Signa etiam adfusa certant dum vellere mole,
Teter humo lacera nitentum erupit in ora
Exsultans cruor, et cædis documenta futuræ
Ipsa parens miseris gremio dedit atra cruento:
66. Notum est hoc prodigium ex Liv. XXII, 3; Fl. II, 6 (qui apum
quoque examen signis insedisse tradit, de quo vid. ad VIII, 635), et
Cic. de Div. I, 35. Sed poeta illud ornat augetque, respiciens forte
fabulam Virg. Æn. III, 26 sq.; cf. ad v. 91. De causa portenti et de
rivis sanguinis vid. Heyne Opusc. Acad. T. III, p. 265 sq., et
p. 213, not. i.
--_vellere_, ut VIII, 240; nam signa terræ infigebantur in castris,
hisque movendis evellebantur.
67. _humo lacera_, convulsa, effossa.
--_nitentum_, qui convellere conabantur.
69. _parens_, terra.
66. _affusa mole_ militum, scripti, R. 3, Parm. Med. prob.
N. Heins. vid. ad IV, 251; _effusa mole_ Tell. et plurimæ edd.
quod præferunt Drak. Lef. et Burm. qui _effundere_ propr. de
conante (sed plerumque frustra conante, qui omnibus viribus
laborat, nec quidquam proficit) dici docuit ad Val. Fl. VII, 34.
Hinc iidem viri docti, præeunte Marso, exponunt: omni vi et
conatu, totis viribus effusis. Simplicius forte est, de _mole_
militum _effusa_ intelligere, ut sup. II, 151, vel ut _labor
effusus_ ap. Virg. Ge. IV, 492, h.e. frustra consumtus.
Ac super hæc Divum genitor, terrasque fretumque 70
Concutiens tonitru, Cyclopum rapta caminis
Fulmina Tyrrhenas Trasymeni torsit in undas,
Ictusque ætherea per stagna patentia flamma
Fumavit lacus, atque arserunt fluctibus ignes.
70. Hujus prodigii non alius meminit, nisi forte cum Dausq. et Drak.
huc referre velis verba Plin. II, 107. «Trasymenum lacum arsisse
totum Valerius Antias narrat.» Causa ejus ab ignibus subterraneis,
sub aqua ardentibus, repetenda; vid. Heyne l.c. Forte lacus ejusdem
fere naturæ est, vel fuit, cujus nunc est _Lago di bagni_, seu
_Solfatora_. Hujus aqua sulphurea est, et perpetuo fervet. Cf.
Cluver. Ital. ant. II, 3, p. 589, et sup. IV, 677. Eadem res vario
ornatu exponitur.
71. _Cyclopum caminis_, fabricis. Cf. Virg. Ge. IV, 170 sq. et Æn.
VI, 630.
73. _Ictusque_ scripti et R. 3; _Littusque_ Parm. et Med. proxime
verum. Vulgatum _Litus et_ tuentur Barth. et Dausq. qui tamen
suspic. _Intus et_, ut _Latus et_ N. Heins. _ætherea_, non
_ætheria_, Colon. quod rectius videtur Drak. qui laudat Pier. ad
Virg. Æn. V, 517.
Heu vani monitus, frustraque morantia Parcas 75
Prodigia! heu fatis Superi certasse minores!
75. Justo poeta dolori indulget ob ferociam consulis, hæc prodigia
spernentis.
--_Parcas_ fatum.
--_morantia_, de conatu.
76. _fatis Superi certasse minores_, ut _tanto certare minorem_
dixit Hor. Serm. II, 3, 313, ubi vid. Bentl. Sic et ἥττων ὀργῆς et
alia; vid. Burm. ad Val. Fl. VII, 349. Fatis autem Dii quoque
inpares credebantur. Nota sunt Pittaci verba, ἀνάγκῃ δὲ οὐδὲ θεοὶ
μάχονται ap. Plat. Leg. VII, pag. 818, et alios; Liv. IX, 4,
«necessitas, quam ne dii quidem superant.» Δοῦλοι βασιλέων εἰσιν, ὁ
δὲ βασιλεὺς θεῶν, ὁ Θεὸς Ἀνάγκης, dixit Philiscus ap. Stob. Serm.
LX, p. 33; πρὸς τὴν Ἀνάγκην ουδ᾽ Ἄρης ἀντίσταται Sophocles, et
similiter alii ap. eund. l.c. et Ecl. Phys. c. 8, p. 10, et in
Excerptis p. 127. Conf. inf. v. 201; IX, 543; Menag. ad Laert. I,
p. 48; Burm. ad Ovid. Her. I, 28; Spanh. ad Callim. H. in Del. 122,
et de P. et U. N. XIII, p. 639 (IX, p. 839, ed. 2), ubi _Fata
Victricia_ ex numis illustrat.
76. _certare_ Col. et Tell. probb. N. Heins., Lefeb., qui id
recepit, et Drak. qui cum Bentl. putat, hæc verba ex Horatio
petita esse; vid. not. Sed _certasse_ doctius est et ἀοριστῶς
positum.
Atque hic, egregius linguæ, nomenque superbum,
Corvinus, Phœbea sedet cui casside fulva
Ostentans ales proavitæ insignia pugnæ,
Plenus et ipse Deûm, et socium terrente pavore, 80
Inmiscet precibus monita, atque his vocibus infit:
77. Sic omnes frustra in concilio salutaria suadent ap. Liv. XXII,
3, et Polyb. III, 82, quorum verba Silius amplificavit.
--_egregius linguæ_, ut Drances _linguæ melior_ dicitur Virg. Æn.
XI, 338, ex emendat. VV. DD. Poeta autem respexisse videtur M.
Valerium Messalam Corvinum, summum oratorem, philosophum et
historicum, nec minus rei civilis, quam militaris peritissimum, de
quo vid. Jani ad Horat. Od. III, 21, in Argum., Ernesti Clav. Cic.
et Heyne ad Tibull. I, iii, 1, et alibi passim.
--_nomen_, vid. ad IV, 729, et cf. XI, 514. [recte XI, 511]
78. Corvinus fingitur unus esse ex posteris M. Valerii M. F.
Corvini, seu Corvi, cujus pugna cum Gallo et cognomen a corvo, in
galea ejus considente, ipsi inditum vel tironibus notum est ex Liv.
VII, 26; Flor. I, 13; Val. Max. VIII, 15, et Gell. IX, 11, qui et
statuæ meminit, ab Augusto ei positæ, ad quam, nescio quare, poetam
respexisse suspicatur Drak.
--_Phœbea ales_, corvus, vid. Spanh. ad Callim. H. in Apoll. v. 66,
et Ælian. V. H. I, 48.
79. _Ostentans_, etc., cf. ad I, 415.
80. _Plenus Deûm_, perturbatus prodigiis, vel ἔνθεος, vid. ad III,
698. [“III, 698” recte III, 697]
78. _furva... ales_ volebat D. Heins. Sed verba _casside fulva_,
h.e. aurata, seu ærea, jungenda esse, jam notarunt Dausq. et alii;
cf. not. ad II, 399.
80. _Deum, et s._, non _Deum s._, scripti.
«Iliacas per te flammas, Tarpeiaque saxa,
Per patrios, consul, muros, suspensaque nostræ
Eventu pugnæ natorum pignora, cedas
Oramus Superis, tempusque ad prælia dextrum 85
Opperiare: dabunt idem camposque diemque
Pugnandi; tantum ne dedignare secundos
Exspectare Deos: quum fulserit hora, cruentam
Quæ stragem Libyæ portet, tum signa sequentur
Nulla vulsa manu, vescique interritus ales 90
Gaudebit, nullosque vomet pia terra cruores.
82. Conf. Virg. Æn. IX, 258 sqq.
--_Iliacas flammas_, sacra Vestæ, vid. ad I, 543.
83. _suspensa_, sollicita; vel suspensa ex eventu, quorum salus ex
eo pendet.
86. _camposque diemque_, h.e. locum et tempus ad prælia aptum. Cf.
V.L. Utrumque v. 88... 96, illustratur.
91. Cf. sup. v. 67 sq., et VIII, 644, 645, ubi Drak. laudat Liv.
XLV, 16; Curt. IV, 2; Appul. Met. IX, p. 201, ed. Pric.
82. _per te_, non _te per_, Colon. et Oxon. vid. ad lib. I,
v. 658.
86. _camposque_, non _tempusque_, Colon. probb. N. Heins. et
Drakenborch. Ille monet, _tempus_ proxime præcessisse; hic vero,
non solum tempus Hannibalis adgrediendi infaustum memoratis ante
prodigiis declaratum, sed etiam callido Pœnorum imperatori locum
circa Trasimenum lacum ponendis insidiis nimis commodum fuisse; de
quo utroque Flaminium monuerit Corvinus in sequentibus: præterea
_campos_ memorari a Silio, quod exercitus Romanus,
circumjacentibus montibus cinctus, locum aciei explicandæ aptum
non habuerit. Vulgatam lect. præter Dausq. et virum doctum, qui,
teste Draken., ad marg. Silii locum Corn. Nep. (vid. Pelop. c. 2)
adscripsit, et ad Bosium ibi consulendum provocavit; propugnat
Schmidius, qui docet, easdem voces sæpius repeti, et nihil eo
tempore magis timendum fuisse Romanis, quam campos patentes et
apertos, quia equitatu potissmum valuerit Hannibal, cujus nullus
usus in montanis. Sed h.l. agitur de temerario duce, qui ejusmodi
periculum spernebat. Conf. etiam v. 92 sq.
89. _portet_, non _poscet_, Col. _adportet_ conj. N. Heins.
vulgare substituens poetico et exquisitiori. Nec adsentior Lefeb.
qui τὸ _portet_ interpretatur, portendat, coll. Virg. Æn. III,
539.
An te præstantem belli fugit, inproba quantum
Hoc possit Fortuna loco? sedet obvius hostis
Adversa fronte; at circa nemorosa minantur
Insidias juga, nec læva stagnantibus undis 95
Effugium patet, et tenui stant tramite fauces.
92. _inproba fortuna_, ut ap. Virg. Æn. II, 80.
93 sqq. Cf. v. 38 sq.
92. _præstantem belli_ Col. prob. N. Heins. coll. Virg. Æn. XII,
19. Vulgo _p. bellis_, ut inf. v. 175.
94. _at_, non _ac_, Col.
95. _dextra_ conj. Cluver. de quo vid. ad v. 4; _lævam_ scilicet
versus, edidit Lefeb. qui in tribus antiquis _læva_ reperit.
96. _instant_ conj. N. Heins. Sed _stant_ poeta dixit pro, sunt;
vid. ad III, 94.
Si certare dolis et bellum ducere cordi est,
Interea rapidis aderit Servilius armis,
Cui par imperium, et vires legionibus æquæ.
Bellandum est astu: levior laus in duce dextræ.» 100
97. _ducere_, trahere, protrahere, differre.
98. _Cn. Servilius_, alter consul, qui placandis Romæ diis
trahendoque delectui operam dabat; vid. Liv. XXII, 1 et 2, pr.
100. Lefeb. adscripsit verba Val. Fl. IV, 622: _sæpe acri potior
prudentia dextra_, et Hor. Od. III, iv, 65; _vis consilii expers
mole ruit sua_.
97. Ita scripti cum edd. Marsi et Martini Herbip. _Sic... cordi
est_ R. 3, Parm. Med. Vulgata _Sit certare dolis et bellum ducere
cordi_ auctorem habet Nicandrum; alioquin non inepta est.
98. _raptis armis_ in mentem veniebat N. Heins. Vulgatum ex XII,
482, firmat Drakenb.
100. _in duce dextræ_ Col. et Put. quod et conjecerat Dausq. _in
duce dextra_ Ox. prob. Barth. Adv. V, 15; idque recepit Lefeb.
Parum interest, utrum præferas. Vulgo _indice dextræ_, quod Dausq.
exponit, cujus index est dextra, et Cellar. si actiones bellicæ,
priusquam fiant, digito quasi indice, hostibus præmonstrentur;
_vindice dextra_ dedit Rapheleng.
Talia Corvinus, primoresque addere passim
Orantum verba, et divisus quisque timori
Nunc Superos, ne Flaminio, nunc deinde precari
Flaminium, ne Cælicolis contendere perstet.