere fretum, ac diversa ad litora volvunt
Æquor quisque suum; sequitur stridente procella
Nunc huc, nunc illuc, raptum mare, et intonat undis.
569. Splendida comparatio militum, qui magno strepitu ex tentoriis
castrisque undique effusi in hostes ruunt et inter se conliduntur,
cum ventis inter se pugnantibus. Aliquantum congruit locus Virg. Æn.
X, 356 sq.
570. _Odrysius Boreas_, vid. ad I, 587, et IV, 431.
571. _obnixi_, ut ap. Virg. l.c. ubi dubia est lectio.
--_bella torquent_, vid. ad IV, 431.
572 sq. _volvunt quisque_, conf. Heins. ad Ovid. Met. I, 59, et
Stroth. ad Liv. I, 59.
[573.] _stridente procella_, ut ap. Virg. Æn. I, 102; ὑπὸ λιγέων
ἀνέμων σπέρχωσιν ἄελλαι Hom. Iliad. ν, 334; λιγυρῇσι πνοιῇσι Iliad.
ε, 526; λιγυπνείοντας ἀνέμους Odyss. δ, 567.
571. Post _Africus_ comma, et post _torquent_ colon posuit Lefeb.
574. _raptum_, non _raptim_, scripti et R. 1 a m. sec.
Haud prorsus daret ullus honos, tellusque subacta 575
Phœnicum, et Carthago ruens, injuria quantum
Orta ex invidia decoris tulit: omnia namque
Dura simul devicta viro, metus, Hannibal, iræ,
Invidia, atque una Fama et Fortuna subactæ.
575. Hæc prorsus divina, sententiarum verborumque gravitate!
576... 579. _injuria quantum_, etc., quum omnibus persuaderet,
quanta injuria adfecissent eum, qui solus rectam belli gerendi
rationem teneret patriamque ab interitu retraxisset.
575. _tantum_ pro _prorsus_ refinxit Nicander. Sed _præstat_ τὸ
_prorsus_, quod etiam ex VIII, 328; XI, 153, 237, et XIV, 511,
defendit N. Heins. qui v. 579, _uni_ maluerit.
Pœnus ab excelso rapidos decurrere vallo 580
Ut vidit, tremuere iræ, ceciditque repente
Cum gemitu spes haud dubiæ præsumta ruinæ:
Quippe aciem denso circumvallaverat orbe,
Hausurus clausos conjectis undique telis.
Atque hic Dardanius pravo certamine ductor 585
Jam Styga et æternas intrarat mente tenebras.
580. _excelso vallo_, colle, seu tumulo, in quo Fabius castra ponere
solebat. Conf. v. 731.
581. _tremuere iræ_, tremuit Hannibal, qui ante iratus et ferox
erat.
583. Aciem Minucii corona militum circumdederat.
584. _Hausurus_, vid. ad I, 392.
585. Minucius, dux pravus, metu prope jam exanimatus erat.
586. _mente intrarat_, se intraturum putabat; Drak. coll. II, 352;
Stat. Th. X, 556, et inpr. Homer. Iliad. ο, 251: Καὶ δὴ ἔγωγ᾽ ἐφάμην
νέκυας καὶ δῶμ᾽ Ἀΐδαο Ἥματι τῶδ᾽ ὄψεσθαι. Add. Hor. Od. II, xiii,
21, 22, et inf. v. 741, ubi se jam vidisse _umbras æternas_ Minucius
memorat.
584. _Hausurus_, non _Hausturus_, Col. et Put. _Ausurus_ Ox. sine
adspiratione; conf. ad XVI, 11, et Intpp. Virg. Æn. IV, 383.
585. _parvo c._ Put. R. 1, 3, Parm. Med. Hinc _parvo discrimine_
emend. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Metam. VII, 426.
586. _pæne_ pro _mente_ conj. idem. Sed potior est vulgata.
Nam Fabium auxiliumque viri sperare pudebat;
Quum senior, gemino complexus prælia cornu,
Ulteriore ligat Pœnorum terga corona,
Et modo claudentes aciem, nunc extima cingens, 590
Clausos ipse tenet: majorem surgere in arma,
Majoremque dedit cerni Tirynthius: altæ
Scintillant cristæ, et (mirum) velocibus ingens
Per subitum membris venit vigor: ingerit hastas,
Aversumque premit telorum nubibus hostem. 595
588. _gemino complexus_, suo et Minucii. Cf. Liv. c. 29; Polyb.
c. 105.
589. _Ulteriore_, exteriore.
590. Lenz. comparat Cic. Somn. Scip. IV, 9, _orbium unus est
cælestis extimus, qui reliquos omnes complectitur_.
591. _surgere in arma_, cf. ad IV, 619. Conf. Virg. Æn. I, 589, ubi
vid. Heyne. Conf. etiam Kœppen ad Hom. Iliad. δ, 439; ε, 1 sq., et
quæ disputavi in _Magazin für Philologen_, T. I, p. 205 sq., 233 sq.
592. _Tirynthius_, generis auctor; vid. ad II, 3.
594. _Per subitum_, cf. ad v. 527.
595. _telorum nubibus_, vid. ad I, 311.
590. Vulgo post _aciem_ et _extima_ distinguunt, quod mutavi, quia
mentem poetæ hanc puto esse: Pœnos, modo claudentes aciem Minucii,
nunc clausos ipse tenet, _extima_ h.e. extremos hostes, vel a
tergo cingens. Ego vero vulgatam distinctionem restitui, et jure,
opinor. _Ed._
595. _Aversumque_, non _Adversumque_, scripti. Recte: nam a tergo
hostem adoriebantur.
Qualis post juvenem, nondum subeunte senecta,
Rector erat Pylius bellis ætate secunda.
596. _juvenem_, juventutem.
597. _Rector Pylius_, Nestor.
--_ætate secunda_, media. Cf. Hom. α, 260 sq., ubi ipse de suis
laudibus rebusque gestis prædicat. Sic nostras J. B. ROUSSEAU,
_Au midi de mes années,_
_Je touchais à mon couchant._ _Ed._
596. _juvenum_ Colin. D. Heins. et Dausq.
597. _bellans_ opinabatur N. Heins.
Inde ruens, Thurin, et Buten, et Narin, et Arsen
Dat leto, fisumque manus conferre Mahalcen,
Cui decus insigne, et quæsitum cuspide nomen. 600
Tum Garadum, largumque comæ prosternit Adherben,
Et geminas acies superantem vertice Thulim,
Qui summas alto prensabat in aggere pinnas.
Eminus hos: gladio Sapharum, gladioque Monæsum,
Et Morinum pugnas æris stridore cientem, 605
Dexteriore gena sedit cui letifer ictus,
Perque tubam fixæ decurrens vulnere malæ,
Extremo fluxit propulsus murmure sanguis.
601. _largum comæ_, εὐπλόκαμον.
603. _aggere_, vallo, vel muro. Cf. I, 265. Res in miraculum aucta.
605. _pugnas æris stridore cientem_, ut _adcendere ære_ VIII, 488;
utrumque ex Virg. Æn. VI, 165; Drakenb. Add. Val. Fl. VI, 92.
607 sq. Cf. IV, 169 sq.
598. _Thurin_, non _Turin_, Col. R. 1. Med. _Beucen_ Col. _Narin_,
non _Marin_, Col. Put. R. 1, 3, Parm. Med. unde recepi.
599. _nisumque_ conj. N. Heins. _Mahalcem_ Colon. Vulgo _Maleon_.
601. _consternit_ Marsus et post eum alii.
602. _Thulim_ e scriptis recepi; _Tylin_ et _Thylin_ in editis.
604. _Monesum_ alii.
606. _consedit letifer i._ ex Colon. reposuit Lefeb. qui vulgatam
frigere putat. Sed vid. ad I, 540. Poeta forte scripserat _cui
sedit_, et hinc librariorum pars _consedit_, alii _sedit cui_.
Proximus huic jaculo Nasamonius occidit Idmon.
Namque super tepido lapsantem sanguine, et ægra 610
Lubrica nitentem nequidquam evadere planta,
Inpacto prosternit equo, trepideque levantem
Membra adflicta solo, pressa violentius hasta,
Inplicuit terræ, telumque in cæde reliquit.
Hæret humi cornus motu tremefacta jacentis, 615
Et campis servat mandatum adfixa cadaver.
610. _lapsantem sanguine_, ut Æn. II, 551.
611. _Lubrica evadere_, ex lubrico loco emergere.
612. _Inpacto equo_, vid. ad IV, 370.
613. _adflicta solo_, vid. ad I, 674, in V.L.
--_pressa violentius hasta_, ut ap. Virg. Æn. X, 347. Conf. ad I,
383.
614. _Inplicuit_, adfixit.
--_telum in cæde_, vulnere _reliquit_, ut ap. Virg. Æn. XI, 637.
615 sq. Luxuriantis ingenii versus.
612. _trepidoque solo_ Colon. non inprob. N. Heins. ut _solum_ pro
planta pedis positum sit.
616. _campo_ Colon. quod recepit Lefeb.
Nec non exemplo laudis furiata juventus,
Syllæque, Crassique simul, junctusque Metello
Furnius, ac melior dextræ Torquatus, inibant
Prælia, et unanimi vel morte emisse volebant 620
Spectari Fabio: miser hinc vestigia retro
Dum rapit, et molem subducto corpore vitat
Intorti Bibulus saxi, atque in terga refertur;
617. _furiata_, ἐναργῶς pro excitata, ut XIV, 281; XVII, 298; conf.
ad I, 32.
620. _emisse_, vid. ad IV, 754.
621. _Spectari Fabio_, h.e. ejus plausum et favorem. Bibulus retro
cedens labitur super cadaver, ex quo telum exstat, quod in latus
adcipit.
623. _in terga refertur_, id. q. _vestigia retro rapit_, vid. ad IV,
315.
618. _juventus Syllæque C._ jungit idem. Sed plures potius horum
nominum juvenes, quam omnes, quibus Sylla et Crassus præerant,
milites intelligendi videntur, quoniam non nisi clarissima nomina
memorantur. _Syllæque Crassique_ quatuor scripti, R. 1, 2, 3,
Parm. Med. Vulgata lectio _Sylla ruunt Crassusque_ redolet
interpolationem ejus, qui ignorabat, syllabam finalem, per se
brevem, sequentibus duabus, vel tribus consonis, modo corripi,
modo produci; conf. ad XVII, 547, et Draken. ad IX, 575, ubi
laudat Gifan. Ind. Lucret. v. _E longum ob Cr._ Barth. ad Claud.
bell. Gildon. v. 136, ad Calpurn. Ecl. II, 32, ad Stat. Silv. I,
vi, 10, et Advers. XXIII, 4; Intpp. Virg. Æn. XI, 309, et Culic.
v. 193; Voss. Gramm. II, 15, et Zinzerl. diatr. promulsidi crit.
subjunctam. Adde _Dorville_ ad Chariton. p. 184. Idem quoque
nonnunquam fit, etsi plures consonæ non sequuntur, ob cæsuram.
Conf. simil. vers. Virg. Æn. XII, 363.
619. _Furnius_, non _Fannius_, scripti. Notus est _Furnius_ ex
Horat. Sat. I, x, 86, et alius ex Cic. ad Div. X, 1 et 6. Clara
vero et gens _Fannia_ fuit.
620. _fovebant_ conj. N. Heins.
621. _Spectari_ Col. Vulgo _inibant Spectati Fabio_, omisso
v. 620, quem ex c. Col. revocavit Modius.
Strage super lapsus socium, qua fibula morsus
Loricæ crebro laxata resolverat ictu, 625
Adcepit lateri, penitusque in viscera adegit,
Exstabat fixo quod forte cadavere, ferrum.
Heu sortem necis! evasit Garamantica tela
Marmaridumque manus, ut inerti cuspide fusus
Occideret, telo non in sua vulnera misso. 630
624. _qua fibula_, etc., imitat. Virg. Æn. XII, 273, 274. ubi vid.
Heyne, et ad Æn. I, 169; XII, 782.
--_morsus_, ut ap. Ovid. Met. VIII, 318; Claud. Cons. Olyb. et
Prob.; 88 Drak.
629. _iners cuspis_, a nullo conjecta, et sine vi, ut _i_. _ignis_
V, 572, et fere κόφων βέλος Hom. Iliad. λ, 390, vel _telum sine
ictu_ Virg. Æn. II, 544.
--_fusus_, vid. ad II, 113.
630. _telo non in sua vulnera misso_, ut _alieno vulnere_ dixit
Virgil. Æn. X, 781.
Volvitur exanimis, turpatque decora juventa
Ora novus pallor; membris dimissa solutis
Arma fluunt, erratque niger per lumina somnus.
632. _membris solutis_, ut λύθη ψυχὴ Iliad. ε, 296; λῦσε γυῖα Iliad.
δ, 469; λῦντο γυῖα Iliad. η, 16; ο, 435.
633. _Arma fluunt_ χαμαὶ πέσον. Cf. ad II, 131.
--_erratque niger per lumina somnus_, ut σκότος ὄσσ᾽ ἐκάλυψε, vel
στυγερὸς μὲν σκότος εἷλε, et ἀμφὶ δὲ ὄσσε κελαινὴ νὺξ ἐκάλυψε, Hom.
Iliad. δ, 461; ε, 47, 310.
--_niger somnus_, ut _mors atra_, μέλας et πορφύρεος θάνατος, vel
μέλαινα κῆρ Iliad. β, 834; ε, 22, 83; cf. ad II, 574. Hinc et fuscæ
alæ, quibus nos Somnus, etiam æternus ille, obumbrare dicitur; vid.
ad X, 345.