Adspirare viro propioremque addere Martem
Haud ausum cuiquam: laxo ceu bellua campo,
Incessebatur tutis ex agmine telis.
442... 444. Comparant IX, 611, et, quem Silius utroque loco
expressit, Virg. Æ. X, 712 sq.; cf. sup. ad v. 269.
--_propiorem addere Martem_, cominus pugnare.
--_tutis_, ex tuto remotoque loco emissis.
442. _mortem_ quædam edd.
443. _ausum_, non _visum_, scripti et R. 2; _Haud virtus cuiquam_
conj. Withof. quasi imitator Virgilii ipsis ejus verbis utatur
necesse sit.
444. _tutis_ Col. _cutis_ R. 2, proxime verum. Vulgo _cunctis_.
Sed τὸ _tutis_ aptius est et confirmatur loco Virg. Æn. X, 713.
Tandem, vesanos palantum in terga ferenti 445
Cum fremitu vultus, tacita per nubila penna
Intravit torvum Gortynia lumen arundo,
Avertitque virum. Fugientis ad agmina consul
Intorquet tergo jaculum, quod tegmine nudas
Inrupit costas, hirtoque a pectore primum 450
Mucronem ostendit: rapidus convellere tentat
Qua nasci ferrum fulgenti cuspide cernit,
Donec, abundanter defuso sanguine, late
Procubuit moriens, et telum vulnere pressit:
Spiritus exundans vicinum pulvere moto 455
Perflavit campum, et nubem dispersit in auras.
445. _palantum_, fugientium Romanorum. Cf. ad II, 162.
446. _tacita penna_, vid. sup. ad v. 401.
447. _Intravit_, penetravit.
--_Gortynia arundo_, vid. ad II, 90, 101.
450.
_a pectore_, e pectore prominentem, exstantem, ut contra _a tergo_
II, 120.
452. _nasci_, se ostendere, adparere, exstare, prominere.
453. _late Procubuit moriens_, κεῖτο μέγας μεγαλωστὶ, Hom. Iliad. π,
776; ς, 26; Odyss. ω, 40.
454. _telum vulnere pressit_, ut _ore_ sup. v. 332, vel _ore tenet
presso_ VII, 719, corpori vulnerato inpressit, vel denique vulnere
condidit, texit, ut ap. Virg. Æn. IV, 147; IX, 612, al.
450. _Irrupit_ et _ostendit_ scripti. Vulgg. _Irrumpit_ et
_ostentat_; _e pectore_ maluerit N. Heins. et v. 451, _rabidus_,
h.e. vulneris accepti dolore furens: quod feritati hujus semiferi
exprimendæ magis conveniat. Vulgatam e VI, 256, firmari docet
Drak. _rapidus_ est pro rapide, raptim.
454. _telum in v. p._ volebat N. Heins. _pondere_ reposuit Lefeb.
coll. Lucan. III, 725; unde perperam id petitum putat.
Nec minor interea tumulis silvisque fremebat
Diversis Mavors, variaque per ardua pugna,
Et saxa et dumi rorantes cæde nitebant.
Exitium trepidis, letique et stragis acerbæ 460
Causa Sychæus erat: Murranum ille eminus hasta
Perculerat; quo non alius, quum bella silerent,
Dulcius Œagrios pulsabat pectine nervos.
461. _Sychæus_, cf. III, 245 seqq.
463. _nervos Œagrios_, lyram, qualis erat Orpheo Thraci: nam Œagrus
Orphei pater, (vid. Hyg. f. 14; Ovid. in Ibid. 482; Apol. I, 25, et
alios ap. Dausq.) vel certe Thraciæ rex.
458. _Diversis_ scripti et R. 2, probb. N. Heins. Drak. et Lef.
coll. XVII, 547. Vulgo _fremebat Diversus_, h.e. a diversis
partibus sæviebat, ut _minor_ pro minus.
459. _tepebant_ maluerit N. Heins. ut alius forte _natabant_, vel
_rubebant_, vel _madebant_. Sed _dumi cæde_, φονῳ, sanguine,
_nitent_, ut caput unguentis, et humeri oleo (Æn. V, 135),
_nitere_, h.e. madere, vel ut purpura fulgere et ardere dicitur.
Cf. ad I, 126, et Jani ad Hor. Od. I, iv, 13; II, vii, 7.
463. _Œbalios_ conj. N. Heins. quia Græci et Romani secundam syll.
voc. _Œagrius_ producere solent. Sed vid. ad IV, 776; _pulsavit_
Col.
Obcubuit silva in magna, patriosque sub ipso
Quæsivit montes leto, ac felicia Baccho 465
Æquana, et Zephyro Surrentum molle salubri.
Addiderat misero comitem, pugnæque ferocis
Gaudebat tristi victor novitate Sychæus.
465. _quæsivit montes patrios_, quia oculus morientis vix adhuc res
externas cognoscere potest.
--_felicia Baccho_, feracia uvis, vid. ad IV, 357. Surrentini colles
vitiferi, et vinum Surrent. in generosis Italiæ; vid. Stat. l.c.
v. 4 sq.; Plin. XIV, 8; XXIII, 1; Hor. Sat. II, iv, 55; Ovid. Met.
XV, 710, et Martial. XIII, 110.
486. _Surrentum_, Murrani patria, urbs Campaniæ maritima (hod.
_Sorrento_), prope quam est vicus Æquensis, unde h.l. _Æquana_,
scilicet juga; vid. Cluver. Ital. ant. IV, 3, pag. 1161, et Holsten.
in Ortel. pag. 6; Locus class. est Stat. Silv. II, 2, tot.
--_molle Zephyro_, cf. Stat. l.l. v. 26 sq.
467. _Addiderat misero_ Murrano _comitem_ mortis Tauranum, ut apud
Virgil. Æneid. XII, 362.
468. _novitate_, insolentia _pugnæ_ ac cædis, quæ v. 473, 474,
describitur.
465. _felicia Bacchi_, ut _f. famæ_, _uteri_, _necis_, _leti_,
etc. Heinsio non in mentem venisse mireris.
Palantes nam dum sequitur, pervaserat altam
In silvam, et priscæ reclinis ab ictibus ulmi 470
Terga tuebatur trunco, frustraque relictos
Tauranus comites suprema voce ciebat.
Transegit juvenem, ac perfossis incita membris
Hæsit in obposito cuspis Sidonia ligno.
471. _Tauranus, reclinis trunco priscæ ulmi... frustraque ciebat
comites relictos_, quos sequutus, sed nondum adsequutus erat; Lenz.
474. _Exit_ Oxon.
470. _reclinis_ scripti, quod jam conjecerat Dausq. Vulgo
_reclivis_, quod de loco, ut illud de homine adhiberi docet Drak.
et, quos laudat, Intpp. ad Virg. Æn. X, 835; Heins. ad Val. Fl.
II, 92; ad Ovid. Met. XV, 737; Barth. ad Stat. Th. I, 388, et
Silv. I, ii, 161, etc.
Quid vobis? quænam ira Deûm, vel mente sinistra 475
Quæ sedit formido, viri? qui, Marte relicto,
Ramorum quæsistis opem: non æquus in artis
Nimirum rebus suasor metus: arguit asper
Exitus eventu pravi consulta timoris.
475. Commentum poetæ, ad quod lectores prologo quodam præparavit, ad
animos eorum rerum varietate excitandos, et ad magnitudinem
formidinis adumbrandam aptissimum. Conf. VII, 667 sq. et, ne totam
hanc scenam ab ipsa rerum natura narrationisque probabilitate
alienam, vel adeo absurdam censeas, Tac. Ann. II, 17, extr. ubi
timor idem intutum subfugium suasisse dicitur Cheruscis, quorum
«quidam turpi fuga in summa arborum nisi, ramisque se occultantes,
admotis sagittariis, per ludibrium figebantur; alios prorutæ arbores
adflixere.» Ibid. Gronov. locum simil. Dionis laudavit.
476. _Marte_ pro campo.
477. _Non æquus_, iniquus, malus, vel noxius (vid. ad III, 260).
478. _suasor metus_, ut, monente Drak. _Pessimus in dubiis augur
timor_, ap. Stat. Th. III, 6, ubi vid. Barth.
475. _Quæ vobis?_ malebat N. Heins.
477. _artis_, non _arctis_? Col. ubivis et passim optimi quique
codd. vid. Stœber. ad Manil. p. 525; Ill. Harles. ad Cellar.
Orthog. p. 180; et, quos Drak. ad VI, 194, et VII, 280, citavit,
Bentl. ad Hor. Od. III, xii, 11; Pier. ad Virg. Æneid. I, 293; II,
146; Gron. ad Sen. Œd. v. 277; Broukh. ad Tibull. I, v, 53;
Lambin. ad Lucret. I, 71; Castal. ad Rutil. Itin. II, 20. Rectius
tamen _arctus_ scribi crediderim, ab _arceo_, h.e. contineo.
479. Forte poeta scripsit, _arguit asper_, infelix, _Exitus
inventa et pravi c. t._ vel _inventi_, vel _eventi_.
Annosa excelsos tendebat in æthera ramos 480
Æsculus, umbrosum magnas super ardua silvas
Nubibus insertans altis caput, instar, aperto
Si staret campo, nemoris, lateque tenebat
Frondosi nigra tellurem roboris umbra.
Par juxta quercus, longum molita per ævum 485
Vertice canenti proferre sub astra cacumen,
Diffusas patulo laxabat stipite frondes,
Umbrabatque coma summi fastigia montis.
485. _molita_, vid. ad I, 645.
486. _Vertice canenti_, ob senectutem.
488. _coma_, conf. ad IV, 682. Ceterum in toto h.l. a v. 480... 488,
expende varios altitudinis designandæ modos.
480. _in_, non _ad_, scripti.
481. _Æsculus_, non _Esculus_, Col. et priscæ edd. Conf. Heins. ad
Virg. Ge. II, 16. et Serv. ad Ge. II, 291.
483. _tegebat_ emend. D. Heins. frustra.
484. _nigra_ Col. Put. R. 2.
Huc Hennæa cohors, Triquetris quam miserat oris
Rex, Arethusa, tuus, defendere nescia morti 490
Dedecus, et mentem nimio mutata pavore,
Certatim sese tulit, adscendensque vicissim
Pressit nutantes incerto pondere ramos.
489. Poeta, ne Romanorum virtuti labem adspergeret, Siculos, auxilio
ipsis ab Hierone rege, sed, Livio teste, post hanc demum pugnam
(vid. ad VIII, 613 sq.) missos, præ metu in arbores adscendisse
comminiscitur.
--_Hennæa_, vid. ad I, 93.
--_Triquetra_, nomen Siciliæ, a tribus promont. ut _Trinacria_, vel
a figura potius triquetra, teste Plin. III, 8, pr. _Triquedram_ a
tribus quadris dicendam putabat Schol. ad Hor. Sat. II, vi, 55;
conf. Quintil. I, vi, 30.
490. _Arethusa_, notus Siciliæ fons ad Syracusas; vid. ad XIV, 53
sqq.
--_defendere_, arcere, prohibere, propulsare, ut passim, vid. Drak.
ad VII, 170, et XIII, 99. _Defendere dedecus morti_, a morte
avertere, ut _dedecus leto arcere_ IX, 370, vel pro, defendere
mortem a dedecore h.e. fortiter in pugna cadere. Sic ἀρῆξαι φόνον
τέκνοις, dixit Eurip. in Med. et ἀμύνειν νηυσὶ πῦρ, Hom. Iliad. ι,
435; ἀρὴν ἑτάροισιν ἀμύναι, Iliad. μ, 334; ἀνδράσι λοιγὸν ἀμύναι,
Iliad. ο, 736; conf. et Odyss. θ, 525; Heyne ad Virg. Ecl. VII, 47;
Jani et Lamb. ad Hor. Od. I, xvii, 3; Intpp. ad Plaut. Mostell. IV,
ii, 20, et inpr. Heins. ad Ovid. Her. V, 16, et ad Claud. Cons.
Stilic. III, 171.
491. _mentem mutata_, ἀλλοιόφρων, ἔκφρων, Schmid.
489. _Hennea_ Col. _Henea_ Ox. _Æneam_ Put. Vulgo _Ætnæa_; vid. ad
I, 93.
490. _morti_, non _morte_, Col. et R. 2; vid. not.
Mox alius super, atque alius consistere tuto
Dum certant, pars excussi; nam fragmine putri 495
Ramorum, et senio male fida fefellerat arbor:
Pars trepidi celso inter tela cacumine pendent.
495. _pars excussi_, collective et respectu generis nobilioris, ut
_mixti cohors_ VIII, 489; _pars inplevere divisi_ IX, 301; _animæ,
qui_ XV, 503; τέκεα ἐπαναβοῶντες pro ὑιοὶ ἐπ. ap. Aristoph. Plut.
v. 292 (ubi Küster hanc constructionem πρὸς τὸ σημαινόμενον, non
πρὸς τὸ ῥητὸν, aliis exemplis illustrat) _dextera, quem_ inf.
X, 307, ubi vid. Drak. Conf. Gronov. ad Liv. I, 59; XXIX, 12, ad
Sen. Herc. fur. 1157, et Obss. I, 16; Intpp. ad Valerium Flaccum
I, 15. [“X, 307” recte X, 306]