Heu dolor, heu lacrimæ, nec tot post secula seræ! 190
Horresco ut pendente malo, ceu ductor ad arma
Exciret Tyrius: latebrosis collibus Astur,
Et Libys, et torta Baliaris sævus habena
Erumpunt, multusque Maces, Garamasque, Nomasque:
191. _Horresco referens_, ut ap. Virg. Æn. II, 204, ac si nunc malum
illud nobis inpenderet, et Hannibal suos contra nos duceret, Cellar.
Poeta paucis quidem, quibus dolor uti solet, verbis, sed gravibus
deplerat tristem sortem tot civium, qui consulis temeritate pereunt.
193. _torta habena_, ut _verbere torto_, ap. Virg. Ge. III, 106, et
Tibull. I, vi, 46; ix, 22; cf. Ind. et ad I, 315.
[“I, 315” recte I, 305?]
190. _post prælia_ R. 2; _secula longæ_ Tell.
191. _Ut pendente malo horresco_ R. 2; _Horresco impendente m._
conj. N. Heins. Lenior forte oratio procedit, si refinxeris:
_Horresco ut p. m._ vel _impendente malo. Quum ductor_, etc.
192. _Exciret_ Col. et Ox. quod multis exemplis, quibus non opus
est, vindicant N. Heins. et Drak. Vulgo _Excitet_, media, ut in
_exitus_, producta, judice Dausq. qui et _Excieat_, vel _Excutiat_
substitui posse censebat; _Excitet hic Tyrius_ Parm. et Med. ut
metro consulatur; _Excipiet_ Nut.
Tum, quo non alius venalem in prælia dextram 195
Ocior adtulerit conductaque bella probarit,
Cantaber, et galeæ contemto tegmine Vasco.
Hinc pariter rupes, lacus hinc, hinc arma, simulque
Consona vox urget, signum clamore vicissim
Per colles Tyria circumfundente corona. 200
195. De Cantabris, bellicosissima natione, cf. ad III, 326 seq.
--_venalem_, etc. Drak. comparat XV, 502 sq.
196. _conducta bella_; propr. milites mercede conducuntur.
197. _galeæ contemto tegmine Vasco_, conf. ad III, 358.
198 sq. Cf. Liv. XXII, 4, et ad v. 38 seq.
--_arma_, armati in castris, quæ Hannibal in patentiore campo inter
montes et lacum posuerat.
--_simulque Consona vox_, militum levis armaturæ, qui _per colles_,
in monte, de quo jam undique decurrunt, _signum_, scilicet signa,
exercitum Romanorum (unde _signis_ forte legendum est)
_circumfundebant_, h.e. circumdabant: nisi forte sensus est, _Tyriam
coronam_, nimirum ipsos Pœnos, in monte circumcirca locatos,
_signum_ invadendi, ab Hannibale datum, _percolles_ cum _clamore
circumfudisse_, h.e. circum cecinisse, ut fere _fundere_ vocem,
preces, sonos, etc.
[199.] _urget_, vid. Heyne ad Tibull. II, i, 79.
--_Arma_ et _consona vox_ explicantur adjectis verbis: _Tyria
corona_, Pœnis, _circumfund._ spargentibus _signum_; arma sua, una
cum _clamore_; Lenz.
199. _signum clangorque vicissim_ corrig. N. Heins. prob. Drakenb.
ut non ad _clamorem_, quem poeta per _consonam vocem_ jam
designarit, sed ad tubas referatur, quae utrimque simul
increpuerint. Conf. vers. 188. Sed quare verborum luxuries ac
variatio in Silio nos offendat? et nonne, illa conj. admissa,
inter verba _signum et clangor_ nihil differret, adeoque hæc
lectio non minus langueret? Lenior forte medicina foret
_clangore_, vel potius _signum_ Hannibalis _clamorque_ Pœnorum
_vicissim_ tanquam vox consona urget, _Tyria corona
circumfundente_ Romanos. Nec tamen video, cur non feramus τὸ
_clamore_, quum Silius verba _signum clamore... corona_ ad
_consonam vocem_ explicandam adjecisse videri possit, modo comma
post _vicissim_ deleatur, ut _circumfundente_ ad signum spectet:
etsi forte præstiterit _circumlatrante_, vel _circumvolvente_, vel
_circumstridente_: nisi malis _signum... circumvellente_. Pro
vulgata etiam pugnat Lefeb. et τὸ _clangorque_ ineptum putat.
Avertere Dei vultus, fatoque dederunt
Majori non sponte locum: stupet ipse tyranni
Fortunam Libyci Mavors; disjectaque crinem
Inlacrimat Venus; et Delum pervectus Apollo
Tristem mærenti solatur pectine luctum. 205
Sola, Apennini residens in vertice, diras
Exspectat cædes inmiti pectore Juno.
201. Ipsi dii, crudeli Junone excepta, sortem Romanorum, necessitate
fatorum, quam solvere quidem et rescindere cupiunt, nec tamen
possunt, constitutam lugent, et a spectaculo tam lugubri oculos
avertunt. Non poterat fortius exprimi adfectus doloris, cui poeta
ipse jam v. 75 et 189, indulserat.
--_fato Majori_ cesserunt, vid. v. 75.
204. _Inlacrimat Venus_, ut apud Virg. Æneid. lib. I, 228, et
Apollo, doloris leniendi causa, procul a tristi pugnæ loco, lyram
plectro pulsat. Utraque pictura dulcissima et miserationis plena!
Conf. ad II, 476.
206. Conf. Virg. Æn. XII, 134 sq., et Heyne Exc. ad Æn. IX, 638.
207. _Exspectat cædes_ tanquam rem desiderabilem et exoptatam, Drak.
recte, ut VIII, 5; Liv. XXVIII, 27 (ubi vid. Gronov.); Terent.
Adelph. V, 4, 20, et al. Pro adspectat (ut ap. Stat. Silv. V, ii,
23, et Petron. 17, ubi vid. Burm.), vel potius pro _espectat_, h.e.
spectando e vertice præstolatur, positum existimat Lefeb. qui
præterea Junoni comparat Ἐριν Hom. Iliad. λ, 73 sq.
202. _stupet_ Col. probb. N. Heins. et Drak. idque recepi cum
Lefeb. Præclare Mars ipse tam admiratione Hannibalis, quam metu et
dolore, ob calamitatem Romanis, quorum pater est, inpendentem,
defixus et adtonitus quasi torpere dicitur; _Stupet fortunam_ ut
ap. Virg. Æn. II, 31. et, quos Drak. laudat, Val. Flac. V, 96;
Stat. Th. IV, 448; VIII, 150, et Petron. c, 29; ubi vid. Burm.
Vulgo _timet_.
206. _diras_, non _duras_, Colon.
207. _Adspectat_ conj. Casaub. ad marg. ed. Gryph. quæ in
biblioth. Lugd. servatur. Sic Virgil. Æneid. lib. X, v. 4, et XII,
136; _Despectat_ corrig. N. Heins. h.l. ut VI, 185, et VII, 421;
Possis et _Inspectat_ legere, ut εἰσορόων ap. Hom. Iliad. θ, 52,
et λ, 82. Sed vid. not. _immiti_ Col. Vulgg. _inimico_, non minus
bene.
Primæ Picentum, rupto ceu turbine fusa
Agmina et Hannibalem ruere ut videre, cohortes
Invadunt ultro, et pœnas pro morte futura, 210
Turbato victore, petunt adcensa juventus;
Et, velut erepto metuendi libera cælo,
Manibus ipsa suis præsumta piacula mittit.
208. _Picentum_, cf. VIII, 424 sq.
--_rupto turbine_, ut ap. Virg. Æn. II, 416.
--_fusa_, effusa e montibus, _ruere_.
211. _turbato victore_, turbando victorem, impetu in hostes facto;
Lenz.
212. _metuendi libera_, h.e. a metu libera, vid. ad II, 441, in V.L.
et Burm. ad Ovid. Her. I, 80.
--_erepto cælo_, cæli lumine, luce, vita et ejus spe.
213. _ipsa mittit piacula_, inferias, _præsumta_, ante mortem suam
(cf. VI, 300, et ad IV, 802, in V.L.) _Manibus suis_; et _pœnas
petunt pro morte futura_, quam cæsis hostibus in antecessum ulcisci
conantur.
211. _ductore_ Med.
212. _Et_, ut mox _Manibus ipsa suis_ et _mittit_ scripti cum
priscis edd. Recte: nam _manes_ h.l. intell., quod et vidit Dausq.
Vulgo sic editum: _At velut e. m. l.c. Ipsa suis manibus p. p.
mittens, Inferias mactat bellis accensa juventus. Primæ
Picentum... Turbato v. petunt, Martemtque reposcunt. Funditur
unanimo_, etc. Sed meliorem verborum ordinem ex c. Oxon. et Put.
restituere N. Heins. et Gronov. Obss. IV, 17. Verba _Inferias
mactat b. a. i._ sunt laciniæ, a Nicandro adsutæ.
Funditur unanimo nisu et concordibus ausis
Pilorum in Pœnos nimbus, fixosque repulsi 215
Submittunt clipeos curvato pondere teli.
Acrius hoc rursum Libys, ut præsentia sævi
Exstimulat ducis, hortantes se quisque vicissim
Incumbunt, pressoque inpellunt pectore pectus.
215. _Pilorum nimbus_, vid. ad I, 311, et IV, 552.
--_repulsi_, Pœni.
--_clipeos fixos_, transfixos telis curvatis et magni ponderis vix
sustinere possunt. Cf. V.L.
217... 219. _Libys incumbunt_, nituntur, vel inruunt; vid. Ind. et
ad III, 288, in V.L.
219. _pressoque_, etc. Cf. ad IV, 352.
215. _fixoque_ Put. Mox _curvato_, non _curvati_, scripti et antt.
edd. _fixoque r. S. c. curvatos p. t._ conj. N. Heins. Sed
hastilia, cuspidibus clipeo infixis, non clipei curvantur.
217. _ut_ h.e. postquam, pro _et_, ex emend. Dausq. et N. Heins.
recepit Drak. Forte τὸ _et_ ferri potest, si verba _et
præsentia ... ducis_ παρενθετῶς sumseris.
--_Libyes (præsentia s. E. d.) hortantes_, etc. edidit Lefeb., ne
admonitis quidem lectoribus: sed ob similem locum Virg. Æn. IX,
73, arridere potest.
220. _fluidamque e sanguine m._ ut ap. Virg. Æn. IX, 651; emend.
N. Heins. cf. Bentl. ad Horat. Epod. XVI, 33; _ac fœdam_, vel
_atramque a s. m._ tentabat Burm. _furvam_ satis confidenter, etsi
non male, scripsit Lefeb. de quo voc. copiose ct docte egit Heins.
ad Ovid. Met. III, 273; cf. ad I, 119. Possis et _fulvam_ (ut
_fulva nubes_ et _caligo_ ap. Lucret. VI, 460; Virg. Æn. XII, 792,
et Stat. Th. IX, 727) et quot non alia? substituere. Sed omnibus
forte his non opus est; vid. not. ad I, 438.
Ipsa facem quatiens, ac flavam sanguine multo 220
Sparsa comam, medias acies Bellona pererrat.
Stridit Tartarea nigro sub pectore Divæ
Letiferum murmur, feralique horrida cantu
Buccina lymphatas agit in certamina mentes.
220. Locus class. de figura Bellonæ. Cf. ad IV, 440; Hom. Iliad. ε,
592, inpr. Quint. Smyrn. lib. VIII, (ap. Barth. ad Stat. Th. VII,
73) et Stat. Th. IV, 5 sq., ubi et _facem_ hastamque in signum belli
quatit.
221. _acies pererrat_, ut ap. Virg. Æn. X, 761, «Tisiphone media
inter millia sævit.»
222. _Tartareæ Divæ_, quæ in Tartaro sedem habet. Drak. coll. Claud.
in Eutrop. II, 144, (_quid dudum inflare moraris Tartaream, Bellona,
tubam_) et Petron. c. 124, ubi vid. Burm. De _tuba_ Bellonæ, vid.
Intpp. ad Val. Fl. III, 61.
His iras adversa fovent, crudusque ruente 225
Fortuna stimulus spem projecisse salutis:
Hos dexter Deus, et læto Victoria vultu
Adridens acuit, Martisque favore fruuntur.
225. _His_, Romanis.
--_iras fovent_, adcendunt, vid. ad III, 505.
--_crudus_, acer, seu acerbus iis _stimulus_ erat desperatio. Cf. ad
I, 405, et IV, 35.
226. _projicere spem_, _vitam_, _animam_, etc., tanquam rem nullius
pretii, pro nihilo habere, spernere, ut _abjicere vitam_, ap. Cic.
Att. III, 19, pr. et Gr. ἀπορῥίπτειν κίνδυνον, παραβάλλειν ἑαυτὸν,
et ap. Plut. προΐεσθαι τὸν ἑαυτοῦ βίον. Cf. ad I, 225; Drak. ad X,
42, et Intpp. ad Virg. Æn. VI, 436.
227. _Hos_, Pœnos.
--_Deus dexter_, propitius, vid. Ind.
225. _monent_ corrig. Burm. quod merito rejecit Schmid. quum iras
jam gesserint, quæ itaque non erant movendæ, sed potius _fovendæ_,
h.e. augendæ.
Abreptus pulchro cædum Lateranus amore,
Dum sequitur dextram, in medios penetraverat hostes. 230
Quem postquam florens æquali Lentulus ævo
Conspexit, nimium pugnæ, nimiumque cruoris,
Infestas inter non æquo Marte catervas
Fata inritantem, nisu se concitat acri;
229. _Abreptus_, ut _oblitus suî dulcedine cædum_ IV, 422, et
_auferri_ alias dicitur. Conf. Drak. et quos laudat Gronov. ad Liv.
XXXV, 11; Heins. ad Ovid. Her. XV, 140, et ad Claud. Cons. Olybr. et
Prob. v. 153.
230. _sequitur dextram_, faustis cædibus instat, Barth. Adv. V, 15.
232. _nimium_, nimis cupidum.
233. _non æquo Marte_, non parem hostibus, quia solus inruerat.
234. _Fata inritantem_, temere in discrimen se inferentem, vid. ad
I, 268 et IV, 731.
229. _Abreptus_ Col. et quædam edd. antt. _Abrectus_ Marsi ed.
_Arrectus_ Put. R. 3; Med. prob. Dausq. qui et mox _dextra_
legendum, vel post _sequitur_ distinguendum putabat. Vulgo
_Arreptus_.
Inmitemque Bagam, qui jam vicina serebat 235
Vulnera pugnantis tergo, velocior hasta
Occupat, et socium duris se casibus addit.
Tunc alacres arma adglomerant, geminaque corusci
Fronte micant; paribus fulgent capita ardua cristis.
237. _Occupat_, φθάνει πλήξας, ut ap. Virg. Æneid. lib. IX, 770; X,
699.
235. _Bogam_ Put. Parm. Med. Alius _Bagas_ sup. II, 111, et
_Bogus_ mox v. 403, memoratur; Draken. _serebat_ scripti et R. 2;
cf. ad I, 394; _Vulnera_ de telis intelligit Lefeb. de quo vid. ad
I, 397. Vulgatum _ferebat_ non modo Dausq. et Cell., sed, nisi
scripti libri repugnarent, etiam Drak. præferendum videbatur, qui
bene monet, _seri_ vulnera, vel tela, si passim et in diversos
hostes mittantur, hic autem Bagan unius Laterani _tergo vicina
ferre vulnera_; vid. ad III, 365.
236. _velociter_ alii.
238. _inglomerant_ ex R. 3; coll. Stat. Th. I, 350, recepit Lefeb.
cui tamen lectio c. Put. _glomerant_ verissima videtur, ut
posterior syllaba voc. _arma_ propter seq. _gl._ longa sit;
_coruscis_ Col. et Ox. _geminique corusca_ mavult Lefeb.
239. _fulget_ Col.
Actus in adversos casu (namque obvia ferre 240
Arma quis auderet, nisi quem Deus ima colentum
Damnasset Stygiæ nocti?) præfracta gerebat
Syrticus excelso decurrens robora monte;
Et quatiens acer nodosi pondera rami,
Flagrabat geminæ nequidquam cædis amore. 245
240. _adversos_, Lateranum et Lentulum.
242. _Stygiæ nocti_, conf. ad II, 574, et Heins. ad Ovidii
Metamorph. III, 695.
245. _geminæ_, Laterani et Lentuli.
242. _perfracta_ Put. et priscæ edd. ante Basil. Marsum in notis
_præfracta_ legere, sed male dura et inflexibilia exponere monet
Drak., quum potius sint robora parte superiori fracta, ut ap.
Ovid. Metam. XII, 360; _regebat_ Put. Parm. Med.
«Non hic Ægates, infidaque litora nautis,
O juvenes, motumque novis sine Marte procellis
Fortunam bello pelagus dabit: æquoris olim
Victores, media sit qualis discite terra
Bellator Libys, et meliori cedite regno.» 250
246 sq. Non ut olim in mari, nunc in campo victores eritis.
250. _meliori regno_, nobiliori victoriæ Pœnorum, quam Romanorum
apud Ægates; Cl. Ernesti. Cf. V.L.
250. _cedite cunctis_ Col. _regnis_ Ox. Male, etsi nec vulgata
satis placet. Suspicor potius, τὸ _regno_ ex interpolat. ortum et
ex vestigiis veterrimi cod. reponendum esse: _meliori_ (mihi uni,
sed fortiori viribusque superiori) _cedite juncti_, vos ambo; quod
melius cum anteced. cohæret.
Ac simul infesto Lateranum pondere truncæ
Arboris urgebat, jungens convicia pugnæ.
Lentulus huic frendens ira: «Trasymenus in altos
Adscendet citius colles, quam sanguine roret
Iste pio ramus.» Subsidensque ilia nisu 255
Conantis suspensa fodit: tum fervidus atro
Pulmone exundat per hiantia viscera sanguis.
253. Sic passim ἀδύνατον exprimitur in omnibus fere linguis; Drak.
laudat Ovid. Her. V, 29, et Trist. I, vii, 1 sq.; Prop. II, xii, 33
sq.; III, xvii, 5 sq.; Sen. Phœniss. 85 sq., et Claud. in Eutrop. I,
350 sq.; Cf. Cerda ad Virg. Ecl. I, 60; VIII, 27; Burm. ad Lotich.
II, xv, 45; IV, i, 23; Jani ad Hor. Od. I, xxix, 10; xxxiii, 7, et
Intpp. ad Theocr. I, 132 sq. Shakesp. in Romeo, _then shall water be
turned in fire_.
254. _sanguine pio_, gravius quam nostro, ut innuantur Romani, pium
bellum gerentes, et fide ac religione superiores Pœnis inpiis,
perfidis, fœdifragis.
255. _Subsidens_, ὑφιζάνων, _fodit ilia_, corpus Syrtici, _conantis_
arborem in Lateranum conjicere, unde _suspensa ilia_, h.e.
prominentia, vel tenta, ut ap. Virg. Georgic. III, 507, «imaque
longo Ilia singultu tendunt.»
251. _pondere_ Col. Put. Tell. R. 2; Med. probb. Modio, Cell. et
Lefeb. Vulgatum _vulnere_, quia _pondera rami_ (sed interpositis
demum sex versibus), præcessere, retinuerunt Dausq. N. Heins. et
Drak. qui _vulnus_ de telo accipiunt, ut I, 397, ubi vid. not. Hæc
ratio merito dura videbatur Burm. qui _verbere_ scribendum
censebat.
255. _subsidensque_, non _subsidens_, Col.
Nec minus adcensis in mutua funera dextris
Parte alia campi sævit furor. Altus Iertes
Obtruncat Nerium; Rullo ditissimus arvi 260
Obcumbis, generose Volunx; nec clausa repostis
Pondera thesauris, patrio nec regia quondam
Præfulgens ebore, et possessa mapalia soli
Profuerunt. Quid rapta juvant? quid gentibus auri
Numquam exstincta sitis? modo quem Fortuna fovendo 265
Congestis opibus donisque refersit opimis,
Nudum Tartarea portabit navita cymba.
259. _Parte alia campi_, apud Romanos.
260, 261. _Rullo Obcumbis_, ab eo interficeris; vid. Burm. ad Val.
Fl. VI, 286.
--Ad opes Volusii ap. Tac. Ann. XIV, 56, adludi putabat Lips. ad
l.c. Drak. autem, quia _Volunx_ h.l. Afer est, ad Bocchi Maurorum
regis filium, qui _Volux_ vocatur Sallust. b. Jug. c. 105 sq., unde,
vel ibi _Volunx_, vel h.l. _Volux_ dicendus sit.
262. _patrio_, Africano.
264 seq. Ita sæpius philosophatur Horatius, v.c. Od. I, iv, 7, 9;
II, iii, 11, 14; Cf. XIII, 777, ubi Drak. comparat Prop. III, iii,
35; Claud. R. Pros. II, 300 sq.; Auson. Epigr. 54, ubi vid. Vinct.
266. _Congerere opes_ de avaris proprie dici notum est, vid. Drak.
267. _Nudum_ opibus. Conf. simil. loc. Tibull. III, iii, 10 sq.
259. _Iërtes_, non _Hiertes_, Col. _Hiantem_, Nut.
260. _arvi_ Colon. unde recepi, etsi vulgatum _agri_ eundem præbet
sensum et exemplis citra necessitatem confirmatur a Draken.
261. _Volux_ tacite et libris non addicentibus edidit Lefeb. vid.
not.
264. _Profuerunt_ Col. et Ox. quod jam conjecerat Dausq. nec
obstat metrum. Conf. loca a Drak. adscripta, X, 61; XIII, 304;
XIV, 46; XV, 280; XVI, 698; Virg. Ecl. IV, 61; et quæ addit Heins.
ad Val. Fl. IV, 432; ad Claud. laud. Stil. I, 372; ad Ovid. Epist.
II, 141; VII, 166, et Met. IV, 225; X, 55. Vulgo _Profuerint_. Mox
_parta juvant? quid habentibus_, h.e. divitibus, vel _mentibus_
suspic. N. Heins. Sed _rapta_ majori cum vi dictum, et _gentes_
poetis vocantur homines, ut Horat. Od. I, iii, 28; II, xiii, 20.
267. _portabit_ Put. probb. N. Heins. Draken. et Lefeb. Vulgatum
tamen _portavit_ non prorsus ineptum videtur.
Juxta bellator juvenilibus Appius ausis
Pandebat campum cæde; atque, ubi plurima virtus,
Nullique adspirare vigor, decus inde petebat. 270
269. _Pandebat campum_, viam patefaciebat, ut _laxare campum ferro_
VI, 319; _laxare cuneos_ IX, 364; _angusta relaxare_ V, 174. Sic et
_limitem agere_ IX, 379. Cf. ad IV, 462.
--_ubi plurima virtus_, ubi maximus fortissimorum virorum numerus
erat.
270. _nullique adspirare vigor_, h.e. _nec cuiquam propius adcedere
virtus_, ut utar verbis Virg. Æn. X, 712. Sic _adspirare_ passim
occurrit, v.c. inf. v. 442, et ap. Cic. Sull. 18; Pis. 5, et Tusc.
Qu. V, 5.