Turbatos una properans consumere peste
Conripit æratam jam dudum in bella bipennem,
Deposito clipeo mutatus tela, Sychæus. 500
499. _æratam_, ære præfixam, _in bella_, ad belli usum, ut _ærata
securis_, ap. Virg. Æn. XI, 656. Ita et interpretatur V.D. in
_Allgem. Lit. Zeit._ a. 1796, N. 139.
498. _una peste_ Col. Parm. Med. Vulgo _ima p._, arbore ab imo
excisa, Mars.
499. Vulgg. _in colla_, quod probat N. Heins. si auctore Gron.
Obss. I, 13, _elatam_ refingatur pro _æratam_, quod adstruit ex
Val. Fl. V, 614, ubi vid. Burm. _in colle_ ed. Basil. quod non
displicebat Dausq. Utrumque, certe posterius, languet, nec verbis
_jam dudum_ satis convenit; _in bella_ scripti, quod cum Modio
recte, opinor, amplectuntur Dausq. Cell. Drak. et Lefeb. qui tamen
male interpretatur: «_jamdudum_, h.e. statim corripit bipennem ex
ære, (ut αὐχένα κόψας χαλκείῳ πελέκει dixit Apollon.) quam in, vel
ad bella gerebat; ut _aqua in potum_, _panis in cibum_, _pecunia
in bellum_, etc. Notus idiotismus et locus clarus, licet non
intellectus Gronovio nec aliis.» Præstat Dausq. ratio: olim in
usus belli præparatam; etsi vix dubito, quin poeta scripserit,
_aptatam jamdudum in bella_, ad belli usum, non ad arbores
cædendas, vel _ad rura factam_, ut VIII, 550; Ill. Ernesti
simplicius putat dicere, omnem formulam instar epith. orn. elatam,
pro bipenni bellica, _ærata_ securi Æn. XI, 656.
Incumbunt sociæ dextræ, magnoque fragore
Pulsa gemit, crebris subcumbens ictibus, arbos.
Fluctuat infelix concusso stipite turba;
Ceu Zephyrus quatit antiquos ubi flamine lucos,
Fronde super tremuli vix tota cacuminis hærens 505
Jactatur, nido pariter nutante, volucris.
Procubuit tandem multa devicta securi
Subfugium infelix miseris, et inhospita quercus,
Elisitque virum spatiosa membra ruina.
501 sqq. Silio ante oculos fuisse videtur locus Virg. Æn. II, 626
sq., cujus tamen pulchritudinem non adsecutus est. Verba _vix tota
hærens_ et _nido pariter nutante_ argute ac frigide dicta notat Ill.
Ernesti.
504 sqq. Conf. Virg. Ge. II, 209.
508. _inhospita quercus_, quæ parum tutum præbuit refugium.
505. _Fronte_ Col. prob. Modio.
506. _Jactatur_, non _Luctatur_, Col. _nutante_ id. et Ox. ut ap.
Lucan. I, 141; Stat. Th. IX, 535; Sen. Thyest. 464 et 654, quos
laudat N. Heins. _mutante_ R. 2. Vulgo _luctante_.
509. Ita Colon. et ed. Veneta Marsi prior, ut altera in comment.
ejus; _virum s. magna r._ Ox. et Put. vulgo _viros s. magna
ruina_.
Inde aliæ cladum facies: contermina cædis 510
Conlucet, rapidoque involvitur æsculus igni.
Jamque inter frondes, arenti robore gliscens
Verticibus sævis, torquet Vulcanus anhelos
Cum fervore globos flammarum, et culmina torret.
Nec tela interea cessant: semiusta gementum, 515
Atque amplexa cadunt ardentes corpora ramos.
510. Imitat. Virg. Georg. II, 303 sq.
--_cladum_ vid. ad I, 41.
--_facies_ vid. ad IV, 591.
513. _Verticibus_, ut II, 631.
510. _cædi_ recte forsan ex ed. Veneta a. 1483, recepit Lefeb.
_tædis_ vel invitis membranis scribendum credebant N. Heins. et
Casaub. ad marg. ed. Gryph. Vocem _conterminus_ cum secundo casu
junxit, citatus a Draken. Apul. Met. VI, p. 118 et 120, ed.
Pricæi, vel p. 178 et 180, ed. Elmenh. Sed _cæsis_ neminem
conjecisse, merito miratur Cl. Ernesti.
513. _Vorticibus_ Med. et al. vid. ad II, 631, et not. ad III,
475.
514. _lumina torret_ duo scripti cum R. 3, Parm. Med. _robora t._
Veneta prior.
515. _semusta_ Drak. et Lefeb. Sed. vid. ad III, 16.
Hæc inter miseranda virum certamina consul
Ecce aderat, volvens iram exitiumque Sychæo.
At juvenis dubio tantæ discrimine pugnæ
Occupat eventum telo tentare priorem; 520
Cui medio leviter clipeo stetit æris in ora
Cuspis, et obpositas vetita est tramittere crates.
518. _volvens_, moliens, machinans; (vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 9,
et 23.) vel volvens animo, pectore, _volutans_; vid. Ind. et conf.
sup. v. 369. _Bellum adversus nos volverat_ dixit Tac. Ann. III, 38.
520. _Occupat_, etc. φθάνει πλήξας monente Heyn. ad Virg. Æn. XII,
300.
521. _æris ora_, ἄντυξ, ἴτυς χάλκειος. Conf. Hom. Iliad. υ, 275, et
sup. IV, 290 seq.
522. _vetita est_, non potuit.
--_crates_ ut ap. Virg. Æn. VII, 633. Conf. Intpp. ad Val. Fl. III,
199.
--Cito tentat prius mortem Flaminio inferre telo; _Cui_ Sychæo, h.e.
cujus cuspis stetit in Flaminii _clipeo medio_, _in ora_, in summa
superficie _æris_, et non potuit _tramittere crates_, æris laminas;
Lenz.
519. _dubio_ omnes scripti et editi ante Marsum, qui primus
_subito_ dedit.
520. _eventu_ Parm. _priori_ malebat N. Heins.
Sed non et consul misso concredere telo
Fortunam optatæ cædis parat, ac latus ense
Haurit; nec crudæ tardarunt tegmina parmæ. 525
Labitur infelix, atque adpetit ore cruento
Tellurem exspirans: tum, diffundente per artus
Frigore se Stygio, manantem in viscera mortem
Adcipit, et longo componit lumina somno.
525. _Haurit latus ense_; vid. ad I, 392.
--_crudæ_, e crudo corio.
526. _adpetit ore cruento Tellurem expirans_, ut alias _morsu
adprendere_, _mordere_, _mandere humum_, ὀδὰξ λάζεσθαι, seu ἑλεῖν
οὖδας, vel γαῖαν Hom. Iliad. β, 418, (ubi vid. Kœppen) λ, 748, al.
Conf. Heins. et Drak. ad h.l. et IX, 383; XVII, 264; Heyne in V.L.
ad Virg. Æn. X, 489; Jani et Lamb. ad Hor. Od. II, vii, 12.
527. Cf. Virg. Æn. X, 745, 746.
528. _manantem in viscera mortem_, conf. Virg. Cir. vers. 182.
529. _componit_, claudit, ut ap. Val. Flacc. VII, 247, et inf. VII,
204; X, 343.
--_longo somno_ vid. ad II, 574.
524. _at_ emend. Dausq. et Barth. Adv. V, 15; quod præter Cell.
tacitus recepit Lef.
526. _appetit_ Col. et Put. cum ed. Veneta a. 1483. Vulg.
_oppetit_ tuetur Lef. et exponit: facie ob terram prona, hanc ore
mordet. Male! v. not.
Atque ea dum variis permixtus tristia Mavors 530
Casibus alternat, jam castris Mago relictis,
Jam Libyæ ductor properantia signa citato
Raptabant cursu, et cessata reponere avebant
Tempora cæde virum, ac multo pensare cruore.
It globus intorquens nigranti turbine nubem 535
Pulveris, et surgit sublatis campus arenis,
Quaque ferens gressum flectit vestigia ductor,
Undanti circum tempestas acta procella
Volvitur, atque altos operit caligine montes.
533. _Raptabant_, cf. ad IV, 218.
--_reponere_, ut _pensare_, restituere tanto majore strage, ut X,
487, et al. vid. Drak. _cessata_, intermissa a cæde.
534. _pensare_, ut I, 534.
535. Omnia in majus auxit. Cf. Virg. Æn. IX, 33.
--_nubem pulveris_ cf. ad I, 311, et II, 174.
536. _campus_, propr. pulvis e campo.
538. _Undanti procella_, ut _pulveris nube_, qui _undare_ dicitur,
ut flamma sup. II, 631; στροφάλιγγι κονίης.
533. _Raptabant_, non _Raptabat_, scripti et R. 2; _havebant_ Col.
_habebant_ Ox. et Put.
Obcubuere femur Fontanus, Buta canorum 540
Transfixi guttur, pressoque e vulnere cuspis
Prospexit terga: hunc tristes luxere Fregellæ
Multiplicem proavis, hunc mater Anagnia flevit.
541. Cuspis inpressæ sagittæ a tergo exstabat. Conf. I, 383, 397;
II, 120.
542. Similia loca, ubi silvis, mari, terræ aliisque rebus inanimatis
tristitia luctusque tribuitur, VI, 284; XIV, 513 sq. et alia laudant
Drak. h.l. Cerda ad Virg. Æneid. VII, 759; Schwebel ad Bion. I, 32,
et Ill. Harles. Anthol. Gr. poet. p. 111. Conf. ad I, 49, et III,
463.
--_Fregellæ_, Volscorum urbs in Latio ad ripam Liris, quum a Romanis
defecisset, diruta; vid. Strab. V, p. 164; Liv. VIII, 22; IX, 12.
543. _Anagnia_, hod. _Anagni_, princeps Hernicorum urbs; vid.
Cluver. Ital. ant. p. 981, et Heyne ad Virg. Æn. VII, 684.
--_Multiplicem proavis_ comparant Vellei. II, 105.
540. _femur_ scripti et edd. antt. Vulg. _simul_ primus edidit
Nicander, vel potius, teste Lef. Benessa. _Buta_ e scriptis
recepere Cell. Drak. Lef. _Butes_ memoratur Virg. Æn. V, 372, et
alius Æn. IX, 647; XI, 691; _Bura_ R. 3; _Butta_ plurimæ ex.
priscis edd. Vulgo _Bucca_. Sed _Buca_ Marsus et Martinus Herbip.
probb. Dausq. N. Heins. et Draken. quoniam _Buca_ cognomen Æmiliæ
gentis, et urbs Italiæ, de qua vid. ad VIII, 564.
542. _luxere_, non _misere_ Col. et Oxon. cum R. 2; vid. not.
Haud dispar fortuna tibi, Lævine; sed auso
Non eadem: neque enim Tyrio concurrere regi 545
Tentas; sed lectus par ad certamen Ithemon,
(Autololum moderator erat) quem poplite cæso
Dum spolias, gravis inmiti cum turbine costas
Fraxinus inrupit, conlapsaque membra sub ictu
Hoste superfuso subita cecidere ruina. 550
548. _inmiticum turbine_, sævo, magno cum impetu.
550. _Hoste superfuso_, super te cadente: nam, dum Ithemonem,
poplitibus semet excipientem, nec tamen toto jam corpore prolapsum,
spoliat, hasta Hannibalis ictus concidit, hoste superfuso. Ill.
Ernesti explicat: tibi, Lævine, super hostem fuso, seu cadenti. Sed
tum _hosti superfuso_, vel _hostem super fuso_ dicendum erat.
546. _Ithemon_, non _Hiremon_, Col. _Irhemon_ R. 2. Comma et
parenthesin tacite delevit Lefeb.
548. _spoliat_ scripti.
549. _irrupit_, non _irrumpit_, scripti.
Nec Sidicina cohors defit. Viridasius armat
Mille viros, nulli victus vel ponere castra,
Vel junxisse ratem, duroque resolvere muros
Ariete, et in turrim subitos inmittere pontes.
551. _Sidicini_ incolehant _Teanum Sidicinum_, coloniam et opp.
Campaniæ, (nunc _Teano_, seu _Tiano_) _a Teano Apulo_ diversum. Cf.
VIII, 511; XI, 176; XII, 524; Strab. V, p. 248, al. 237.
--_armat_, ducit armatos.
552. _nulli victus_, secundus, a nullo superatus, _ponere_, in arte
ponendi, etc. Conf. VI, 142; VII, 223.
553. _ratem_ Dausq. adcipit de jungendis navibus, ut turres,
sambucæ, similesque machinæ inponantur: melius N. Heins. et Drak. de
ponte ex ratibus _juncto_ ad flumina transeunda, de quo vid. Lips.
Poliorc. II, 5.
554. De ejusmodi ponte, seu exostra vid. Veget. de re mil. IV, 17 et
21; Lips. l.c. II, 4, et Hard. ad Plin. VII, 45.
551. _Viriasius_ Col. et R. 2.
552. _nulli victus_ Col. quod et placebat Dausq. qui vulgatum _n.
melius_ explicabat: nulli melius fuit, magis profuit.
Quem postquam Libyæ ductor virtute feroci 555
Exsultare videt (namque illi vulnere præceps
Terga dabat levibus diffisus Arauricus armis);
Acrius hoc pulchro Mavorte adcensus in iram,
Et dignum sese ratus in certamina sævo
Comminus ire viro, referenti e corpore telum 560
Advolat, et fodiens pectus, «Laudande laborum,
Quisquis es, haud alia decuit te obcumbere dextra.
556. _Exsultare_, γαυριᾷν.
560. _referenti_, Viridasio evellenti e _corpore_ Araurici fugientis
_telum_, quo eum vulneraverat.
561. Cf. Virg. Æn. X, 825 sq. et sup. ad I, 398.
--_Laudande laborum_ χάριν, ἕνεκα, h.e. ob res præclare gestas,
πόνον μάχης, ut VII, 28, al.
557. _Arauricus_ Col. cum R. 3, Parm. Med. _Araucus_ Put. In aliis
_Avaricus_ et _Auraricus_; vid. ad III, 403.
559. _certamina_, non _certamine_, duo scripti et R. 2.
560. _referens_ scil. Hannibal, male et invitis libris, neque
admonitis quidem lectoribus, edidit Lefeb.
Ad manes leti perfer decus: Itala gentis
Ni tibi origo foret, vita donatus abires.»
Hinc Fadum petit, et veterem bellare Labicum, 565
Cui Siculis quondam terris congressus Hamilcar
Clarum spectato dederat certamine nomen.
Inmemor annorum, seniumque oblitus, in arma
Ille quidem cruda mente, et viridissimus iræ
Ibat; sed vani frigentem in Marte senectam 570
Prodebant ictus: stipula crepitabat inani
Ignis iners, cassamque dabat sine robore flammam.
563. _leti decus_, quia manu mea peris.
565. _Labicum_, nomen ductum ab urbe, de qua vid. ad VIII, 366.
--_veterem bellare_, ut VI, 616. Cf. ad IV, 530.
567. _spectato_, singulari et insigni.
569 sq. Mente quidem juvenili, sed corpore et viribus senilibus;
Drak. qui _crudos_ dici fere juvenes et puellas, nuptiis nondum
maturas, monet; vid. ad I, 187, 405, et conf. Virg. Æn. V, 394 seq.
VI, 304; IX, 610 sq.
571. _Prodebant_, indicabant, ut X, 116, nisi malis destituebant, et
ita periculo, ab hoste inminenti, objiciebant; vid. ad II, 247.
572. Imitat. Virg. Ge. III, 99.
--_iners_, languidus. Cf. ad VII, 629.
--_cassam_, vid. Heins. ad Ovid. Fast. VI, 406, et Rem. Am. v. 446.
--_robore_, viribus; ut acer ejus animus sine corporis robore.