Intellectus erat Fabio, Tyriosque videbat
Dictator sævire dolos: at non vacat ægre
Invidiam gladios inter lituosque timere, 270
Et dubia morsus famæ depellere pugna;
271. Verba _morsus famæ_ vel ad calumniam invidiamque, cui _dens_ et
inf. v. 512 _stimulus_ tribuitur, vel ad dolorem, ex maligna fama
haustum, spectat. Dolor enim et cura _mordet_, _edit_, _adedit_,
_exedit_, _urit_, _fodit_, _stimulat_, _pungit animum_, δάκνει
φρένας, ἀμύσσει, κατέδει θυμὸν, vel, ut ap. Pind. Isthm. V, 74,
κνίζει ὄπιν. Cf. XIII, 581, 665, 679; XVII, 345; Hom. Iliad. α, 243;
ε, 493; ζ, 202; et vid. ad I, 85 in V.L., ad VIII, 25; Heins. ad
Val. Fl. III, 694; V, 365, et ad Ovid. Met. XIV, 208.
269. _non valet_ Oxon. _acrem Invidiam_, vel _ægro_ (ut in marg.
R. 1) non male corrig. N. Heins. sed melius forte _agri_ Barth.
Adv. I, 13, ut sensus sit: non tanti erat ipsi hic ager, ut ejus
gratia pugnam maturaret, et sic Pœni dolos ulcisceretur. Hoc
recepere Cell. et Lefeb. qui ineptire putat N. Heins. cum Drak. et
conf. Cic. Leg. agrar. II, 26; _maximam habet invidiam Sullanus
ager_, et Justin. III, 7, _hujus_ Periclis _agros... gloriam
invenit_. Possis etiam legere, _at non vacat_, (non placet, ut
XVII, 378; Virg. Æn. I, 373; X, 625 al.) _ægro Invidiam... timore,
Et dubia... depellere pugna_. In vulgata lect. illustranda misere
se torquet Marsus. Withof. emend. _non vacat æque_, etc. ut sensus
sit: videbat quidem illa, sed non ita, non æque vacat timere
invidiam; alia agenda habebat. Nec tamen ipsi displicebat
conjectura Heinsii _ægro_, coll. IX, 36, 52, et XVI, 512.
Donec reptantem, et nequidquam sæpe trahendo
Huc illuc castra, ac scrutantem prælia Pœnum,
Qua nemorosa juga, et scopulosi vertice colles
Exsurgunt, clausit sparsa ad divortia turma. 275
274. Cf. Polyb. III, 92, 93, et Liv. XXII, 16.
--_juga_ Calliculæ.
--_colles_ Aminei Lefeb. coll. Liv. l.c. ubi tamen Calliculæ potius
mentio fit. De illis collibus vid. Intpp. ad Virg. Georg. II, 97.
275. _sparsa_, etc., militibus dispositis in omnibus viis.
--_divortia_, fauces, seu angustias præsidio occupavit; Lenz. Silius
imitatur Virg. Æn. IX, 379. Cf. etiam supra V, 42, 46.
272. _raptantem_ et _trahenda castra_ conj. Livineius. Melius
_captantem nequidquam s. t._ N. Heins. Inportunum certe est τὸ et,
nisi _trahentem_ refingere malis.
274. _scruposi_, ut VIII, 431, conj. N. Heins. quem vid. ad Valer.
Flacc. lib. II, v. 518. Sed conf. mox v. 357.
Hinc Læstrygoniæ saxoso monte premebant
A tergo rupes; undosis squalida terris
Hinc Literna palus: nec ferri aut militis usum
Poscebat regio; septos sed fraude locorum
Arta fames, pœnas miseræ exactura Sagunti, 280
Urgebat, finisque aderat Carthaginis armis.
276. _Læstrygoniæ rupes_, ut _Formiana saxa_ ap. Liv. l.l. _Formiæ_,
olim _Hormiæ_, opp. Latii in finibus Campaniæ, prope _Caietam_ (hod.
_Gaeta_), in intimo sinus Caietani, seu Formiani recessu, ubi prisca
_Læstrygonum_, horumque regum, _Lami_, et ab eo oriundi _Antiphatis_
sedes, et nunc _Mola_ est, in _Terra di Lavoro_. Cf. v. 410; VIII,
529 sq.; Plin. III, 5; Strab. III, p. 161; V, p. 223; Intpp. ad
Tibull. IV, i, 59; ad Ovid. Met. XIV, 233 sq.; ad Cic. Att. I, 3, 4,
10; II, 13; Eustath. ad Hom. Od. κ, 81; Spanh. ad Callim. H. in
Dian. 67; Jani ad Hor. Od. III, xvi, 34; xvii, 1... 9, inpr. Heyne
Exc. I; ad Virg. Æn. VII, 2.
278. _Literna palus_, vid. ad VI, 654; _Literni arenæ stagnaque
perhorrida situ_; Liv. XXII, 16.
280. _Arta fames_, ut V, 477, et mox v. 310.
278. _Literna_, non _Linterna_, scripti; conf. ad VI, 654.
280. _Arta_, non _Arcta_, scripti; vid. ad V, 477. _Atra fames_ in
mentem venit N. Heins. et v. 283; _labore diurno_.
Cuncta per et terras et lati stagna profundi
Condiderat somnus, positoque labore dierum,
Pacem nocte datam mortalibus orbis agebat.
282. Idem orationis color apud Virg. Æn. IV, 522... 532; VIII, 26
sq.; IX, 224 sq.; Hom. Il. β, pr. et κ, pr. Narratio autem, quæ
sequitur v. 290... 347, ex heroum ævo, et tota fere ex Hom. Iliad.
κ, petita est.
--_stagna_, aquas, ut ap. Virg. Æn. I, 126; X, 765.
--_stagna profundi_, ut inf. v. 500, et ap. Lucan. VIII, 853.
--_stagna profundi_, mare, ut λιμνη; Lenz.
284. _Pacem_, quietem.
At non Sidonium curis flagrantia corda 285
Ductorem, vigilesque metus haurire sinebant
Dona soporiferæ noctis: nam membra cubili
Erigit, et fulvi circumdat pelle leonis,
Qua super instratos projectus gramine campi
Presserat ante toros: tunc ad tentoria fratris 290
Fert gressus vicina citos; nec degener ille
Belligeri ritus, taurino membra jacebat
Effultus tergo, et mulcebat tristia somno.
285. Cf. VIII, 207 sq.
288. Cf. ad II, 156. Ὀρθωθεὶς ἐέσσατο δέρμα λέοντος Αἴθωνος, Hom.
Iliad. κ, 21, 23.
289. Dormientibus olim pelles (_terga_, v. 293) substernebantur,
inpr. in castris. Cf. quos D. Heins. et Drak. citarunt, Hom. Odyss.
υ, 2; Iliad. κ, 155; Nonn. Dionys. XVI, 94 sq.; Add. Hom. Odyss. ξ,
530; Iliad. ι, 657; H. in Ven. 158 sq; Virg. Æn. VII, 88, 94, et
VIII, 368; ubi v. Heyne.
290. _fratris_, Magonis.
291. _nec degener ille_, etc., servans ritus bellicos.
287. _nam_, non _jam_, scripti.
288. _Eripit_ conj. N. Heins. et _Exigit_ Drak. coll. XVI, 234.
Sed non adsequor, cur vulgata ferri non possit; conf. Val. Fl.
VII, 145; Stat. Th. V, 248 al.
Haud procul hasta viri terræ defixa propinquæ,
Et dira e summa pendebat cuspide cassis: 295
At clipeus circa, loricaque, et ensis, et arcus,
Et telum Baliare simul tellure quiescunt.
Juxta lecta manus, juvenes in Marte probati;
Et sonipes strato carpebat gramina dorso.
294. Bene comparant Homer. Iliad. κ, 74 sq., et 151 sq.
--_hasta terræ defixa_, ἔγχεα Ὄρθ᾽ ἐπὶ σαυρωτῆρος ἐλήλατο, Hom.
l.c. Cf. Intpp. ad Virg. Æn. VI, 652, et XII, 130.
295. _dira cassis_, ut _minax_ apud Stat. Th. IV, 205, et _torva_
ibid. VIII, 707; δεινὸν δὲ λόφος καθύπερθεν ἔνευεν, Hom. Iliad. γ,
337; cf. Iliad. ζ, 468, 469, et Burm. ad Val. Fl. VI, 519.
--_e summa pendebat cuspide cassis_, ut apud Val. Fl. VIII, 309;
Drak.
295. _Et Tyria... cassis_ maluerit N. Heins. ut _cassis Aurunca_
IV, 516; _Sidonia_ XVI, 452. Sed exquisitior est vulgata.
299. Forte leg. _stricto_, vel _strictus... loro_. Cf. Hom. Iliad.
κ, 475, et Virg. Æn. IX, 352.
Ut pepulere levem intrantis vestigia somnum, 300
«Heus! inquit (pariterque manus ad tela ferebat),
Quæ te cura vigil fessum, germane, fatigat?»
Ac jam constiterat, sociosque in cespite fusos
Incussa revocat castrorum ad munera planta,
Quum Libyæ ductor: «Fabius me noctibus ægris, 305
In curas Fabius nos excitat; illa senectus,
Heu! fatis quæ sola meis currentibus obstat.
300. _vestigia_, sonitus pedum.
301. _inquit_, scilicet Magus.
304. _Incussa planta_, λὰξ ποδὶ κινήσας, Hom. Iliad. κ, 158.
307. _fatis currentibus_, ut _in cursu est fortuna_ et _dolor_ ap.
Ovid. Met. X, 401, et ex Ponto IV, xi, 18; cf. v. 479, et ad IV,
731.
305. _Cum_ pro _Tum_ e scriptis recepit Drak. suadente N. Heins.
quos secutus sum, sed sublata στιγμῇ τελείᾳ post _planta_. _Cui_
reposuit Lefeb. Non male; si modo libri addicerent: _ægrum_ dedit
Nicander, et post eum alii.
306. _vos_ suspic. Livineius, et _somno excitat_ N. Heins. Sed τῳ
_nos_ major vis subesse videtur: non me tantum, sed te quoque et
nos omnes.
307. _quam_, h.e. quantum, vel _ut_ pro _quæ_ malebat N. Heins.
Ego majorem distinct. post _excitat_ sustuli, ut _illa senectus_
per adpositionem, et docte dicta sit pro, ille senex.
Cernis ut armata circumfundare corona,
Et vallet clausos conlectus miles in orbe.
Verum, age, nunc quoniam res artæ, percipe porro, 310
Quæ meditata mihi. Latos conrepta per agros
Armenta adsueto belli de more sequuntur.
309. _vallet in orbe_, undique circumdet; Lenz.
310. Cf. Liv. XXII, 16, 17; Polyb. III, 93, 94 (qui tamen
Hasdrubali, non Magoni id negotii mandatum tradunt); Frontin.
Strateg. I, v, 28; Appian. VII, xiv, 15; Plut. in Fab. et quos Drak.
laudat, Cornel. Nep. Hann. 5; Quintil. Inst. Orator. lib. II, 17, et
Pausan. Achaic. c. 26.
311. _conrepta_ et avecta ex agris hostium.
309. _clauso collectos_ (contractos, artatos), quod Drak. recepit,
vel _clausos collectum limes in orbem_ emend. N. Heins. quem vid.
ad Virg. Æn. XII, 862; _clauso collectus_ ex c. Tell. et R. 2,
reposuit Lefeb. Equidem non nisi _orbem_ pro _orbe_ substituendum
crediderim, ut _in spiram se colligit anguis_ ap. Virg. Ge. II,
154, et similia al.
310. _non_ pro _nunc_ Put. _quando_ pro _quoniam_ Tell. R. 1 et 2,
quod recepit Lefeb. _quando res arte nunc_ R. 2.
Cornibus arentes edicam innectere ramos,
Sarmentique leves fronti religare maniplos;
Admotus quum fervorem disperserit ignis, 315
Ut passim exsultent stimulante dolore juvenci,
Et vaga per colles cervice incendia jactent.
Tum terrore novo trepidus laxabit iniquas
Custos excubias, majoraque nocte timebit.
316. _exsultent_, discurrant.
318. _laxabit_, deseret.
319. _Custos_, milites Rom. qui Pœnos vallibus includebant, et ad
transitum saltus insidendum locati erant.
Si cordi consulta (moras extrema recusant), 320
Adcingamur, ait.» Gemino tentoria gressu
Inde petunt: ingens clipeo cervice reposta
Inter equos, interque viros, interque jacebat
Capta manu spolia et rorantia cæde Maraxes,
Ac dirum, in somno ceu bella capesseret, amens 325
Clamorem tum forte dabat, dextraque tremente
Arma toro et notum quærebat fervidus ensem.
320. _extrema_, summa pericula.
322. Milites olim, scutis capiti substratis, dormiebant. D. Heins.
ad v. 292; laudavit Hom. Iliad. λ, 730, et Claud. b. Gildon. 352
sq. quibus Drak. addit Iscan. b. Troj. VI, 163 sq., et Sax. Gram.
hist. Dan. IV, p. 57.
324. _rorantia cæde_, sanguine. Vid. ad I, 525, et IV, 447.
325. Confer I, 64 seq.
326. _Clamorem tum forte dabat_, interruptum nempe, qualem edunt
dormientes. _Ed._
320. Vulgatam distinctionem, _Si cordi, c. m. e. r._, mutavit
N. Heins.
Huic Mago, inversa quatiens ut dispulit hasta
Bellantem somnum: «Tenebris, fortissime ductor,
Iras compesce, atque in lucem prælia differ. 330
Ad fraudem occultamque fugam tutosque receptus
Nunc nocte utendum est: arentes nectere frondes
Cornibus, et latis adcensa inmittere silvis
Armenta, obpositi reserent quo claustra manipli,
Germanus parat, atque obsessa evellere castra. 335
329. _Bellantem somnum_, in quo bellare sibi videbatur; somnians se
pugnare.
334. Ut milites Fabii, in præsidio viarum collocati, eo decedant.
329. _Bellantis_ primus edidit Nicander, prob. Dausq. qui etiam
_Bellanti_ tentabat. Sed conf. Gronov. Obss. IV, 9.
334. _Sarmenta_ scribendum videbatur N. Heins. quum non ipsi tauri
sint adcensi, sed frondes taurorum cornibus adligatæ. At vulgata
doctior est, ut _adcendere aram_, _focum_, etc. et german. _eine
Pfeife anzünden_. _qua_ Col. et Put. _quæ_ Ox.
Emergamus, et hic Fabio persuadeat astus,
Non certare dolis.» Nihil hinc cunctante, sed acris
Incepti læto juvene, ad tentoria Acherræ
Festinant, cui parca quies, minimumque soporis,
Nec notum somno noctes æquare: feroci 340
Pervigil inservibat equo, fessumque levabat
Tractando, et frenis ora exagitata fovebat.
At socii renovant tela, arentemque cruorem
Ferro detergent, et dant mucronibus iras.
338. _Acherræ_, cf. III, 299.
339. In his valde luxuriatur poeta.
340. _æquare noctes somno_, usitatius, somnum nocte; Schmid.
341. _inservibat_ per sync. ut _sævibat_, _scibat_, _custodibat_,
_lenibat_, _vestibat_, _nutribat_, _operibat_, Dausq. Cf. App.
342. _fovebat_, ἁπαλύνει, quod vel mulcendo adeoque manu fiebat, vel
aqua tepida, vel oleo, teste Polluce I, §. 201; D. Heins.
343. _arentem cruorem_, ut X, 511.
344. Conf. v. 534, 535.
--_dant mucronibus iras_, ut ap. Stat. Achill. I, 436; h.e. deterso
sanguine, situ ac rubigine, gladios _saxo exasperant_, ut IV, 19;
Drak.
337. _Nos_ et mox _hic_ refinxit Nicander, quem secuti sunt alii.
344. _detergent_, non _detergunt_, Col. quod cum Lef. recepi. Cf.
v. 534; Jani ad Hor. Od. I, vii, 15 et VV. DD. ad Virg. Æn. VII,
626. Mox _quid tempus_, non _quod t._, scripti ei priscæ edd.
Quid fortuna loci poscat, quid tempus, et ipsi 345
Quænam agitent, pandunt, et cœptis ire ministrum
Haud segnem hortantur: discurrit tessera castris,
Intentique docent, quæ sint properanda, monentque
Quisque suos: instat trepidis, stimulatque ruentes
Navus abire timor, dum cæca silentia, dumque 350
Majores umbræ: rapida jam subdita peste
Virgulta, atque altis surgunt e cornibus ignes.
347. Drak. monet, _tesseras_, συνθήματα, duplicis olim generis
ususque fuisse; _primi_, ut iis milites in pugna se internoscerent,
neque vigiles fraude hostium circumvenirentur, (quæ breves et sæpe
unius vocis fuerint, ut apud Eurip. in Rheso 521; Xenoph. Cyrop.
III, p. 85; VII, p. 174, et de exped. Cyri I, p. 264; VI, p. 386;
Pausan. Phoc. I; Dion. Cass. XLIII, p. 235; XLVII, 352; LIX, p. 662;
Val. Max. I, 5, ex. 6; Suet. Calig. 57, et Ner. 9; Tac. Ann. XIII,
2, al. sed interdum totam sententiam continuerint, ut ap. Polyæn. I,
11, et Dion. Cass. LX. p. 675) alterius generis, (τὰ παραγγέλματα
καὶ διατάγματα) quibus dux militibus significaverit, quid fieri
voluerit, ut h.l. et XV, 478 sq.; Liv. VII, 35; IX, 32; XXVII, 46;
Suet. Galb. 6; cf. Lips. Exc. A. ad Tac. l.c. et Mil. Rom. V, 9;
Intp. ad Virg. Æn. VII, 637; Stewich. ad Veget. II, 7; Bernart. ad
Stat. Th. X, 17.
--_discurrit_, vid. Onosandri Stratag. c. 25; D. Heins.
349. _instat trepidis_. Cf. I, 268, et II, 407.
350. _timor Navus_, qui navos, strenuos, fortes facit. Cf. ad IV,
25.
351. _Majores umbræ_, occidente sole. Cf. Virg. Ecl. I, 84; _primis
tenebris noctis_ Liv.
--_rapida peste_, igne sarmenta raptim pervadente; Cell.
--_peste_, ut mox _malum_ et _lues_. Vid. ad I, 174.
--_subdita peste Virgulta_, quibus ignis subditus est, ut XVII, 224.
349. _instat trepidis_, non _instant trepidi_, in scriptis.
_instat trepidus_ D. Heins. et Cell. vitiose.
Hic vero ut, gliscente malo et quassantibus ægra
Armentis capita, adjutæ pinguescere flammæ
Cœpere, et vincens fumos erumpere vertex: 355
354. Lefeb. hæc notat: «Die, flammæ adjutæ motu boum primum crescunt
obscuræ; dein magis ac magis exardescentes erumpunt per fumum,
clarumque tandem earum vertex lumen vibrat. _Pinguis_ non hic
usurpatur de pice, ut male intellexit Prudent. Rom. vers. 850 seq.
sed de obscuritate flammæ, quam veluti involvebat initio fumus, et
legendus erat Salmas. in Solin. T. I, p. 558, A. ed. Paris. Sic
_murex pinguis_ X, 569, de intense rubro, in obscurum veluti
cedente.» Sed forte _pinguescere_ h.l. est ali, nutriri, crescere.
--_adjutæ_, vid. V.L. et ad IV, 289.
355. _vincens fumos_, quibuscum antea luctabatur, _erumpere_ ad
cælum cœpit _vertex flammæ_; Drak. Conf. ad II, 631.
354. _adjutæ pice crescere flammæ Cœpere_ minus grato ad aures
sono emend. et copiose illustravit N. Heins. _Picis_ in cornibus
boum nemo mentionem facit. Vox quidem _adjutæ_ simpl. posita
suspicionem interpolationis movere potest: sed flammas quassatione
capitum adjutas intelligere licet ex iis, quæ præcedunt. _Capitum
irrita quassatio excitans flammam_, Liv. XXII, 17.
355. _et vinclis fumi_, vel _atque undans fumo se erumpere vertex_
conj. N. Heins. quam locutionem _erumpere se_ (ut _emergere se_
inf. v. 413, _prorumpere se_ ap. Cæs. B. G. I, 80, _inrumpere se_
Varr. ap. Non. Marcell. in _Calidum_) Silio etiam obtrudit VIII,
642, et inpr. XII, 438, ubi Lucret. IV, 1113; Virg. Ge. I, 446;
IV, 368; Æn. XI, 548; aliaque loca adscripsit, et Drak. laudavit
Manut. ad Cic. Ep. ad Div. VIII, 14; Stewich. ad Arnob. adv. gent.
I, p. 52 et 56; II. p. 69; Gifan. Ind. Lucret. et Broukh. ad
Tibull. IV, i, 86.
Per colles dumosque, (lues agit atra) per altos
Saxosi scopulos montis lymphata feruntur
Corpora anhela boum, atque obsessis naribus igni
Luctantur frustra rabidi mugire juvenci.
Per juga, per valles errat Vulcania pestis, 360
Nusquam stante malo, vicinaque litora fulgent:
Quam multa, adfixus cælo sub nocte serena,
Fluctibus e mediis sulcator navita ponti
Astra videt; quam multa videt, fervoribus atris
Quum Calabros urunt ad pinguia pabula saltus, 365
Vertice Gargani residens incendia pastor.
357. Cf. ad I, 459.
358. _Corpora boum_, vid. ad IX, 572. Duo millia boum fuisse, Plut.
et Polyb. tradunt.
362. _adfixus_, intentus, cælo. Heins. et Drak. comparant Tibull. I,
iii, 87; vi, 61, et Sen. Consol. ad Marciam, c. 2; _intenta in unam
rem et toto animo adfixa_. Sic et _pendere_, vel _suspensum esse ab
astris_, etc., ap. Val. Fl. I, 481; _vultibus inhærere_ dixit Ovid.
Trist. IV, iii, 19; conf. ad VI, 565.
364 sq. Cf. Hom. Iliad. υ, 490 sq.; Virg. Æn. X, 405 sq., et inpr.
Lucan. IX, 182 sq.
365. _urunt ad pinguia pabula saltus_, ut gramina faciant pinguiora.
Cf. Virg. Ge. I, 84 sq.
--_fervoribus_, cineribus. Ad ornatum spectat mentio _Calabriæ_ et
_Apuliæ_, cujus mons est _Garganus_. Vid. ad IV, 561. In his vicinis
regionibus optima erant pascua, quæ Hor. Od. I, xxxi, 5; Colum. VII,
2, et alii laudant.