Donec composuit luctantia lumina Somnus,
Somnus, Bacche, tibi comes additus. Hic ubi primo 205
Ungula dispersit rores Phaethontia Phœbo,
Uviferis late florebat Massicus arvis,
Miratus nemora, et lucentes sole racemos.
204. _luctantia lumina_, quæ claudi nolebant, et cum somno quasi
pugnabant, ut ap. Val. Fl. VIII, 85. Cf. inf. X, 343.
[“X, 343” recte X, 345]
205. _Somnus Bacchi comes_ in antt. monum. Vid. Lessing. _wie die
Alten d. Tod gebildet_, p. 48, et Grut. Inscr. p. LXVII, 8.
206. _Ungula Phaethontia_, equi solis.
207. _Massicus_, vid. ad v. 159. [“159” recte 162]
208. Conf. Virg. Ge. II, 82. Pulcher versus, ut et sqq. _lucentes_
propr. uvæ.
205. _Hic_, non _Hinc_, Col.
207. _Viniferis_ Put. R. 1, 3, Parm. Med. Mars. _Vitiferis_ edd.
recentt. Sed _Uviferis_ Col. ut v. 263, et ap. Stat. Silv. IV,
iii, 64, _Uvifer Massicus_.
208. _lucentes_ Col. Put. Parm. _lucenti_ Oxon. _rorantes_ R. 1,
Med. Mars. (qui olim _turgentes_ amplectebatur, ut ap. Virg. Ge.
II, 102, et Ovid. Trist. IV, vi, 9) et Mart. Herbipol. _fulgentes_
primum edidit Nicander, quod περκάζοντας exponit D. Heins.
_liventes_, hoc est maturescentes, et nigrum colorem ducentes,
ingeniose conj. N. Heins. et recepit Lefeb. Ille laudat Horat. Od.
II, v, 10; Prop. IV, ii, 13, et Juven. II, 81, hic Hom. Iliad. ς,
562, et Anacr. LII, 1; conf. not. ad v. 189; VI, 282; VII, 685.
Id monti decus, atque ex illo tempore dives
Tmolus, et ambrosiis Ariusia pocula succis, 210
Ac Methymna ferox lacubus cessere Falernis.
210. _Tmolus_, Lydiæ mons, vino nobilis. Vid. Plin. V, 29, 30; XIV,
7; Intpp. ad Virg. Ge. I, 56; II, 98, et Ovid. Met. VI, 15.
--_Ariusia pocula_, vinum Chium. Vid. Plin. XIV, 7; Strab. XIV,
p. 625, 637 (ubi ἡ Ἀριουσία χώρα), et Athen. I; quos Dausq. jam
laudavit. Conf. Victor. Varr. Lectt. XV, 24; inpr. Pier. Heins. et
Heyne ad Virg. Ecl. V, 71; ubi dulce hoc vinum _nectar_ dicitur, ut
h.l.
--_ambrosii succi_. Conf. ad v. 191.
211. _Methymna_, h.e. vinum Methymnæum, ab urbe Lesbi ins. unde
_Lesbium_ quoque vocatur. Cf. Virg. Ge. II, 90; Prop. IV, viii, 38,
et Cell. Geogr. T. II, p. 15.
--_ferox_, austerum, generosum, ut _inmite_, VIII, 378; cf. ad
v. 190.
--_lacus_ propr. est receptaculum, quo mustum continetur prelo
expressum, ut doliis excipiatur; (vid. Burm. ad Petron. c. 70 et
135.) h.l. ipsum vinum, ut _prela Falerna_ sup. v. 165.
209. _Id monti_ quatuor scripti cum R. 3, et Parm. _It monti_ Med.
Vulgo _It montis_, non inprob. Lefeb. ut _it_ significet _est_.
Tacitus tamen edidit _Id montis_.
210. _Ariusia_ pro _Arvisia_ scribendum vidit jam N. Heins. Conf.
not.
211. _ferox_ non _ferax_, scripti et R. 2, _lacibus_ Col. ut
_veribus_, _artibus_, etc. unde _lacubus_ restituerunt Modius et
N. Heins. _latibus_ Oxon. _lucus_ Put. _Latiis_ in editis.
Hæc tum vasta dabat, terrisque infestus agebat
Hannibal, et sicci stimulabant sanguinis enses,
Ludificante ducem Fabio: jamque inproba castris
Ausoniis vota, et pugnandi prava libido 215
Gliscebat; proni decurrere monte parabant.
212. Cf. Liv. XXII, 14; Polyb. III, 89... 92.
213. _sicci stimulabant sanguinis enses_. Cf. ad I, 11.
212. _dum_ e Col. recepit Drak.
213. _ut sicci_ non male conj. Barth. Adv. I, 13, h.e. in terras
sæviebat, quum cæde crudelitatem explere non posset; _en sicci_
maluerit N. Heins. Idem v. 220, _clamoribus_ pro _rumoribus_
positum, vel ita forte legendum censebat. Conf. nota Ennii verba
ap. Cic. de Senect. c. 4.
Da famæ, da, Musa, virum, cui vincere bina
Concessum castra, et geminos domitare furores.
217. _Da famæ_, vid. ad IV, 73.
--_bina castra_, et Hannibalis et sua, in quibus Romani instinctu
Minucii, magistri equitum, eadem, qua Pœni cupiditate ardebant,
Fabiique cunctationem increpabant. Cf. Polyb. III, 90, et Liv. XXII,
14, 15; ubi Minucii oratio exstat, ut h.l. Fabii, qui ejus
criminationes refellit.
«Fervida si nobis corda, abruptumque putassent
Ingenium Patres, et si clamoribus, inquit, 220
Turbari facilem mentem; non ultima rerum,
Et deplorati mandassent Martis habenas.
219. Oratio Fabii, qua feroces militum animos frangit, tam ob
dignitatem gravitatemque sententiarum, quam ob dilectum verborum, in
perfectissimis Silii locis adnumeranda est.
--Poeta quod jam Drak. ex Mureti Var. Lect. II, 14, adnotasse video,
expressit verba Cic. pro C. Rabir. c. 6. «Nihil me clamor iste
commovet, sed consolatur, quum indicat, esse quosdam cives
imperitos, sed non multos. Numquam, mihi credite, populus Romanus,
hic, qui silet, consulem me fecisset, si vestro clamore perturbatum
iri arbitraretur.» Conf. Claud. b. Get. v. 111 sq.
--_Ingenium abruptum_, ut _præceps_, h.e. temerarium, fervidum,
præproperum; unde _agere abrupte_, h.e. temere et incaute, dixit
Justin. II, xv, 4.
220. _clamoribus_, ut ap. Cic. l.c. vel turbulentæ Minucii orationes
per contemtum ita dicuntur, ut _clamator_ et _clamare_, Drak. coll.
Petron. c. I; Quintil. Inst. Or. II, 12; Gell. XIX, 9; Cic. Divinat.
in Cæcil. c. 15, et Brut. c. 49; Add. Cic. Or. III, 21 et 34.
223 sq. Cf. Polyb. III, 89, 90.
--_vincam servare_, ut ap. Prop. I, ix, 5. Drak. vel ut v. 398,
quamquam impedior, tamen pertinaciter id agam ut servem, κρατήσω
σώζειν, Schmid. Cf. ad V, 552.
--_urgentes ultima fata_ interitum adcelerantes, in summum discrimen
inruentes. Vid. ad IV, 731.
Stat pensata diu belli sententia; vincam
Servare invitos, urgentesque ultima fata.
Nulli per Fabium e vobis cecidisse licebit. 225
Si lucis piget, et supremis esse cupido est
Nominis Ausonii, tædetque in tempore tali
Nullum clade nova, claræque fragore ruinæ
Insignem fecisse locum; revocandus ab atris
Flaminius vobis est sedibus: ille ruendi 230
Jam dudum properans signum auspiciumque dedisset.
226. _lucis piget_, ut ap. Virg. Æn. V, 678.
--_supremis esse cupido est_, ut IX, 322; XVI, 493. Nota elegantia,
quam multis exemplis illustravit Heins. ad Ovid. Her. XIV, 64.
227. _tempore tali_, tam tristi et importuno, ut XII, 311; Conf.
Drak. ad VIII, 112, et Burm. ad Val. Fl. II, 144.
228, 229. Ad vecordiam diraque vota Caligulæ ap. Sueton. c. 31,
adludi censebat Drak. Si vos tædet, nondum quartam cladem adcepisse,
etc.
--_claræ fragore ruinæ_, ut _Hesperiæ sonitus ruinæ_ apud. Horat.
Od. II, i, 32, ubi vid. Jani.
223. _Stet p. d. bellis sententia, cives S. i._ opinabatur
N. Heins. _Servare_ scripti et editi ante Nicandrum, qui primus
_Servando_ dedit; _vincam Servando invitos_ (ut sup. v. 151, 152),
vel _vincam Servari_, vel potius _Stat p. d. b. sententia mecum,
Servare_, etc. non male conj. Withof. quem vide in Spec. ad
Guntheri Ligurin. p. 65. Quos enim vincat, vel vincet Fabius? In
loco Prop. _me vincent_, etc.
230. _ruenti_ priscæ edd. non inprob. Lefeb. ut sensus sit, vobis
inruere cupientibus.
231. _properus_ malebat N. Heins.
«An nondum præceps vicinaque fata videtis?
Una, ut debellet, satis est victoria Pœno.
State, viri, et sentite ducem: quum optabile tempus
Deposcet dextras, tunc ista ferocia dicta 235
Æquentur factis. Non est, mihi credite, non est
Arduus in pugnas ferri labor: una reclusis
Omnes jam portis in campum effuderit hora.
Magnum illud solisque datum, quos mitis euntes
Jupiter adspexit, magnum est, ex hoste reverti. 240
232. _præceps_, præcipitium, h.e. maximum et imminens periculum.
Vid. Drak.
233. _debellet_, bellum finiat.
234. Vid. Var. Lect.
239. _quos mitis_, æquus, propitius, _Jupiter adspexit_, ut ap.
Virg. Æn. IV, 372; IX, 209, et inpr. VI, 128 seq., quem locum poeta
respexisse videtur.
232. _Nondum in præcipiti_, vel _Ah! non præcipitis_, ut ap. Virg.
Æn. VI, 105, frustra corrig. Dausq. _At_ Tell. quod mutata
distinct. non minus aptum.
234. Præstiterit, opinor, _State, viri, aut sentite ducem!_
Perperam certe post _ducem_ comma vulgo ponunt, et explicant:
quiescite, et tum demum me ducem sentite, quum optabilis occasio
pugnam suaserit. Ita Cell. et alii. Sed Fabius hæc potius iratus
dixisse censendus est, et _sentire_ hoc loco significat, damno suo
experiri, de quo vid. Burmann. ad Petron. c. 139, et ad Val. Fl.
IV, 746; V, 505; VI, 502.
Fortunæ Libys incumbit, flatuque secundo
Fidit agens puppim: dum desinat aura, sinusque
Destituat tumidos subducto flamine ventus,
In rem cunctari fuerit. Non ulla perenni
Amplexu Fortuna fovet: jam copia quanto 245
Artior est nullo Tyriis certamine! quantum
Detritum est famæ! quin inter cetera nostra
Haud laude abfuerit, modo qui.... Sed parcere dictis
Sit melius. Jam vos acies et prælia et hostem
Poscitis? o maneat, Superi, fiducia talis! 250
241. _incumbit Fortunæ_; conf. ad IV, 731, etsi propter ea, quæ
sequuntur, suspicari fere possis, hoc loquendi genus petitum esse a
navi, quæ propellitur a nautis, qui _remis incumbunt_. Fortunam vero
secundam cum felici navigatione, et adversam cum tempestate atque
naufragio comparari, ex Ovid. Trist. I, v, 17, 36, aliisque locis
vel tironibus notum est. Cf. Jani ad Hor. Od. I, 14.
242. _dum_, donec.
--_sinus_ velorum _tumidos_, ventu secundo inflatos.
243. _subducto_, cessante.
244. _In rem_, utile.
245. _copia_, commeatus.
246. _nullo certamine_, quum nulla sit pugna.
247. _Detritum_, minutum.
248. _Haud_ a _laude nostra abfuerit_, h.e. laudis parandæ
occasionem mihi dederit.
--_modo qui_, vid. ad VI, 110. Videtur Minucium carpere voluisse,
judice etiam Lefeb. Hannibal nobis porro gloriæ materiam dabit,
_modo_ is non consilia mea impediat, qui a me dissentit. Cellar.
supplebat: qui modo Romanos tot cladibus adfecit: et sic fere Cl.
Ernesti: qui modo solus victor habebatur; quæ ultima verecunde
reticuerit Fabius, ne Hannibalis laude inminuta suam ipse augere
videatur.
Interea, exclusa majoris sorte pericli,
Me solum, quæso, toti me opponite bello.»
242. _minusque_ edd. recentt.
243. _ventos_ Col.
246. _Artior et_ Col. Put. R. 2, _Artior e_ conj. N. Heins. et
_Artior en_ Lefeb.
248. _nostræ laudi_ volebat N. Heins. et prob. antiq. scripturam
_afuerit_ pro _abfuerit_, quæ exstat in c. Col. h.l. et XIII, 268,
ubi Draken. laudat Intpp. Cæs. b. G. I, 36, et Val. Fl. III, 629;
Stewich. ad Arnob. contr. Gent. III, pag. 79; Gifan. Ind. Lucret.
vocc. _victus et vinctus, devictus et devinctus somno_, Faern. et
Muret. ad Cic. Phil. I, 2; Pier. et Heins. ad Virg. Æn. VII, 498.
His dictis fractus furor, et rabida arma quierunt.
Ut, quum turbatis placidum caput extulit undis
Neptunus, totumque videt, totique videtur 255
Regnator ponto, sævi fera murmura venti
Dimittunt, nullasque movent in frontibus alas;
Tum, sensim infusa tranquilla per æquora pace,
Languentes tacito lucent in litore fluctus.
253. Imitat. Virg. Æn. I, 127... 148 sq.; VI, 102.
257. _alas_, vid. ad I, 589.
--_in frontibus_: nam tempora quoque, vel capita ventorum alata
finguntur, v.c. Zetæ et Calais ap. Hygin. f. XIV. Cf. quos Drak.
laudat, Cuper. Apoth. Hom. p. 178, et Barth. ad Stat. Th. V, 434.
258. _pace_; cf. ad VI, 168.
259. _lucent_, reducto sole, ut ap. Virg. Æneid. I, 143, et quia
ventis non amplius turbantur.
253. _rapida_ Nicander dedit, quem secuti sunt Ald. Gryph. Nut. et
Dausq. Conf. ad v. 1, et Virg. Æn. VI, 102.
255. _totique_, non _totoque_, Col. paulo venustius judice
N. Heins. qui v. 257, _in fluctibus_, vel _in montibus_, vel
_stridoribus_ tentabat. Sed vid. not.
257. _movent cum fratribus alas_, h.e. invicem venti præliantes,
conj. Withof. qui tamen vulgatam lect. forte non sollicitandam
recte putabat, quum et Hiemi _nebulosa frons, tempora et caput
glaciale_ tribuantur infra XII, 2 et al. Idem merito repudiavit
conject. Heins. _montibus_ et _fluctibus_, quoniam h.l. de mari
sermo est, et vox _fluctus_ mox sequitur.
258. _effusa_, vel _fusa_ malebat idem, et v. 259, _ludunt in l._,
vel _luctantur l. recubant_ pro _lucent_ opinabatur Withof. si
quid mutandum esset.
Sensit cura sagax Pœni, fraudisque veneno 260
Adgreditur mentes. Pauca atque hæc ruris aviti
Jugera, nec multis Fabius vertebat aratris;
Massicus uviferis addebat nomina glebis.
Hinc pestem placitum moliri, et spargere causas
In castra ambiguas: ferro flammisque pepercit, 265
Suspectamque loco pacem dedit arte maligna,
Ceu clandestino traheretur fœdere bellum.
260. Conf. Liv. XXII, 23; Val. Max. VII, 3, extr. 8; Frontin. I,
viii, 2, et Plut. in Fab.
--_Sensit_, furorem militum in castris Rom. sævire, vel etiam Fabii
oratione consedisse. Hinc dolo invidiam duci parat.
--_cura sagax Pœni_; vid. ad IV, 599.
264. _Hinc_, ex hoc agro.
--_pestem moliri_, exitium parare, ut _insidias_, _calamitatem_,
_periculum_, _pestem patriæ civibus_, etc. _moliri_ dixit Cic.
Cluent. 63, 64. Sext. I, et Catil. II, 1; cf. ad I, 645. Id moneo,
ne quis _amoliri_ interpretetur cum Draken. ad XIII, 48.
--_spargere causas_, etc., ex Virg. Æn. II, 98; ubi vid. Heins.
266. _pacem dedit_, pepercit, eum incolumem intactumque servavit.