Postero die, ubi primum inluxit, patet fœda hominum equorumque
strages, et lacus cruore spumans cernitur; 1-13.
Inter semianimes Romanos duo in primis omnium oculos in se convertunt,
Bruttius et Lævinus; quorum ille aquilam, quam in acie tulerat, in
terram defodit, ut mortuus eum corpore tegat, Pœnisque ejus captæ
gloriam subtrahat; hic ira in rabiem versus, dentibus mortuum hostem
laniando exspirat; 14-53.
Dum Pœni his spectaculis oculos animumque pascunt, Romani, passim per
agros et silvas omnemque Etruriam palati, trepide fuga salutem
quærunt: ex quibus Serranus, M. Atilii Reguli filius, Perusiam noctu
sine comite venit, ubi fessus itinere deversari statuit, et cæco ac
mirifico casu fores casæ pulsat, in qua habitat Marus, qui Reguli
miles et armiger fuerat. Is benigne eum hospitio excipit et vulnera
fovet; 54-100.
Tum juvenem, de fœda suorum clade querentem, exhortatur ad animi
magnitudinem et imitationem parentis, quem memorat in Africa ad
Bagradam cum serpente magnitudinis portentosæ, et deinde cum Pœnis
feliciter pugnasse; 101-302.
Sed postremo a Xanthippo, Spartanorum duce, per insidias captum esse;
303-345.
Et quum aliquot annis post a Pœnis, ut de pace, et si eam non posset
impetrare, de captivis certe commutandis ageret, Romam missus esset,
jurassetque se rediturum, utrumque negandi auctorem Patribus fuisse,
et repudiatis amicorum conjugisque precibus, exquisita supplicia
subire maluisse, quam fidem jurejurando hosti factam fallere;
346-551.
Interim Romæ ad primum nuncium cladis, ad Trasymenum lacum adceptæ;
ingens trepidatio et tumultus oritur, matronæque in primis, vagæ per
vias, quæ suorum exercitusque fortuna sit, obvios percunctantur;
552-573.
Una ex iis, Marcia, Reguli quondam conjux, nunc vidua, conspecto
filio, quem Marus domum reduxerat, lætitia exsultat, Diisque gratias
agit, quod hunc certe, licet vulneratum, sibi reddiderint, 574-589.
Patres autem, qui soli nihil, quod a dignitate sua abhorreat,
committunt, de republ. consultant; et advocata populi concione
adversus Hannibalem, qui a consilio Romam obpugnandi sæva
tempestate, a Jove ipsi inmissa, deterretur, ejusdem Dei instinctu
Dictator creatur Q. Fabius Maximus Cunctator, vir genere et
nobilitate civitatis suæ facile princeps, qui singulari prudentia
cautisque consiliis se parem Hannibali ducem præstat; 589-640.
Pœnus interea per Umbriam et agrum Picenum aliasque Italiæ regiones
exercitum præda onustum ducit, et postremo castra in Campaniam
movet, ubi templum Liternensium ejusque porticus, in quibus bellum
Punicum primum in Carthaginis ignominiam tabulis expressum cernit,
dirui jubet; 641-716.
* * *
Totus fere hic liber ad bellum Punicum I, spectat, cujus et brevis
historia in fine adjicitur v. 653, 697. Nec reprehendendus est
Silius in eo, quod hanc narrationem rerum, cum iis, quas tractat,
arto nexu copulatarum, carmini suo intexuit: in quo potius non minus
prudenter et cum judicio egisse videtur, quam Virgilius in excidio
Trojæ exponendo. Scriptor historicus eam toti forte operi
præmisisset: sed poeta quamvis opportunam occasionem, ad hanc rem
sibi oblatam, amplecti; et lectores non solum ornatu, sed etiam
variatione novoque rerum vel narrationis ordine delectare solet.
Quo vero judicio insertum dicemus episodium de Regulo v. 117, 551?
Hoc enim, licet summa arte elaboratum, non modo nimis longum et ab
ingenio, ad fastidium luxuriante, profectum, sed alieno quoque loco
interpositum videri potest. Non desunt tamen argumenta, quæ si non
ad laudandum, saltem ad excusandum poetæ institutum consiliumque
plurimum valeant. Primum enim Regulus non rerum modo, in bello
Punico I gestarum, maxima fuit pars et auctor, sed insigne etiam
utriusque fortunæ exemplum, quique fractos Romanorum animos in
primis ad bellum strenue persequendum confirmavit. Propterea Silius
ex tota istius belli historia nullum facile argumentum seligere
poterat, quod ad poeticam tractationem epicamque dignitatem et vim,
quæ in elegantiore phantasmatum narrationisque forma cernitur, et in
memorandis factis fatisque virorum, vel virtute, vel fortitudine et
audacia conspicuorum versatur, magis adcommodatum esset; et ad
animum legentis non tantum admiratione, voluptate et miseratione
tenendum, sed etiam virtutis simul sensu imbuendum majorem vim
haberet. Omnino autem hoc egregie et summorum poetarum exemplo fit
ac more, ut aptissima ornatus materia, qua et oratio variari et
lectoris animus non minus delectari quam moveri possit, manibus non
dimittatur. Deinde hoc episodium per se quidem a rei summa alienum
est; sed ex historia tamen prioris belli petitum: quam quum in
carmen suum inferre apud animum constituisset poeta, facile
phantasia ejus magnis hisce imaginibus, quæ ante animum
obversabantur, tam fortiter feriri et tam vivide adfici poterat, ut
paulo diutius iis indulgeret, et longius, quam par erat, a via
deflecteret. Præterea non commodiori profecto tempore ab argumento
primario ita quodammodo aberrare, et rerum varietate lectores
delinire poterat, quam quum tres jam insigniores Romanorum clades
memorasset, et non nisi quarta superesset; res vero ab Hannibale
paulo ante pugnam Cannensem variis Italiæ locis gestæ minoris fere
momenti essent, nec satis poeticum ornatum admitterent. His itaque
silentio prorsus prætermissis, rem locumque, epica tractatione
digniorem, adripuit, et, ne fastidium moveret continuata præliorum
narratio, historia hac carmini inserta et cum ipso argumento
ingeniose coagmentata varietatem sectatus est. Denique animus poetæ,
delinitus venerandis ejusmodi priscæ virtutis imaginibus atque
exemplis, quorum ætas sua inops erat, sæpe iis diutius inmorari
solet; nec facile erit, qui id ægre ferat, quum nihil fere magis
delectet. Romanorum certe lectorum animos præclara hæc antiquioris
disciplinæ, virtutis morumque severitatis imago summa vi percusserit
necesse est. Ceterum quod Maro, qui Reguli miles fuerat, narrantis
partes adsignavit Silius, in eo consecutus est hoc commodi, ut tota
narratio et majorem haberet fidem, quum res ab eo, qui ipse iis
interfuit, exponantur, et magis etiam exornari atque amplificari
posset, quia senes in suis potissimum, vel amicorum fatis factisque
recensendis loquaces esse solent, quod, vel Nestoris exemplo
intelligitur, cujus memoriam animo poetæ obversatam esse non
inprobabili forte judicio suspicari possis.
Sed jam dudum videri possum opera inani in defendendo poetæ episodio
defunctus esse, siquidem dimidia ejus pars, a v. 346, 551,
commentitia est fabula, in qua itaque tantopere ornanda ingenii
vires frustra consumsisse censendus sit. Quod si verum est, non tam
Silius peccasse videtur, quam magnus ille historicorum numerus,
quorum auctoritatem secutus est. Meminerimus quoque, nos in poeta
legendo versari, cui, in famæ narrationisque diversitate et delectu,
non minor fere delectationis ornatusque idonei ratio habenda est,
quam summæ veritatis, ad quam singula exigat, modo ne ea, quæ
narrat, vel a fide abhorreant, vel infirma auctoritate nitantur.
Neutrum vero argumenta, a viris doctis adlata, mihi quidem
persuaserunt. Hæc ceteris præivit Palmerius, qui Exercitatt. in
auctores Græc. p. 151 sqq. tam ex miro scriptorum Rom. dissensu,
quam ex Polybii silentio, et potissimum ex Diodori Fragm. lib. XXIV,
p. 273 seq. ed. Vales. et T. II, p. 566, edit. Wesseling. ingeniose
conjecit, Regulum omnino Romam a Carthaginiensibus non missum, et in
captivitate morbo mortuum, totam vero illam de ejus supplicio
narrationem confictam ab uxore ejus et vulgatam fuisse, ut hæc
crudelitatem suam in Pœnos captivos, suæ filiorumque suorum custodiæ
traditos, excusaret. In hanc sententiam discesserunt Gesn. in
Chrestom. Cic. p. 547; Jani ad Horat. Od. III, v, 49; Wesseling. ad
Diodor. l.c. Lefeb. ad Sil. VI, 539; J. Toland. in _Collection of
several pieces_, Lond. 1726, T. II, p. 28 seq. Hofmannus, Lloid et
Iselin in Lexicis suis, quique majori eandem eruditionis adparatu,
nec tamen novis fere rationibus commendarunt, _Beaufort_ in fine
Diss. _sur l’incertitude des cinq premiers siècles de l’histoire
romaine, à Utrecht_, 1738, in-8vo, et Cl. Roos in Diss. de
suppliciis, quibus Regulus Carthagine traditur interfectus, Giess.
1790, quæ inserta est Repertorio scholis publicis destinato
(_Magazin für öffentl. Schulen, Bremen_ 1791) T. II, P. I, p. 50 sqq.
ubi a p. 61, 71; ipso, quo hæc scribo, tempore adjiciendum curavi
Epimetrum, et censuram hujus prolusionis. Quæ copiosius ibi
disputavi, nunc summatim quidem, sed aliis additis, aliis emendatis,
colligere liceat.
Primum quidem non diffiteor, Rom. scriptores non inter se tantum,
sed a se quoque dissentire. Nam Cicero de Fin. II, 20; V, 27; Pis.
c. 19, et Off. III, 27; Sen. de Prov.c. 3; Val. Max. IX, 2; ext. 1;
Tudit. et Tubero ap. Gell. VI, 4; Silius VI, 539 seq. Aurel. Vict.
de vir. ill. c. 40, et Zonar. Ann. T. I. Atilium resectis palpebris,
vigiliis et inedia, Seneca l.c. et Epist. 98; Silius II, 343, 344 et
435; Flor. II, 2; in cruce, et denique Sen. de Prov.c. 3, de
tranquill. animi c. 15, et Epist. 67; Cic. Pis. 19; Val. Max. IX, 2;
ext. 1; Aurel. Vict. et Zonar. ll. cc. Silius VI, 539 seq. Oros. IV,
8; Augustin. de Civit. Dei I, 15; Appian. de reb. Pun. c. 4, et
inpr. Exc. II, ex Lib. V, de reb. Sic. T. I, pag. 93, edit. Cl.
Schweighäus. in arca angusta, seu machina lignea, ferreis clavis
undique intus sic munita, ut stare cogeretur, vigiliis ac fatigari
corporis laceratione, eum periisse memorant. Cf. Reimar. ad Dion.
Cass. T. I, pag. 62, et Duker. ad Flor. II, 2. Sed nihil est, quod
hoc dissensu offendamur, si Regulum variis exquisitisque tormentis
excruciarunt Pœni, quod præter eos, quos modo laudavi, Horat. Od.
III, v, 49; Cic. Parad. II, de Sen. c. 20, et pro Sext. c. 59; Liv.
Epit. XVIII; Val. Max. I, i, 14; Eutrop. II, 14, ibique Pæan. et
alii testantur. Res quoque aliqua omnino vera esse potest, quamvis
inter testes, nuntios et scriptores discrepet; et fama eundo vires
adquirere soleat. Mitior præterea et benignior interpretatio
præferenda est odiosæ, et, quod æquitatis est, non temere quisquam
repugnantiæ coarguendus. Diversas autem auctorum, quos citavi,
narrationes facile inter se conciliari posse, jam dudum viderunt a
Drak. inf. ad v. 539, laudati Lips. ad Senecæ ll. cc. Salmas. de
Cruce Epist. II, p. 491, et Gronov. ad Sen. de Prov. c. 3.
Posterior, cui Drak. et Cl. Roos suffragantur, non dubitat, quin
veteres auctores ipsam illam machinam ligneam, ferreis clavis
præfixam et supplicio Reguli comparatam, _crucem_ adpellaverint, quæ
conjectura etiam Dausq. inf. ad v. 539, in mentem venit, sed a locis
Silii II, 343 et 435, prorsus aliena videtur. Inepta certe est
Dausq. nota: «Crux machina ipsa est, non crux immissa, non commissa:
_pendet_ autem Regulus, non quode cruce pependerit; sed quia in alto
mutabundus (forte nutabundus), aut propensione sua casum
minitaretur, ut _pendentes e rupe capellæ_.» Ego potius Atilium,
variis tormentis prius excarnificatum, vel in cruce obiisse cum
Lipsio, vel post mortem, exempli et majoris ignominiæ causa, cruci
subfixum esse, cum Salmas. crediderim.
Quod ad Diod. l.c. adtinet, tradit ille, uxorem Reguli, obitu mariti
comperto, _Pœnorum incuria eum mortuum putasse_, et propterea filiis
suis auctorem fuisse, ut Bostarem Hamilcaremque, captivos Carthag.
duces, suæque custodiæ commissos, crudeliter tractarent. Hinc potius
suspicari possis, Romanos amicosque Marciæ veram atrocis, quam
Atilius obierit, mortis rationem ab ea occultasse, ne dolori prorsus
subcumberet. Præterea mirum videri potest, captivos Pœnos et ipsos
duces, Regulo adhuc vivente, mulieris et juvenum custodiæ traditos
fuisse. Minus quis hærebit in loco Gellii VI, 4. «Tuditanus somno
diu prohibitum Regulum, atque ita vita privatum refert; idque ubi
Romæ cognitum est, nobilissimos Pœnorum captivos liberis Reguli a
Senatu deditos... interiisse.» Vide etiam Plinium, lib. IX, cap. 33.
Superest, ut tertium argumentum, a Polybii silentio desumtum, paucis
refellam. Primum ex XL libris, quos scripsit, non nisi quinque
integri restant, eumque alio, qui periit, libro et loco de hac re
egisse, ex ejus Fragm. IX, (καὶ οὔτε τὴν γυναῖκα ἐς λόγους ἐδέξατο,
scilicet Regulus) et ex tota historiæ Polybianæ natura ac indole
probabiliter colligere mihi videor. Nam Regulus jam A.U. 499,
captus, sed demum post cladem, Pœnis A.U. 503, a Metello Cos.
inlatam, anno eodem, vel seq. C. Atilio et L. Manlio Coss., Romam
missus est, quod intelligitur tum ex Liv. Epit. XVIII, coll. cum
init. Epit. XIX, tum ex Eutrop. II, 11; Oros. IV, 10; Zonara VIII,
15 et Dione Cass. Tom. I, p. 62; Exc. 149, ubi vid. Reimar., et Cl.
Schweigh. ad Appian. T. III, pag. 189 sq. Polybius autem chronicam
composuit historiam, et hanc Pœnorum legationem non modo hanc ob
causam rebus a Regulo usque ad captivitatem gestis non adnectere,
sed postea quoque justo loco et tempore eo facilius omittere potuit,
quum prorsus inutilis fuerit, nec ad fortunam Pœnorum mitigandam,
vel ad res mutandas quidquam habuerit momenti. Deinde sola fere
prælia, in b. Punico I edita, solasque propemodum res, ab ipsis
ducibus, et ne quidem ab omnibus, v.c. a L. Cornelio Scipione in
Sardinia et ab aliis gestas, nunquam vero eorum fata, vel prospera,
vel adversa, memorare solet; unde historiam quoque annorum ab V.C.
499, 503, quam paucissimis absolvit, et insignes honores, C. Duilio
a S.P.Q.R. habitos, Bostaris Hamilcarisque tam captivitatem quam
supplicia, et quot non alia? silentio prætermittit. Ad hæc, quæ
dixi, confirmanda multum valent verba Polyb. I, 36: λέγεται δὲ καὶ
ἕτερος ὑπὲρ τῆς ἀπαλλαγῆς τῆς Ξανθίππου λόγος, ὃν πειρασόμεθα
διασαφεῖν, οἰκειότερον λαβόντες τοῦ παρόντος καιρόν. Cf inf. ad
v. 680 seqq. et VII, 558. Præterea non facile quisquam, nisi
præjudicata opinione imbutus, sibi persuadebit, solo Polybii
silentio solaque Diodori auctoritate, quæ nec adeo magna est, nec
vulgari quoque sententiæ adversatur, fidem tot scriptorum, qui ne
inprobabilia quidem, nedum absurda commemorant, (Tudetani inprimis
et Tuberonis, quorum alter cum M. Aquilio Consul et Polybii æqualis
fuit; alter, cujus historia a Dionysio, Livio aliisque passim
laudatur, belli civilis initio ex SCto Africam provinciam sortitus
est, unde rem, de quo quæritur, ex Pœnorum non minus, quam Romanorum
actis publicis cognoscere potuit) penitus labefactari, neminemque,
vel eorum, vel Romanorum tunc temporis viventium, in veram rei
rationem inquisivisse, sed omnes rumori plebis nugisque anilibus
temere credidisse. Quam parum firma sunt argumenta, a silentio
scriptorum petita! Et nonne eadem ratio ad fidem Diodori
convellendam pertinet? Nam Bostaris Hamilcarisque et reliquorum, quæ
Diodorus narrat, nec Polybius, nec quisquam alius mentionem facit.
Denique ponamus, totam de Reguli supplicio narrationem esse fabulam,
quam vel uxor ejus, vel, quod Cl. Roos suspicatur, ipsi Romani sint
commenti. Num vero iidem finxerunt etiam, Atilium Romam venisse, et
Carthaginem rediisse? id quod Tubero, Cicero et tot alii, ne Polybio
quidem excepto, ut ex Frag. supra adlegato adparet, testantur,
quodque non mirum videbitur ei, qui meminerit, qualis quantusque vir
fuerit Regulus, et quam confidenter Pœni, eo Romanis reddito,
captivorum commutationem mitioresque pacis conditiones sperare
potuerint. Num et hoc in commentis numerandum est, cui tamen non
magis Romani tum viventes fidem habere dubitaverint? cui nemo
contradicere ausus sit? quum non clam ille et occulte in urbem
venerit, sed frequenti curiæ interfuerit? Silices concoquere potest,
qui ad hæc credenda pronum se esse profitetur. Quod si vero Regulus
revera Romam profectus est, et non modo non censuit captivos
redimendos, verum etiam dissuasit, adeoque summam unicamque hostium
spem fefellit: crudelitas, quam Pœni in ipsum redeuntem, et
vindicta, quam postea Romani in captivos hostium duces exercuisse
dicuntur, quam maxime probabilis est. Ceterum qui propterea forte
iter et legationem Atilii in dubium vocare sustinet, quod stulti sit
hominis, ea suadere, quibus sibi ipse pestem machinetur, et ad
exquisita potius supplicia redire, quam jurisjurandi religionem
fallere, eum remitto ad Cic. Off. III, 26 seqq. et tempora respicere
jubeo, quibus respublica Romana sanctissima fuit, et bonis exemplis
ditissima.
Jam, Tartessiaco quos solverat æquore, Titan
In noctem diffusus equos jungebat Eois
Litoribus, primique novo Phaethonte retecti
Seres lanigeris repetebant vellera lucis.
1. _Tartessiaco quos solverat æquore_ occidentali Oceano. Conf. X,
538, et ad III, 399.
--_solverat_, _Titan_.... ut XII, 681.
3, 4. Sol prima luce salutabat _Seres_, extremi orientis populum,
(in parte Schensi, seu Chensi, provinciæ Sinensis, cujus urbs Sera
nunc Kantschu dicitur, de quo v. Ill. Bruns _in d. Handbuch d. alten
Erdbeschr._ T. II, p. 267 seq.) qui _repetebant vellera_, sericum, ut
depecterent foliis, de quo serici parandi modo vid. Dausq. ad h.l.
et XIV, 664; Cerda et Heyne ad Virg. Georg. II, 121; Intpp. ad
Claud. Cons. Olybr. et Probi v. 180 seq. et ad Val. Fl. VI, 699;
Salmas. ad Solin. c. 63, et ad Tertull. Pall. p. 198 sq. 233 sq.
Hard. ad Plin. VI, 17; XI, 23; XII, 11. Cf. V.L.
--_Seres_ in occident. finibus Sinæ, _Tungut_, si fides habenda
_Sprengel._ in _Gesch. d. geogr. Entdeck._ p. 126.
--_lanigeris lucis_, δένδρα ἐριοφόρα ap. Theophr. H. P. IV, 9. Cf.
Herodot. III, 106; Plin. XII, 10, et Claud. l.c.
2. _urgebat_ Ox. et Put. cum priscis edd. Sed _jungebat_ obponitur
τῷ _solverat_.
3. _refecti_ conj. N. Heins. Ut vero nox terras tenebris, quasi
_amictu_, _velis_, _peplo_, _palla tegere_, sic sol _retegere_
dicitur, quod Draken. illustrat locis Sil. V, 36; XII, 613; XV,
284; Stat. Th. II, 527; III, 416; V, 396; inpr. Virg. Æn. IV, 120;
V, 65; Ovid. Met. VIII, 1; et Lucan. IV, 529; conf. Gronov. ad
Liv. I, 57.
4. _relegebant_ emend. Burm. ut _legere vellera, fila, ramis_,
etc. Sed minima mutatione _lanigeri r. v. luci_ legi posse, et de
voce _repetere_ hoc sensu consulendum esse Gronov. Diatr. Stat. c.
34, monet Drak. Ego potius _pectebant_ scribendum esse olim
putavi, et nunc idem editum video a Lefeb. qui in antiquis
_petebant_ inveniri testatur, et hinc male _repetebant_ emendatum
existimat, ne versus claudicaret. Conf. not. Nec tamen prorsus
damnanda est lectio vulgata.
Et fœda ante oculos strages, propiusque patebat 5
Insani Mavortis opus: simul arma virique
Ac mixtus sonipes, dextræque in vulnere, cæsi
Hærentes hastis: passim clipeique, jubæque,
Atque artus trunci capitum, fractusque jacebat
Ossibus in duris ensis: nec cernere deerat 10
Frustra seminecum quærentia lumina cælum.
5. Cf. Liv. XXII, 6. Poeta autem ad hanc stragem transtulisse
videtur, quæ idem Liv. XXII, 51; de Cannensi refert. Conf. ad v. 47.
6. _Insani Mavortis opus_ atrox bellum ejusque eventus. Cf. Virg. Æ.
VIII, 516, ubi v. Heyne.
10. _nec cernere deerat_, ut al. _erat_, scilicet copia, seu
facultas, licebat, ἦν h.e. ἐξῆν ἔτι ἰδεῖν, ut ap. Tibull. IV, i,
100. Cf. ad v. 488, et I, 163.
11. Cf. Virg. Æn. IV, 691, et ad II, 122.
5. _En_ iterum reposuit Lefeb. Non male, sed contra libros. _At_
vel _Stat_ malebat N. Heins.
7. _d. in pulvere cæsæ H. h._, quæ, etsi abscissæ, etiamnum hastas
tenebant, emend. Burm. Non male, judice etiam Drak. conf. V, 670;
XIII, 693; _in vulnere cæco_ conj. N. Heins. conf. not. ad V, 2;
_dextræque in funere_ (in ipsa morte) _cæsæ_ confidenter edidit
Lefeb. _dextræque in v.cæsi H. hostis_, h.e. manus abscissæ
etiamnum telum tenentes in corpus hostile inpressum, conj. Cel.
Ernesti. Vulgata forte lectio, si verba _dextr. in vulnere_, ut
reliqua, quæ præcedunt et sequuntur, substantiva ad _jacebat_
retuleris, ferri potest; vel si distinctione post _vulnere_
sublata, verba sic junxeris, _cæsi h. hostis in vulnere d._, ut
paulo durius id dictum sit pro, cæsorum dextræ hastarum loris, seu
amentis inhærentes, inplicatæ. [“not. ad V, 2” recte V, 3]
8. _jubæque_, h.e. galeæ, Oxon. vel potius, teste Lefeb. tres
scripti cum R. 1 et 2, quod et Dausq. placuit. Vulgo _tubæque_;
cf. ad V, 166.
Tum spumans sanie lacus, et fluitantia summo
Æternum tumulis orbata cadavera ponto.