14. _fuerat tota_ Col. unde _ruerat tota_ ingeniose corrig.
N. Heins. quod recepit Lefeb. quum virtus fracta quidem fuerit,
nec tamen tota ruerit; conf. ad XV, 739; _ruerat fracta_ multo
elegantius foret, judicio Ill. Ernesti, quum fracta, h.e. adfecta
fuerit virtus Romana, sed veluti se erexerit, non corruerit.
[“ad XV, 739” recte 736: in Not.]
Nec tamen adversis fuerat fracta Itala virtus.
Bruttius ingenti miserandæ cædis acervo, 15
Non æquum ostentans confosso corpore Martem,
Extulerat vix triste caput, truncosque trahebat
Per stragem, nervis interlabentibus, artus,
Tenuis opum, non patre nitens linguave; sed asper
15. _Bruttius_ et Volscorum gente, et aquilifer Flaminii in bello,
adversus Boios gesto, fuisse fingitur.
16. _non æquum_, non propitium sibi et Romanis. Conf. ad II, 364;
III, 2, 260.
18. Proprie artus ipsi interlabuntur, nervis succisis, e v. 13; Ern.
19. _patre_, nobili genere.
--_lingua_, arte dicendi.
--_nitens_, clarus, inclitus.
--_asper Ense_ cf. v. 480, et Heyne ad Virg. Æn. I, 14.
15. _Bruttius_, Col. Vulgo _Brutius_, ut Βρούτιοι, Βρύτιοι et
Βρέτιοι in scriptis quibusdam Græcorum libris, prob. Cluver. Ital.
aut. IV, 15, p. 1283; conf. VIII, 568; XI, 10. Sed Βρούττιοι et
Βρουττία ap. Steph. Byz. qui ab hoc Calabriæ populo _Brettios_,
Tyrrheniæ gentem, distinguit. Sic et ap. Gruter. p. 196, 199;
Reines. Inscr. Cl. VI, 12, et in optimis codd. Livii aliorumque:
Βρέττιοι et Βρεττία Polyb. IX, 7, et plerisque Græcis dicuntur;
vid. inpr. Strab. VI, p. 176 al. 255, et Diodor. VI, 15, qui
originem hujus nominis exponunt; Βρύττιοι ap. Appian. Hannib. c.
54; ubi vid. omnino Cl. Schweigh. T. III, p. 379 sq.
Ense, nec e Volsca quisquam vir gente redemit 20
Plus ævi, nec magnanima puer addere sese
Pubescente gena castris optarat, et acri
Flaminio spectatus erat, quum Celtica victor
Obrueret bello Divis melioribus arma.
20. _redemit_, virtute sibi paravit.
--_ævum_, αἰὼν, æternitas, immortalitas famæ. Ill. Ernesti opinatur,
adolescentulum designari, tam strenue se gerentem, ac si provectus
ætate miles esset, adeoque quod ætati desit, redimentem h.e.
compensantem factis et virtute.
21, 22. Dura est et contorta interpretandi ratio, a Draken.
proposita: puer magnanimus _nec_ h.e. nondum pubescente gena (ut
_dorsum citatum_ h.e. equi citati, X, 469, et _duro lacte lupæ_ apud
Propert. II, vii, 14; ubi vid. Broukh.) jam optarat, militiæ nomen
dare, ad quod propter ætatem cogi non poterat. Gesner. in Thes. voc.
_abdere_ et Lefeb. ad h.l. ex antea dictis τό _plus_ repetunt: nec
puer pubescente gena magnanima plus optarat, etc. Videntur itaque et
hi τό _magnanima_ κατ᾽ ἔννοιαν ad puerum retulisse: sed _plus_ h.l.
pro _magis_ adcipi, grammatici minus concedent.
23, 24. Quum Flaminius Boios bello obprimeret, vid. ad IV, 704.
--_melioribus_, benignioribus, magis propitiis, ut ap. Val. Fl. I,
675; II, 369; VI, 676, et Virg. Æn. XII, 179.
21. _magna anima_ ex emend. Dausq. recepit Cell. coll. vers. 40,
et Horat. Od. I, xii, 37; _addere_ scripti et Parm. Vulgo
_abdere_, quod proprie significat a se dare, ἀποδίδοσθαι, amovere,
excludere, adeoque contr. τοῦ _addere_; vid. Heyn. ad Tibul. II,
i, 82, et ad Virgil. Georg. lib. III, vers. 96; it. Gronov. de
Pec. vet. IV, 8; p. 308; ubi _abdere sese castris_ interpretatur,
exesse castris. Contra Dausq. tutius in castris agere et
delitescere; _nec magnanimis puer addere sese P. g. c. cessarat_,
vel _dubitarat_, vel _tardarat_, vel _vitarat_ conj. N. Heins.
Levior forte medicina, _nec magnanimis puer abdere sese...
optarat_. Oratio tamen lenior fere profluere videtur, si post
_puer_ interpungatur, vel etiam verba, _nec e Volsca... puer_,
parenthesi includantur. Tum _magna anima_, seu _magnæ animæ_, seu
_magnanimus_ reponendum, et τό _addere_ e scriptis recipiendum.
Sed præstat ingeniosa Ill. Ernesti emendatio: _nam magno animo_,
vel _magni animi puer addere_, etc. ut ratio eorum, quæ præcedunt,
reddatur.
22. _acri_, non _acer_, scripti.
Inde honor ac sacræ custodia Marte sub omni 25
Alitis; hinc causam nutrivit gloria leti.
Namque necis certus, captæ prohibere nequiret
Quum Pœnos aquilæ, postquam subsidere fata
Viderat et magna pugnam inclinare ruina,
Occulere interdum et terræ mandare parabat. 30
Sed, subitis victus telis, labentia membra
Prostravit super, atque injecta morte tegebat.
25, 26. _Alitis sacræ_, aquilæ, quæ numinis instar ad aram in ejus
honorem in principiis positam, coli, jurari et adorari solebat; vid.
Dausq. ad v. 37, Lips. Mil. Rom. IV, 3 seq. V, 4, et ad Tac. Ann. I,
39; II, 17, Intpp. ad Stat. Th. X, 170 seq.
--_Marte sub omni_ perpetua.
--_gloria_ et honos, quem virtute sibi paraverat, _nutrivit_, ut
alias _fovit_, _aluit_, h.e. servavit, e manibus hostium eripuit, et
hoc pro, inpulit eum, ut religiosissime curaret ac custodiret, summa
cura tueretur _causam leti_, aquilam, quæ mortis ipsi causa fuit,
quoniam in prima acie signa in hostem feruntur, isque illa
potissimum capere nititur.
27, 28. _prohibere aquilæ_, ut κωλύειν et εἴργειν τινὰ τινὸς, quod
jam monitum video a N. Heins. et Drak. Similiter _defendere_ V, 490,
ubi vid. not.
--_subsidere_, recedere, vel eorum favorem decrescere, minui.
30. _interdum_, interea, Drak. conf. ad IV, 491.
--_parabat_: nam morte puniebatur, qui signa amiserat.
32. _morte_, cadavere, vel se mortuo. Conf. Acc. ap. Non. 2, n. 328;
Plin. XIV, 19; Prop. II, xiii, 22; Cic. Mil. 32, pr. coll. c. 13.
Cf. V.L.
32. _injecta_ Col. Vulg. _illecta_ Barth. explicat, omnes in cædem
suam illiciens tam forti facinore, et Cell. adpetens mortem, quæ
nondum aderat proxime; _efficta morte_ conj. Burm. et _injecta
mole_ scilicet corporis, N. Heins. Utrumque arridere potest;
_infecta_, vel _inficta morte_ tentabat Lefeb. _illæta_ non nemo
teste Dausq.
Verum ubi lux nocte e Stygia miseroque sopore
Reddita, vicini de strage cadaveris hasta
Erigitur, soloque vigens conamine late 35
Stagnantem cæde et facilem discedere terram
Ense fodit, clausamque aquilæ infelicis adorans
Effigiem, palmis languentibus æquat arenas.
Supremus fessi tenues tum cessit in auras
Halitus, et magnam misit sub Tartara mentem. 40
35. _Erigitur_, se ipsum erigit.
36. _Stagnantem cæde_ ut XII, 43. Proprie aqua stagnat. Cf. Gron.
Diatr. Stat. c. 28.
--_facilem discedere_ quia cæde stagnabat.
--_discedere_ vid. Heins. ad Ovid. Fast. III, 371.
37. _clausam_ inclusam terræ, vel, Voss. judice, sacello, ἀετῷ, ὃς
ἐστὶ νεὼς μικρὸς, ἐν ᾧ ἀετὸς χρυσοῦς ἐνίδρυται, teste Dione XL,
p. 128. Prior ratio simplicior est et satis apta contextui. Neutra
tamen Drak. satisfecit. Cf. V.L.
38. _æquat_, æquas, planas facit, ne tumulus sit indicio rei
defossæ.
40. ἰφθίμον ψυχὴν ἄϊδι προΐαψε Il. α, 3.
--_misit sub Tartara_ ut ap. Virg. Æn. IV, 243.
35. _vigens_, non _ingens_, Col.
37. _cassamque_, h.e. nil proficientem, quam nequidquam
venerabatur, suspic. N. Heins. Possis et _flavamque_, h.e. auream.
Juxta cernere erat meritæ sibi poscere carmen
Virtutis sacram rabiem. Lævinus ab alto
Priverno, vitis Latiæ præsignis honore,
Exanimum Nasamona Tyren super ipse jacebat
Exanimis: non hasta viro, non ensis; in artis 45
Abstulerat Fors arma: tamen certamine nudo
Invenit Marti telum dolor. Ore cruento
Pugnatum, ferrique vicem dens præbuit iræ.
42. _Virtutis sacram rabiem_ vid. ad VII, 9.
--_Lævinus_ conf. V, 544 seq.
--_ab alto Priverno_ conf. ad I, 431, in V.L.
43. _Privernum_, Volscorum opp. in Latio, hod. _Piperno_, in colle
situm, unde h.l. _altum_ dicitur, quod Dausq. male exponit antiquum,
coll. Virg. Æn. XI, 540.
--_vitis_ vel baculus e vite erat insigne centurionis Romani, (unde
_Latia_) quo milites ob leviora delicta cædere solebat, quare
_vitis_ pro ipso centurionatu ponitur. Cf. XII, 395, 465; Plin. XIV,
1, extr. Tac. Ann. I, 23; Liv. Epit. 57; Juven. VIII, 247; XIV, 193;
Lucan. VI, 146; Casaub. ad Spartian. Hadrian. 10; Lips. Mil. Rom. V,
et, quos Drak. ad XII, 395, laudat, Quintil. Decl. III, p. 43;
Euseb. hist. eccles. VII, 15; P. Fabrum Sem. I, 17, et Ursin. famil.
Rom. in gente Didia.
45. _artis_, scilicet rebus. Conf. ad V, 477.
46. _nudo_, sine armis.
47 seq. Comparant Liv. XXII, 51, extr. Val. Max. III, 2, ex. 2;
Stat. Th. VIII, 760; ubi vid. Barth. Cf. ad v. 5. Sed quod Livius de
Pœno tradit, Silius in Romanum transtulit, fœdamque scenam nimis ad
vivum resecavit.
41. _meritæ_ Col. et Ox. Vulgatam _merito sibi_ defendit Lefeb. ut
_merito_ scilicet Lævino poeta dixerit (hæc ejus verba sunt)
mutatione regiminis ad nobilius genus; conf. not. ad V, 495.
42. _Lævinus_, non _Levinus_, Col.
43. _præsignis_ scripti, Med. et Martin. Herbip. non repugn.
Dausq. Vulgo _persignis_, solenni aberratione, ex ταχυγράφων
compendio scripturæ orta, cujus exempla dat Drak.
45. _Exanimus_ tacite reposuit Lef. Mox vulgg. _arctis_, vid. ad
V, 477.
Jam laceræ nares, fœdataque lumina morsu,
Jam truncum raptis caput auribus, ipsaque diris 50
Frons depasta modis, et sanguine abundat hiatus:
Nec satias, donec mandentia linqueret ora
Spiritus, et plenos rictus mors atra teneret.
51. _inundat_ maluerit N. Heins. col. Virg. Æn. X, 24.
52. _satias_ Oxon. conf. ad IV, 110; _satia_ Col. _satiat_ Put.
R. 3; Med. _saties_, _satis est_, et _satis es_ in editis.
Talia dum præbet tristis miracula virtus,
Diverso interea fugientes saucia turba 55
Jactantur casu, silvisque per avia cæcis
Ablati furtim multo cum vulnere solos
Per noctem metantur agros: sonus omnis et aura
Exterrent, pennaque levi commota volucris.
Non sopor, aut menti requies: agit asper acerba 60
Nunc Mago adtonitos, nunc arduus Hannibal hasta.
57. _Ablati_ cf. ad V, 633.
58, 59. Imitat. Virg. Æn. II, 728; ubi vid. Cerda.
--_metari_, fuga peragrare, ut alias _metiri_. Conf. Sen. Hippol.
505, et sup. ad III, 339. [“III, 339” recte 338]
61. _arduus_, ut apud Virg. Æn. IX, 53.
Serranus, clarum nomen, tua, Regule, proles,
Qui longum semper fama gliscente per ævum,
Infidis servasse fidem memorabere Pœnis,
Flore nitens primo, patriis heu! Punica bella 65
Auspiciis ingressus erat, miseramque parentem,
62. _Serranus_, h.e. M. Atilius Regulus, cujus patri idem nomen
erat, vid. ad II, 8.
65, 66. _patriis Auspiciis_, æque infeliciter, ac pater, Cell. 680.
62. Gentis Atiliæ cognomen in numis et marmm. _Sarranus_ et
_Saranus_ scribi, a devictis _Sarranis_, Tyriis, h.e. Pœnis, (vid.
ad I, 72) vel potius a _Sarrano_, antiquo Umbriæ oppido, unde
_Sarranates_ dicti Plin. III, 14, monent Draken. ad h.l. et, qui
de familia Atilia doctissime egit, multosque vulgares errores
refutavit, Perizon. Animadv. hist. c. 1, p. 2 et 33. Vulgatam
scripturam _Serranus_ tuentur Heins. ad Virg. Æn. VI, 845, et
alii, qui propter historiam, ex Cic. Rosc. Amer. c. 18, Plin.
XVIII, 3, et Val. Max. IV, iv, 5, notissimam, _Serrano_ hoc nomen
a _serendo_ inditum putant. Sed inde potius _Serenus_, vel
_Seranus_ certe dicendus videtur. [“ad I, 72”: in Not.]
Et dulces tristi repetebat sorte penates
Saucius. Haud illi comitum super ullus, et atris
Vulneribus qui ferret opem: per devia, fractæ
Innitens hastæ, furtoque ereptus opacæ 70
Noctis, iter tacitum Perusina ferebat in arva,
68. _super_, scilicet erat, vel superstes erat, ut ap. Virg. Æn.
III, 489.
--_atris Vulneribus_, ut ap. Virg. Æn. IX, 700, propter sanguinem
atrum. Confer Drak. et ad V, 165.
70. _Innitens hastæ_, ἔγχει ἐρειδόμενος, Hom. Il. ξ, 38, et ς, 49.
Conf. Virg. Æn. XII, 386, 398.
--_ereptus_, se eripiens, fugiens.
--_furtum Noctis_ ut apud Curt. IV, xiii, 9, et _furtum diei_ ap.
Liv. XXVI, 51.
--_furari_, ut κλέπτειν est, clam altero quid facere, vid. Perizon.
ad Ælian. V. H. III, c. ult. Cf. ad VII, 487.
71. _Perusia_, hod. _Perugia_, urbs Etruriæ, juxta Tiberim, ab
altero latere Trasymeni lacus, qui nunc _Lago di Perugia_ dicitur.
Ac fessus parvi (quæcumque ibi fata darentur)
Limina pulsabat tecti; quum membra cubili
Evolvens non tarda Marus (vetus ille parentis
Miles, et haud surda tractarat prælia fama) 75
Procedit, renovata focis et paupere Vesta
Lumina prætendens, utque ora agnovit, et ægrum
Vulneribus duris, ac (lamentabile visu!)
Lapsantes fultum truncata cuspide gressus,
Funesti rumore mali jam saucius aures: 80
72. _quæcumque ibi fata darentur_ quemcumque casum fors ferat.
Nescius, hostis inde, an amicus proditurus sit, Cell.
75. _surdus_, ut κωφὸς, passive dicitur, qui non auditur, et tacet;
hinc de quo nihil auditur, ignotus, obscurus, ignobilis, v.c. _herbæ
surdæ et ignobiles_ apud Plin. XII, 2; conf. Intpp. ad VIII, 248;
Broukh. ad Prop. I, vii, 18, et Barth. ad Stat. Th. IV, 359.
Similiter _mutus_ et _cæcus_ passim occurrunt; vid. ad III, 579, et
V, 2.
76. _renovata_, adcensa.
--_Vesta_, ἑστία, ignis, vel focus.
--_paupere_, exigua, qualis pauperum esse solet.
79. Cf. Virg. Æn. XII, 386, «Alternos longa nitentem cuspide
gressus.» et sup. v. 70.
80. Similiter _gravior ne nuntius aures Vulneret_ dixit Virg. Æn.
VIII, 582, ubi vid. Burm.
72. _Ac_, non _Hic_, Col. et R. 2; mox _ibi_, non _hic_, vel
_heic_; et v. 73, _cum_, non _tum_, in scriptis.
74. _jam tarda_ ob senectutem corrig. Barth. Adv. I, 13, quod
recepit Cell. quia cum _Evolvens_ jungitur.
76. _veste_ Marsus, et quidam alii, vulgari errore; vid. quos
Draken. laudat VV. DD. ad Ovid. Fast. VI, 234, et Broukh. ad Prop.
II, xxii, 27.
78. _Vulneribus crudis_, h.e. recentibus, malebat N. Heins. Non
male; sed non necesse est.
«Quod scelus, o nimius vitæ, nimiumque ferendis
Adversis genitus cerno? te, maxime, vidi,
Ductorum, quum captivo Carthaginis arcem
Terreres vultu, crimen culpamque Tonantis,
Occidere, atque hausi, quem non Sidonia tecta 85
Expulerint eversa meo de corde, dolorem.
82. Præclara ad Regulum patrem apostrophe, qua Marus, dolore et
indignatione incensus, Deos, malorum auctores, graviter adcusat.
Draken. ad v. 84, duplex inpietatis gentilium specimen notat, qui,
ubi quid infausti piis, et contra inprobis fausta quævis evenire
viderint, Deorum id crimine et invidia contingere putaverint, et
Deos esse, vel res humanas curare, negaverint. Hæc loquendi et
cogitandi ratio, quam _inpiæ gentilium priscorum nationi_ familiarem
fuisse, multis exemplis ostendit, minus offendet eos, qui Homeri
veterumque poetarum lectione imbuti sunt.
83. _captivo vultu_, quamvis captivus esses.
84. _crinem culpamque Tonantis_ ut _dedecus_ v. 340. _Diis facere
invidiam_ ap. Quintil. Decl. VIII, 14; ubi vid. Burm. p. 180. Conf.
ad III, 78, in V.L. et Cuper. Obss. II, 4.
85. Cepi inde dolorem, quem ne Carthaginis quidem eversio lenire et
depellere possit.
81. _nimius vitæ_, qui nimis diu vixi, Colon. non refrag. Dausq.
Vulgatam _nimium vitæ... genitus_ male defendit Barth. Adv. I, 13;
ut sit, qui vixit diu, ut videret, quæ maxime omnium nollet.
85. _ausi_ quidam recentt.
86. _Expulerant_ Ox.
Estis ubi en! iterum, Superi? dat pectora ferro
Regulus, ac stirpem tantæ perjura recidit
Surgentem Carthago domus.» Inde ægra reponit
Membra toro, nec ferre rudis medicamina (quippe 90
Callebat bellis) nunc purgat vulnera lympha,
Nunc mulcet succis: ligat inde, ac vellera molli
Circumdat tactu, et torpentes mitigat artus.
87. _Superi_ justi.
89. _Surgentem_, v. ad I, 112.
90. Non ignarus artis medendi, quippe quam plurium bellorum usu et
experientia _callebat_, didicerat. Ita jam Draken. sensum hujus loci
cepit, qui N. Heinsio contaminatus videbatur. Conf. v. 99.
--_quippe_, nam. Virg. Æn. XII, 422, male comparavit N. Heins.
91. Sanguis non modo ablui, sed et sisti solebat aqua frigida, ut
calida dolor mitigari: quod Draken. probat coll. v. 98 sq. Athen.
Deipnos. II, 4; Cels. de re med. V, 26, §. 21; cf. etiam sup. V,
368; Heyne ad Virg. Æn. X, 833, 834, et Hippocr. Aphorism. V, 22,
25.
92. _succis_ conf. V, 353.
--_vellera_, infulas vittasque laneas, ut ap. Virg. Æn. IV, 459, et
Stat. Th. II, 95, vel sicca linamenta, quibus inplendum est vulnus,
auctore Celso l.c.
87. _eu_, h.e. heu, conj. N. Heins.
88. _Regulus, ac stirpem_ scripti et R. 2. Vulgo _Regulus? an
stirpem... domus?_ Male _peritura_ Nut. et al.
90. _medicamina opemque C. belli_ (ut _nec rudis belli_ sit, longa
militia exercitus), vel _Callebat telis_ emend. N. Heins.
Exin cura seni, tristem depellere fesso
Ore sitim, et parca vires arcessere mensa. 95
Quæ postquam properata, sopor sua munera tandem
Adplicat, et mitem fundit per membra quietem.
Necdum exorta dies, Marus instat vulneris æstus
Expertis medicare modis, gratumque teporem,
Exutus senium, trepida pietate ministrat. 100
94, 95. Cf. XV, 813, et verba Celsi l.l. §. 25, a Draken. adscripta,
qui recte monet, Mari quoque paupertatem innui posse.
[“XV, 813” recte XV, 810]
97. Cf. Virg. Æn. I, 691, 692, ubi v. Heyne.
99. _teporem_ Barth. exponit naturalem calorem, placato æstu
reductum; Cell. fomenta, et Drak. aquam tepidam mitigando dolori.
100. _Exutus senium_, inmemor senectutis, supra ætatis vires. Cf.
XIII, 120, ad VII, 496; Heins. ad Ovid. Her. IX, 111. Cuper. Obss.
I, 8.
--_trepida_, sollicita de amici vita: nisi ad Mari senectutem
referre malis.