«Ipsi Pœnorum proceres, inmitia corda,
Ad patrios certant cultus revocare, togæque
Addebatur honos. Stetit, inlacrimante Senatu
Et matrum turba, juvenumque dolore profuso, 395
Inter tot gemitus inmobilis: aggere consul
Tendebat dextram, et patria vestigia primus
Ponentem terra obcursu celebrabat amico.
393. Ultro ei obferebant _patrios cultus_, vestitum Romanum, quem
respuit. Conf. v. 407.
--_togæ honos_, toga honorifica, insigne honoris, sc. prætexta,
habitus magistratuum. Cf. ad IV, 755.
394. _Addebatur_ ad patrios cultus, vel dabatur. Vid. ad III, 350,
in V.L. Possis etiam τό _togæ_ in tertio casu adcipere, ut _honos_
sit limbus purpureus, qui honoris causa togæ albæ magistratuum
prætexitur.
396. _aggere_, ex ripa.
398. _celebrabat_, honorabat, _occursu amico_ amplecti eum cupiens.
394. _Addebatur_ scripti cum Med. Ald. Gryph. Nut. Vulg. lect.
_Abdebatur_ perperam tuetur, et _patrios cultus_ de Punico
vestitu, vel tunica accipit Dausq.
Conlegit gressum; monitusque recedere consul,
Nec summum violare decus: cingente superba 400
Pœnorum turba, captivoque agmine septus
Ibat, et invidiam cælo Divisque ferebat.
399. _Conlegit gressum_ ut VII, 695, h.e. contraxit, revocavit,
retulit, reduxit sc. Regulus, ut _c. hastas_ et contra _protendere_
dixit Tac. Ann. II, 21.
--_se colligere_ h.e. recipere, inf. X, 390. Cf. ad IV, 391, in V.
Lect.
400. _violare_ contactu et amplexu captivi.
--_summum decus_, consulis Rom. majestatem. Conf. ad v. 412 et 460.
402. _invidiam cælo Divisque ferebat_, adferebat concitabat, ob
tantas inmeritasque calamitates tam fidi et præclari viri. Cf. ad
v. 84.
«Ecce trahens geminum natorum Marcia pignus,
Infelix nimia magni virtute mariti,
Squalentem crinem et tristis lacerabat amictus. 405
Agnoscisne diem? an teneris non hæsit in annis?
Atque ea postquam habitu juxta et velamine Pœno
Deformem adspexit, fusis ululatibus ægra
Labitur, et gelidos mortis color occupat artus.
403. _Marcia_, Reguli conjux.
406. _Agnoscisne_, num reminisceris, Serrane?--_hæsit_ in animo, seu
memoria.
408, 409. Deliquium animi patitur.
403. _Marcia_, non _Martia_, Col. ut in antt. hujus gentis
denariis et lapidibus; cf. ad v. 576, et XIII, 700, quosque Drak.
laudat, Sigon. ad Liv. I, 32, et Broukh. ad Prop. III, i, 52, et
ad Tibull. III, vi, 58.
405. _tristes_ ex Colon. auctore N. Heins. recepere Drak. et
Lefeb. Ego priscam servavi scripturam, quæ in c. Agripp. passim
quoque obvia est.
Si qua Deis pietas, tales, Carthago, videre 410
Dent tibi Sidonias matres! Me voce quieta
Adfatus, jubet et vestros et conjugis una
Arcere amplexus: patet inpenetrabilis ille
Luctibus, et nunquam submissus colla dolori.»
410. Præclare in laudem Marciæ.
--_Si qua Deis pietas_, miseratio, vel potius amor pietatis. Cf.
Virg. Æn. II, 536; V, 688.
411. _voce quieta_, quietus et inperturbatus.
412. Nam Romanus civis esse desierat, adeoque et jura connubiorum
patriæque potestatis amiserat. Cf. Hor. Od. III, 5, 41 sq. ubi vid.
Jani.
413. _patet inpenetrabilis ille Luctibus_. Cf. v. 396.
--_patet_, aures ejus patent querelis et lamentis familiæ, sed est
_inpenetrabilis_, invictus, insuperabilis, ut VII, 561.
--Poetam de industria verbis lusisse, ut sensus sit: auribus luctum
adcipit, non animo, suspicatur V.D. in _Allg. Lit. Zeit._ An. 1796,
nº 139.
414. _submissus colla dolori_, eo victus; forma loquendi, ab onere,
vel jugo, catenis et vinculis petita, quibus collum submittitur.
Paulo altius eam repetit Drak. a more, quo devicti ante victoris
pedes se sternere cogebantur, ut is colla et caput pedibus premeret;
quo et adludi putat X, 216; XI, 19, et, de quo minus dubitandum, ap.
Prop. I, i, 4, cujus loci diversa ratio est. Vid. ad III, 85.
Doloris signum, caput demittere; Cell. Male!
413. _Arceri_ emend. N. Heins. prob. Drak. Frustra, nec tamen
absurde, quod putat Lefeb. Nam verbum _jubere_, quod vel tironibus
notum est, si de persona, vel re, cum qua aliquid faciendum est,
agitur, cum infinit. pass. plerumque jungitur; at non semper; vid.
mox v. 452; Virg. Æn. V, 773; (ubi conf. Burm.) XII, 584, et al.
Pro _patet_, quod cum _inpenetrabilis_ connectitur, forte lego
_manet_, vel leviori mutatione _amplexus pater: inpenetrabilis
ille_, etc. vid. tamen not.
414. _corda_ volebant N. Heins. Drak. Sed vid. not.
Hic alto juvenis gemitu, lacrimisque coortis, 415
«Magne parens, inquit, quo majus numine nobis
Tarpeia nec in arce sedet, si jura querelis
Sunt concessa piis, cur hoc matrique mihique
Solamen, vel cur decus hoc, o dure, negasti,
Tangere sacratos vultus, atque oscula ab ore 420
Libavisse tuo? dextram mihi prendere dextra
Non licitum? leviora forent hæc vulnera quantum,
416. _quo majus numine_, pro, numen, quo majus.
417. _sedere_, ut _stare_ et ἱστάναι, pro esse et habitare, de
sedibus et domicilio deorum. Cf. ad III, 9.
420 sq. _oscula Libavisse_, vide Heyne ad Virg. Æn. I, 256.
422. _hæc vulnera_ δεικτικῶς dixit. Cf. v. 67 sqq.
422. _quanto_ maluerit N. Heins. Sed _quantum_ quoque passim pro
quanto, vel in quantum et quantopere ponitur et comparativo
jungitur v.c. _quantum magis_, _longius_, _inferior_, etc. dixere
Liv. III, 15; XLIV, 7; Flor. I, 18, et alii.
Si ferre ad Manes infixos mente daretur
Amplexus, venerande, tuos? Sed vana recordor
Ni, Mare, (nam primo tunc hærebamus in ævo) 425
Humana major species erat: horrida cano
Vertice descendens ingentia colla tegebat
Cæsaries, frontique coma squalente sedebat
Terribilis decor, atque animi venerabile pondus.
423. _infixos mente Amplexus_, vivam æternamque eorum memoriam.
424 seq. Filius imaginem parentis, quæ ex animo fere jam effluxerat,
quantum potest, memoria repetit. Egregie et ad rerum naturam apte.
--_Ni vana recordor_, ni fallor.
426. _Humana major species_, vid. Heyne ad Virg. Æn. II, 592, et
Exc. XIII ad Æn. I, 402.
--_horrida... Cæsaries_, vid. numum apud Patin. num. 2, quem hoc
loco exprimendum curavit Drak.
428. _fronti sedebat_, h.e. insidebat, vel in fronte sedebat, erat,
ut ap. Ovid. Met. I, 267; II, 776.
429. _Terribilis decor_, confer Horat. Odar. III, v, 43, 44, et ibi
Jani. Infra v. 658, truci Regulus ore, ὑπόδρα ἰδὼν, δεινὸν
δερκόμενος.
--_animi pondus_, βάρος, βαρύτης, gravitas, ut VIII, 609, et apud
Statium Silvarum lib. II, iii, 65; V, iii, 246.
425. _Ni, Mare_ Col. Tell. Mars. _Mi Mare: nam_ Oxon. addito versu
spurio, Wof. Cell. et alii. _Ni male_ R. 3, Parm. Med. et recentt.
edd. Mox forte leg. _mærebamus_.
Nil posthac oculis simile incidit.» Excipit inde 430
Jam Marus, atque, inhibens convellere vulnera questu,
«Quid, quum præteritis invisa penatibus, inquit,
Hospitia, et sedes Pœnorum intravit acerbas?
430. _Excipit_ loquentem Reguli filium.
431. _questu_ nimio, quo sanguis æstum concipit.
--_convellere_, refricare.
432. Quid diceres, si vidisses eum Romæ ædes suas prætereuntem,
Pœnorumque hospitia ingredientem?--434 sq. Spolia _Sallentinorum_,
(vid. ad VIII, 573) de quibus Regulus in priore consulatu ante b.
Punicum I, triumphaverat, (vid. Flor. I, 20; Eutrop. II, 9.) foribus
præfixa erant; de quo Romanorum more, vid. Intpp. ad Tibull. I, i,
54, et ad Prop. III, vii, (al. ix) 26, cf. mox v. 446.
Adfixi clipei, currusque et spicula, nota
Ædibus in parvis magni monimenta triumphi, 435
Pulsabant oculos: conjuxque in limine primo
Clamabat, «Quo fers gressus? non Punicus hic est,
435. _Ædibus in parvis_, ob paupertatem Reguli, de qua vid. Val.
Max. IV, iv, 6; Liv. Epit. XVIII; Colum. I, 4, et Senec. Consol. ad
Helv.cap. 12. Egregie iis _magnus triumphus_ obponitur; cf. I, 616.
436. _Pulsabant oculos_, (vid. ad II, 580.) tristem prioris fortunæ
memoriam renovabant.
--_in limine primo_, ut ap. Virg. Æn. II, 469; VI, 427.
434. _vota_ Tell. quod etiam conjecerat N. Heins. probb. Drak. et
Lef. Ferrem, si de templo ageretur; sed arma votiva ab h.l. aliena
videntur. Malim quoque _nota monimenta_ quam _n. spicula_ jungere,
unde distinctionem mutavi.
435. _Magno_ duo veteres, (qui sint, nescio) teste Lef. qui id
recepit coll. v. 404. Non minus ei adridet lectio ed. R. 2, _magni
m. triumpho_. Equidem neutrum defendere ausim.
437. _Pœnicus_ scripsit Lef.
Regule, quem fugias, carcer: vestigia nostri
Casta tori, domus et patrium sine crimine servat
Inviolata larem: semel hic iterumque (quid, oro, 440
Pollutum est nobis?) prolem, gratante Senatu
Et patria, sum enixa tibi: tua, respice, sedes
Hæc est, unde ingens humeris fulgentibus ostro
Vidisti Latios consul procedere fasces,
Unde ire in Martem, quo capta referre solebas, 445
Et victor mecum suspendere postibus arma.
439. Cf. Horat. Od. III, v, 41.
--_sine crimine_, adulterio. Vid. Bentl. ad Horat. Epist. I, vii,
56.
440. _quid... nobis_; interruptum hoc loquendi genus, ut tota
oratio, præclare convenit adfectui loquentis, quæ virtutis et
pudicitiæ sibi conscia est, et, nihilo secius congressum suum a
marito, quem prætereuntem cernit, vitari, quam maxime dolet.
443 sq. _ingens consul_, propter summum honoris fastigium.
439. _en_ conj. N. Heins. cui et verba _quid, oro... nobis_ non
sana videbantur. Sed vid. not.
444. _procedere_ scripti cum R. 3, Parm. Med. Marsi, Benes. et
Mart. Herbip. quod suadente N. Heins. recepit Drak. qui observat,
_procedere_ proprie dici solennem consulum pompam, qua primo initi
magistratus die ex ædibus in Capitolium deduci consueverint; conf.
quos laudat, Claud. Cons. Hon. III, 8; Norism. de numm. Dioclet.
Diss. I, 5; Cuper. ad Lactant. de mort. persecut. c. 17. et, qui
inde _processionibus_ Catholicorum Romanensium nomen inditum
docent, Savaron. ad Sidon. Apoll. Epist. V, 17, et du Cange
Glossar. mediæ Latin. Add. Spanh. de Pr. et Usu Num. Diss. VIII,
p. 705 sqq. ed. secundæ. Similiter _procedit funus_ ap. Terent.
Andr. I, i, 100. Vulgo _præcedere_ ut VIII, 486, ubi ad has
solennes pompas non respici putat, adeoque nihil mutat Drak.
446. _meritis_ pro _mecum_ malebat N. Heins.
Non ego complexus, et sanctæ fœdera tædæ,
Conjugiumve peto: patrios damnare penates
Absiste, ac natis fas duc concedere noctem.»
447, 449. Non equidem oro, ut vincula conjunctionis, longa tua
absentia quasi abrupta, iterum nectas, et cum conjuge tua denuo
perpetuoque in eadem domo habites; sed id solum a te peto, ut domum
tuam, a patre hereditate adceptam, non prorsus _damnes_, hoc est,
contemnas, (vid. ad III, 331) et, si non mea, certe natorum causa,
noctem vel unam in ea commoreris. Vides Marciam ad infimas preces
delabi, ut Dido apud Virg. Æn. IV, 431 sq., quem locum Silius
manifeste imitatus est. Sententia vss. 447... 449, contraria
σεμνότητι hujus loci, et fere absurda, vel ridicula videtur Ill.
Ernesti. Sed si illam eo, quo exposui, modo ceperis, non video, quid
in ea displicere possit, præter verborum ambages in v. 447, 448, quæ
facile aliquem ad perversum, ne dicam obscœnum, sensum poetæ
obtrudendum inducere possint.