Ille modum Superis in Punica castra favoris
Addidit, et Libyæ finem inter prospera bella
Vincendi statuit: tumefactum cladibus ille
Hesperiis lento Pœnum moderamine lusit. 15
12. Minuit favorem deorum, inpr. Junonis, in Pœnos, h.e. perpetuæ
Pœnorum fortunæ modum statuit, qua ratione eadem sententia mox
exprimitur.
15. Drak. comparat VIII, 11, et Claud. b. Get. v. 138. _Primus
fulmineum lento luctamine Pœnum Compressit Fabius_.
Summe ducum, qui regna iterum labentia Trojæ
Et fluxas Latii res, majorumque labores,
Qui Carmentis opes et sceptra Evandria servas,
Surge, age, et emerito sacrum caput insere cælo.
16. Egregia poetæ ad Fabium apostrophe, sed luxuriante ornatu
expressa.
--_iterum labentia_. Cf. ad I, 43.
17. _fluxas Latii res_, ut ap. Virg. Æn. X, 88; Cic. Att. IV, 2;
Sall. Jug. 123. Nam _fluere_ est dilabi, interire. Vid. Gron. ad
Liv. XXVII, 17. Italia vario modo designatur.
18. _Carmentis_, seu Carmenta, Evandri mater. Cf. XIII, 816; Liv. I,
7; Virg. Æn. VIII, 335 sq.; ibique Heyne Exc. I.
19. Altius te a terra in cælum tolle, scilicet nominis amplitudine
et inmortalitate, ut _sublimi ferire sidera vertice_ dixit Hor. Od.
I, 1, extr. ubi vid. Jani. Ἐρις ap. Hom. Iliad. δ, 442, ὀλίγη μὲν
πρῶτα κορύσσεται, ἀυτὰρ ἔπειτα Οὐρανῷ ἐστήριξε κάρη.
--_emerito_, merito, prudentia rebusque gestis promerito, ut XI,
464; Drak. qui laudat Huet. ad Manil. I, 404; Heins. ad Vell. Pat.
II, 11 et al.
18. _tecta Evandria_ h.e. Pallanteum, et hinc Roma, eo loco
condita (vid. ad VI, 631 sq.), opinabatur N. Heins. quod prob.
Drak. et recepit Lef. Non male, quia modo vox _regna_ præcessit:
_regna_ argute dici monet Withof. ut ap. Hor. Od. III, iii, 58.
Maluerit tamen _sceptra_, quæ vox dignior sit quam _tecta_, et ad
vulg. lect. propius adcedat. [“ad VI, 631”: in Not.]
19. _et in merito_ R. 1, 3, et Med. unde _et i. merito_ suspic.
N. Heins. quem v. ad XI, 214, 241, ad Claud. R. P. I, 92, et
Epithal. Hon. et Mar. v. 276, ad Ovid. Amor. III, iii, 1. Sed
vulgatum _emerito_, h.e. merito, Drak. firmat ex XI, 464;
(_Emerito... cælo_) Manil. I, 404; (_emeritum mundum_) Prop. IV,
ii, 61; Sidon. Apoll. II, 209; Val. Max. IV, 1, ex. 6; conf.
Heins. ad Vellei. Paterc. II, 11. [“XI, 464” recte XI, 461]
At Libyæ ductor, postquam nova nomina lecto 20
Dictatore vigent, raptim mutata Latinis
Imperia haud frustra reputans, cognoscere avebat,
Quæ fortuna viro, quodnam decus; ultima fessis
Ancora cur Fabius, quem post tot Roma procellas
Hannibali putet esse parem: fervore carentes 25
Angebant anni, fraudique inaperta senectus.
20. _nova nomina_, Dictatoris et magistri equitum.
[21.] _vigent_, celebrantur et in omnium ore sunt, Cell. Cf. Cic.
Tusc. I, 38, extr.
--_lecto Dictatore_, propr. Prodictatore, quia consul Romæ non erat.
Vid. Liv. XXII, 8.
23. _Ancora ultima_, alias _sacra_, Gr. ἄγκυρα ἱερὰ, ᾗ χωρὶς ἀνάγκης
οὐ χρῶνται, Polluc. I, 9; quod quam egregie Fabio conveniat, monuit
jam D. Heins. Spem ut plurimum in numis sub symbolo ancoræ signari,
observat Drakenb., qui præterea comparat VIII, 667; X, 48; Proverb.
e Vatic. Append. Cent. II, n. 18, et Schott. ad Proverb. et Suid.
Cent. XIV, num. 50.
24. Imitat. Liv. XXII, 12.
25. _fervore carentes anni_ Fabii, ut contra _vividi_, _calidi_,
_fervidi_, _ignei_ dicuntur juvenes. Cf. XVI, 596, et Virg. Æn. V,
395... 396.
26. _inaperta_, non patens.
23. _ultima passis_ malebat D. Heins. et _quis Fabius_ Burm.
_Ancora_ ex Gr. ἄγκυρα rectius quam _anchora_ scribitur.
25. _fervore carentes_ Tell. a m. pr. Parm. Med. et Benes.
Vulgatam _calentes_ defendunt Dausq. et Cell. et ad Hannibalem
referunt, coll. v. 66. Male!
Ocius adcitum captivo ex agmine poscit
Progeniem ritusque ducis dextræque labores.
27. _adcitum poscit_, ab eo, quem adciverat, quærit, percontatur.
28. _labores_, ut V, 561. Ipsum poetæ commentum satis ingeniosum
est, et ingenti Hannibalis sollicitudini, cujus justa erat causa,
consentaneum.
28. _laborem_ e Colon. recepit Drakenb. Sed magis hoc loco
conveniunt _labores_, h.e. res gestæ, facta; conf. not. ad V, 561.
Cilnius, Arretî Tyrrhenis ortus in oris,
Clarum nomen erat; sed læva adduxerat hora 30
Ticini juvenem ripis, fususque ruentis
Vulnere equi, Libycis præbebat colla catenis.
29. _Cilnius, clarum nomen_. Cf. V.L., et ad V, 328.
--_Arreti_, vid. V.L., et ad V, 123.
--_Tyrrhenis_, Etruscis, vid. ad IV, 719.
29. _Cilnius_, non _Cilinus_, Colon. Recte. _Cilnia_ gens Etrusca,
et quidem nobilissima, e qua C. Cilnius Mæcenas, quem poeta forte
respexit, vid. Drak. ad Liv. X, 3; Lips. Antiq. Lectt. I, 22, et
ad Tac. Ann. VI, 11; Meibom. vit. Mæcen. L. B. 1653, 1654, c. 1;
Demster. in Etruria regali II, 54, et Jani ad Horat. Od. III, 29,
1; _Areti_ Colon. Sed Ἀῤῥητίνων πόλις dicitur Polyb. II, 19;
Ἀῤῥήτιον Appian. b. civ. I, 91; III, 42; Strab. V, p. 154, 157, et
sic semper in lapidd. litera canina geminatur, v.c. apud Gruter.
p. 372, 520 al.
Hic ardens extrema malis, et rumpere vitam:
«Non cum Flaminio tibi res, nec fervida Gracchi
In manibus consulta, inquit. Tirynthia gens est; 35
Quam si Fata tuis genuissent, Hannibal, oris,
Terrarum imperium Carthaginis arce videres.
33. _Hic ardens_, vehementer cupiens, in _malis_, in captivitate,
_extrema_, mortem, ut ap. Virg. Æn. I, 219; VI, 457; Flor. IV, 2,
vel finem malorum. Schmid. interpretatur: _ardens malis_, propter
mala, ut _ardens furiis_, XVII, 237.
--_extrema_, vehementissime, ut apud Græcos millies.
--_rumpere vitam_, ut VI, 510; alias _abrumpere_, de quo vid. Heins.
et Drak. Cf. ad II, 597.
34 sq. Oratio summo ornatu artificioque composita, et ad iram
Hannibalis laude Fabii incendendam aptissima. Verba Liv. XXII, 12.
--_fervida Gracchi consulta_. Cf. IV, 514 sq., et XV, 337, ubi
calidus Marcellus Fabio Cunctatori obponitur.
[35.] _In manibus_ sunt, h.e. adsunt, ut XII, 197, et ap. Virg. Ge.
II, 45 (ubi vid. Burm.), et Æn. X, 280.
--_Tirynthia gens_, cf. VI, 627 sq., et ad II, 3; _gens_, vid. ad
II, 185.
36, 37. Conf. IV, 730; XVII, 403, 404.
33. _extrema mali atque abrumpere_, vel, quod in Ven. Marsi
exstat, _erumpere vitam_ volebat N. Heins. prob. Drak. ut _extrema
mali_ sint captivitas et servitudo, qua homini libero nihil
gravius accidere potest. Sed vulgata lectio, quam vix commodum
sensum habere putabat Drak., mihi exquisitior videtur: vid. not.
Non ego te longa serie per singula ducam:
Hoc sat erit; nosces Fabios certamine ab uno.
Veientum populi violata pace negabant 40
Adceptare jugum, ac vicino Marte furebat
Ad portas bellum, consulque ciebat ad arma.
39. _nosces Fabios certamine_, etc. ut apud Virg. Æn. II, 65 sq.
40. Cf. ad II, 4 sq.
39. _disces_ forte, qui critica prurigine laborat, legere malit,
ut apud Virg. Æneid. lib. II, v. 66.
41. _furebat_ Colon. et Oxon. (sed, teste Lefeb. omnes scripti)
cum R. 1, 2, Parm. Med. et Beness. probb. N. Heins. Drak. et
Lefeb. Vulgatum _furebant_, puncto post hoc verbum posito,
retineri posse observat Gronov. Obss. I, 17. quem secutus est
Cell. Non male! _furebant Ad portas bellum_ sibi esse, vel
furibundi conclamabant, interpretatur Barth. Adv. XXIII, 20. Sed
intell. portas Romæ; _ferebant_ emend. Zinzerl. Promuls. crit. c.
20.
Delectus vetiti; privataque castra Penates
Herculei inplevere: domo (mirabile) ab una
Patricius junctis exercitus ibat in armis. 45
Ter centum exsiluere duces: quocumque liberet,
Uno non pavidus rexisses bella magistro.
43. sq. Cf. Liv. II, 48.
--_privata castra_, quæ privatis Fabiorum sumtibus alebantur, ut
contr. _publica bella_, v. 60.
--_Penates Herculei_, familia Fabiorum.
47. Vel _uno_ horum _magistro_, duce (vid. ad III, 173) _non
pavidus_, sine periculi metu, _rexisses bella_, ut VI, 307.
Comparant Liv. II, 49; Ovid. Fast. II, 200; Eutrop. I, 14, et
Appian. de reb. Samn. Exc. X, c. 3, tom. I, p. 65, ed. Schweigh.
43. _Dilectus_, non _Delectus_, Col. Utrumque recte dici, monent
quos Drak. laudat, Lambin. ad Lucret. I, 87; Ant. Augustin. ad
Fest. vid. _Dilectus_, N. Heins. ad Claud. Laud. Stilic. I, 316;
ad Ovid. Met. I, 324, et Bentl. ad Hor. Od. II, iv, 18.
44. _admirabile_ ed. Basil. Wolfii et aliæ inde expressæ.
46. _exsiliere_, vel _exiliere_ Nicander scripsit, et post eum
alii. Sed _exiluere_ in optimis scriptt. legitur; vid. quos Drak.
citavit, Gifan. Ind. Lucret., vid. _Dissilui_, Gronov. ad Senec.
Thyest. vers. 768; Heins. ad Claud. Præf. Cons. Honor. III, 3, ad
Ovid. Metam. V, 35; IX, 314; X, 410; XIV, 406; _exsilire_ R. 1.
Ven. Marsi et al. _esiluere_ R. 2; _quæcumque_ (bella) _liberet_
corrig. N. Heins. Non male! Possis et _quacumque_, scilicet parte.
Sed, dirum egressis omen, scelerata minaci
Stridentis sonitu tremuerunt limina portæ,
Maximaque Herculei mugivit numinis ara. 50
48. _dirum omen_, hoc est, portam Carmentalem, quæ _omen habet_, ut
utar verbis Ovid. Fast. II, 201 sq. Hinc _scelerata_ dicebatur. Vid.
Festus, voc. _Scelerata_ et _Religioni_; Serv. ad Virg. Æneid. VIII,
338, et Flor. I, 12.
--_Scelerata_, infelix, inproba et abominabilis v.c. _castra_, Suet.
Claud. 1; _Sedes_, Ovid. Met. IV, 455, et Tibull. I, iii, 67; (ubi
vid. Broukh. et Heyne) _limen_, Virg. Æn. VI, 563; _campus_, Liv.
VIII, 15, extr., et _vicus_, Liv. I, 48, et Ovid. Fastor. VI, 609;
cf. ad V, 431, et Duker. ad Flor. l.c. Fuit autem hæc porta in
regione VIII urbis sub Capitolio a dextra inter rupem Tarpeiam et
Tiberim, nomenque a Carmentæ templo, prope eam posito, adcepit.
50. Alterum omen, quod dat generis auctor. De _ara Maxima_ Herculis
ad forum Boarium vid. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. VIII, 269 sq.
49. _stridentes_ Colon. ut sit adpositio; _gemuerunt_ emend.
N. Heins. prob. Drak. quum _limina sonitu tremere_ non recte
dicantur, et omen non in tremore, sed in stridore portæ
constiterit, ut ap. Claud. B. P. II, 6. Sed hoc verbis _stridentis
sonitu_ satis innuitur, et verbum _tremere_ de quovis sonitu
motuque usurpatur, vid. Burm. ad Ovid. Met. IV, 136; V, 356, et ad
Val. Fl. II, 78; 413; IV, 180; VI, 526. Quæ loca etiam obstant,
quominus leviori mutatione _fremuerunt_ refingam, ut πύλαι μύκον
Hom. Iliad. η, 749, dixit. Ill. Ernesti interpretatur: tellus, in
qua posita erat porta, gravi ejus stridore contremuit, et veluti
concussa est.
Invasere hostem; numerarique aspera virtus
Haud est passa viros, et plures milite cædes.
Sæpe globo densi, sæpe et per devia passim
Dispersi subiere, vicis meritique labore
Æquato: nulli quisquam virtute secundus, 55
Ducere ter centum Tarpeia ad templa triumphos.
52. _viros_, Fabios, qui propter virtutem amplissimus numero
exercitus esse videbantur. Virtus non passa est numerari _plures
milite cædes_, h.e. cæsos hostes, qui multitudinem Fabiorum
superabant; nisi malis jungere, _virtus et cædes_, etc. Id tamen non
magni momenti facinus agnoscit Ernesti.
55, 56. Haud quisquam ex illis ulli, vel alteri primum quasi
virtutis locum et gloriam triumphi concedebat; sed ad hanc omnes
simul eodem ardore adspirabant.
--Quilibet videbatur esse primus, qui triumphum mereretur, Cellar.
coll. Virg. Æn. XI, 441.
54. _Dispersi subiere_, (hostes) _vicis_, etc. ex emend. N. Heins.
recepere Drak. et Lefeb. pro vulg. _subiere vices, meritique_,
etc.
Spes heu! fallaces oblitaque corda caducum
Mortali quodcumque datur! grex ille virorum,
Qui Fabia gente incolumi deforme putabat
Publica bella geri, pariter cecidere Deorum 60
Invidia, subitis circumvenientibus armis.
Nec tamen occisos est cur lætere: supersunt,
Quod tibi sit Libyæque satis: certaverit unus
Ter centum dextris; tam vivida membra, laborque
Providus, et cauta sollertia tecta quiete. 65
57. _caducum_, scilicet esse.
60. _Publica bella_, cf. ad v. 43.
--_Deorum Invidia_, vid. ad III, 78 in V.L.
61. _armis_, armatis hostibus, ut ap. Virg. Æn. II, 409.
62. _Supersunt_ cuncti in uno Fabio Cunctatore, qui solus tibi satis
negotii dabit, et omnium virtutem æquat.
59. _putabant_ malebat N. Heins.
61. _circumfundentibus_ minus langueret.
62. _occisis_ Parm. quod non minus placere potest.
63. _Quod tibi sit L. satis_ scripti cum R. 1, 2, 3, Med. _Quot
tibi sit_ Parm. vulgo _quot tibi sint_. Post _supersunt_ punctum,
et post _satis_ comma posuit Drak. suadente N. Heins. Nos vulgarem
distinct. servavimus, ut _Quod_ sit pro quantum.
Nec vero, calidi, nunc tu, cui sanguinis ætas,
Foderis in pugna velocius ilia planta
Bellatoris equi, frenisque momorderis ora.»
Quem cernens avidum leti post talia Pœnus,
«Nequidquam nostras, demens, ait, elicis iras, 70
Et captiva paras moriendo evadere vincla.
Vivendum est: arta serventur colla catena.»
Hæc juvenis, Divisque tumens ausisque secundis.
66. Post nobiliores ducis virtutes hanc laudem supervacuam esse, et
manifeste poetam, dum verborum ornamenta sectetur, ingenio destitui,
judicat Ernesti.
67. _planta_, ut VI, 212.
68. _momorderis_, læseris, vexaveris; vel doctior ratio pro vulgari,
qua equus propr. frenos ore mordet, vel mandit.
69. Imitat. Lucani II, 511 seq., judice Lefeb. sed Cæsar Pœno
præstantior. _Ed._
71. _captiva_, quæ captivus ferre solet.
73. _Divis_, eorum favore.
--_tumens_, cf. ad II, 288.
67. _in pugnam_, quod Lefeb. tacitus recepit, vel _in pugnas_
corrig. N. Heins. et Drak. ut etiam VIII, 521; IX, 459, et XIII,
202. Recte opinor.
72. _servetur_ Put. ut sit græcismus; _arte serventur c. catenæ_,
vel _servetur_, conj. N. Heins. Non male!
At Patres Latiasque nurus raptabat ad aras
Cura Deum: mæsto subfusæ lumina vultu 75
Femineus matres graditur chorus; ordine longo
Junoni pallam conceptaque vota dicabant.
74. Conf. Liv. XXII, 10, et, ex quibus ornatum precesque petiit
poeta; Virg. Æn. I, 479 sq.; XI, 477 sq.; et Hom. Iliad. ζ, 269...
312; quæ loca etiam expressit, similiterque a Minerva ad Junonem
transtulit a Lefeb. laudatus Stat. Th. X, 49... 69.
77. _pallam conceptaque vota_, h.e. pallam, quam voverant. Palla,
πέπλος, Dearum signis pro veste injici solebat. Vid. Spanh. ad
Callim. H. in Apoll. v. 32 et in Pall. v. 70.
75. _fletu_, pro _vultu_ legendum putabat idem prob. Drak. ut
_lacrimis_ apud Virg. Æn. I, 228, et _rore_ apud Ovid. Met. X,
360. Possis quoque _flumine_ pro _lumina_ refingere, et doctius
_mæstum subfusæ flumine vultum_, ut ap. Hom. Iliad. ι, 14, et
Virg. Æn. I, 465. At non inepta videtur vulgata, modo _vultum_
explices externam speciem, vel potius lineamenta oris. Similiter
_tacito sparsit vaga lumina vultu_ dixit Val. Fl. VI, 584.
76. _matrum_ Dausq. tacitus scripsit contra fidem librorum; _F.
matres pariter chorus o. l.... dicabant_, vel _graditur chorus...
dicantes_ libens rescripserit N. Heins. Forte totus versus non ex
Silii, sed ex inepti versificatoris vena profluxit. Nam salvo
sensu abesse potest, et non modo duri quid ei inest, sed etiam
verba _matres_, _femineus chorus_, languent.
«Huc ades, o regina Deum, gens casta precamur;
Et ferimus, digno quæcumque est nomine, turba
Ausonidum, pulchrumque, et acu subtemine fulvo 80
Quod nostræ nevere manus, venerabile donum.
79. _digno_, honesto, _nomine_ matronæ, vel castæ mulieris, donum
castæ Deæ obferentis. Quænam _digno nomine_ sit, Stat. Th. X, 56...
59, docere, monet Lef.
80. _subtemen_ simpl. filum, propr. radio stamini inmissum. Vid.
Ovid. Met. VI, 55 sq.; Heyne ad Virg. Æn. III, 483, et ad Tibull.
IV, i, 121.
--_fulvo_, aureo.
79. _dignum_, vel _digno quodcumque e. n. turbæ A._ maluerit idem,
et _dignum, quocumque es nomine, turba A.... donum_ Drak. prob.
Ernesti, ut ad solennem precantium morem respiciatur. Inepte sic
lacessi Silium judicat Lefeb. Withof. conj. _Et ferimus dignæ,
quocumque es nomine, turba A._
80. _et acu et subt._ conj. N. Heins. ut vestes textæ et acu pictæ
conjungantur. Forte leg. _acus subtemine_: nam manus id _nevere_;
quod tamen verbum ad texturam quoque transtulit Virg. Æn. X, 818;
_subtemine_, non _subtegmine_, Colon. prob. Drak. quum _subtegmen_
sit contractum ex _subtegimen_, at _subtemen_ ex _subteximen_, ut
_momen_ ex _movimen._ Conf. Ill. Harles. ad Val. Fl. VI, 227.
Ac dum decrescit matrum metus, hoc tibi, Diva,
Interea velamen erit: si pellere nostris
Marmaricam terris nubem dabis, omnis in auro
Pressa tibi varia fulgebit gemma corona.» 85
82. Imitat. Virg. Ecl. VII, 35... 36; Drak.
84 sq. _Marmaricam nubem_, agmina Pœnorum: vid. ad I, 311.
--_Pressa in auro_ junge, nisi malis inpressa coronæ.