Ultima restabat fusis jam palma duobus 390
Virbius: huic trepidos simulanti ducere gressus
Xanthippus gladio, rigida cadit Eumachus hasta,
Et tandem æquatæ geminato funere pugnæ.
Inde alterna viris transegit pectora mucro,
Inque vicem erepta posuerunt prælia vita. 395
390. _fusis_, vid. ad II, 113.
--_palma_, ut XVI, 504, 573, et ap. Virg. Æn. V, 339, vid. ad I,
479.
391. _huic_, hujus manu.
--_trepidos ducere gressus_, timide et lento gressu fugere, ne tres
victores simul inpetum facerent, ut _ducere lympham_ pro lente
fluere sup. v. 87.
394, 395. Critias et Virbius se invicem jugulant. Apud Liv. loc. l.
unus Horatiorum, Curiatiis cæsis, superior discedit.
391. _stimulanti_ in scriptis; _adducere_ malebat N. Heins. h.l.
et X, 18, h.e. contrahere, ut _a. cutem_ dixit Ovid. Met. III,
597; _a. artus_ Virg. Ge. III, 483, et _colligere gradum_ poeta
noster VII, 695.
393. _Ut tandem_ præstiterit, judice N. Heins.
Felices leti, pietas quos addidit umbris!
Optabunt similes venientia secula fratres,
Æternumque decus memori celebrabitur ævo;
Si modo ferre diem, serosque videre nepotes
Carmina nostra valent, nec famam invidit Apollo. 400
396 sqq. Cf. Virg. Æn. IX, 446 sq., et sup. ad II, 696. Sed h.l. vix
est, quod ad mentem miseratione adficiendam valeat.
--_pietas_ in patriam.
399, 400. Silius et Maro modestius, quam Horat. Od. III, ult. et
Ovid. Met. XV, 871, de carminum suorum vita præsumsere, Drak.
--_ferre diem_, ut _ferre annos_ dixit Ovid. ex Ponto IV, viii, 51,
et _ferre vetustatem_, id. Trist. V, ix, 8, de scriptis, ut Cic.
Amic. 19, de vino.
396. _allicit_ Put. R. 3; Parm. Med. unde _adjicit_ emend.
N. Heins. dissent. Drak.
398. _Æternumque_, non _Extremumque_, scripti et R. 2.
399. _serosque_ est ex emend. Dausq. N. Heins. et al. _vestrosque_
Parm. In reliquis libris, tam scriptis quam editis, legitur
_miserosque_, vulgari permutat.; _in serosque venire_ conj. Barth.
Adv. VI, 3; coll. II, 511; VI, 711; XII, 312; Add. inpr. Val. Fl.
VIII, 398. Sed nostra lectio præferenda, judice etiam N. Heins.
At consul toto palantes æquore turmas
Voce tenet, dum voce viget: «quo signa refertis?
Quis vos, heu! vobis pavor abstulit? horrida primi
Si sors visa loci, pugnæque lacessere frontem;
Post me state, viri, et pulsa formidine tantum 405
Adspicite! has dextras capti genuere parentes.
403. _vos_ ἐναργῶς pro, animum et virtutem vestram; cf. Claud. Cons.
Mall. Theod. 196; Stat. Th. II, 417, et Silv. I, ii, 168; Sen.
Thyest. 53, et 242, ubi vid. Gronov.
404. Si nimis timetis in prima acie pugnare. Cf. Virg. Æn. V, 429.
406. _Adspicite_, vid. ad II, 230, in V.L. [“II, 230” recte 231]
--_dextras_, viros.
--_capti_ primo bello Punico. Detrahit hostibus, ut magis impellat
suos. Mars.
402. Pro _dum_ in antt. libris reperitur _quam_, _qutū_, _quum_,
teste Lefeb. qui propterea _quam_, h.e. quantum, reposuit.
406. In vulgatis libris _Adspicite has dextras. Capti g. parentes
Quos fugitis_ legitur. _Adspicite hanc dextram_ corrig. N. Heins.
qui tamen malebat _Adspicite; has dextras c. g. p. Quas fugitis_.
Idem non improb. τὸ _Quo_, quod ex ed. Parm. recepi cum Drak.
_Qua_ scripti cum R. 3, et ed. Lefeb.
Quo fugitis? quæ spes victis? Alpesne petemus?
Ipsam turrigero portantem vertice muros
Credite submissas Romam nunc tendere palmas.
Natorum passim raptus, cædemque parentum, 410
Vestalesque focos exstingui sanguine cerno.
Hoc arcete nefas!» Postquam inter talia crebro
Clamore obtusæ crassoque a pulvere fauces,
Hinc læva frenos, hinc dextra conripit arma,
Et latum objectat pectus, strictumque minatur 415
Nunc sibi, nunc trepidis, ni restent, comminus ensem.
408. Imitat. Lucan. I, 186 seq.
409. _submissas palmas_, vid. ad I, 673. Sed huic rei ornata Romæ
descriptio parum apta. Lucan. longe præstat, VII, 369. _Ed._
410, 411. Romæ jam captæ imago ante oculos mihi obversatur. In copia
et ornatu totius orationis summa vis et brevitas, ad animum
percellendum aptissima.
411. _sanguine_, cæde sacerdotum. Cf. simil. loc. Ovid. Met. XV,
778. Graviter vero et præclare, ad augendam rei atrocitatem,
Vestalium potius, quam aliarum virginum, mentio fit.
409. _summissas_ omnino scribendum monet Lefeb. qui tamen sup. I,
673; rectius _submissi_ edidit.
410. _Natarum_, h.e. virginum, _raptus_ malebat Burm. Sed virginum
potius in seq. vs. mentio fit, ut h.l. juvenum, qui in servitutem,
vel ad mortem rapiuntur.
Quas acies alto genitor dum spectat Olympo,
Consulis egregii movere pericula mentem.
Gradivum vocat, et patrio sic ore profatur:
«Magnanimi me, nate, viri, ni bella capessis, 420
Haud dubie extremus terret labor: eripe pugnæ
Ardentem, oblitumque sui dulcedine cædum.
Siste ducem Libyæ: nam plus petit inprobus uno
Consulis exitio, tota quam strage cadentum.
417. Legentium sensus splendido commento et conversione ad Scipionem
Africanum inclinatur, cujus primum virtutis documentum poeta
præclare exornavit, ut Q. Fabii inf. VII, 710 sqq.; cf. Liv. XXI,
46.
419. _patrio ore_, quia Mars Jovis filius est, non, quod Dausq.
putabat, quia Jupiter vulgo creditus Scipionis Africani pater, ut
hac oratione filii honori consuleret; Drak.
422. Cf. Virg. Æ. III, 629.
423. _Siste_, reprime conatus Hannibalis, ut XII, 699.
--_plus_ commodi _petit_, consequi studet et sperat; vel ad majora
tendit et adspirat, si unum Scipionem occidere, quam si totum
exercitum delere conatur.
422. _oblitumve_ rectius videbatur N. Heins. Ego potius post
_cædum_ semper putavi distinguendum esse, in quo Lefeb. nunc mecum
consentire video. Vulgo ne comma quidem post _cædum_ ponitur. Sed
_oblitus sui_ est Consul, dum nimio pugnæ ardore summo mortis
periculo se committit.
Præterea (cernis) teneræ qui prælia dextræ 425
Jam credit puer, atque annos transcendere factis
Molitur, longumque putat pubescere bello;
Te duce primitias pugnæ, te magna magistro
Audeat, et primum hoc vincat, servasse parentem.»
426. _annos transcendere factis_, ut ap. Stat. Silv. V, i, 12 seq.;
Cic. Phil. XIV, 10; Sen. Ben. III, 33; Drak.
428. Imitat. Virg. Æn. VIII, 515 seq., ubi vid. Heyne.
429. _primum_ (κατὰ) _hoc vincat_, hæc prima sit ejus victoria.
Singula prorsus divina, sententiarum verborumque gravitate!
Hæc rerum sator: at Mavors in prælia currus 430
Odrysia tellure vocat: tum fulminis atri
Spargentem flammas clipeum, galeamque Deorum
Haud ulli facilem, multoque labore Cyclopum
Sudatum thoraca capit, quassatque per auras
Titanum bello satiatam sanguinis hastam, 435
Atque inplet curru campos: exercitus una
Irarum, Eumenidesque simul, letique cruenti
Innumeræ facies, frenisque operata regendis
Quadrijugos atro stimulat Bellona flagello.
430. Mars non respondet, sed extemplo mandata exsequitur; vid. ad
II, 543, et de _curru Martis_ ad I, 434.
431. _Odrysia tellus_, Thracia, Martis sedes (vid. ad I, 433), cujus
potentiores olim populi post Edonas fuere Bessi et Odrysæ.
--_fulminis atri_, terribilis, ut _atra formido_, _tigris_, _acies_,
_ira_, _vipera_, etc., ap. Lucret. VI, 253; Virg. Ge. IV, 407, et
Æn. VII, 525; Val. Fl. II, 205; Hor. Od. III, iv, 17; cf. ad III,
211, et V, 165.
432 sq. De armis et insignibus Martis in numis, vid. Spanh. ad
Callim. in Del. v. 64 et 136.
433. _Haud facilem_, non facile gestandum, propter pondus. Præclare
ad vim et robur Martis declarandum. _Facilis_, ut _habilis_ v.c.
ensis VIII, 374: εὐμεταχείριστος, qui facile regi, tractari, fingi
potest, ut _coma_ VIII, 559, _cera_, _lutum_, etc. De utraque voce,
vid. Heyne ad Tibull. I, i, 40; ix, 7, et ad Virg. Æn. I, 318; IX,
365; XI, 555; XII, 431.
--_Cyclopibus_ et Vulcano opera præclaræ artis, ἡφαιστότευκτα, ea in
primis, quibus Dii utuntur, tribui, nota res est.
434. _Sudatum_, multo sudore h.e. labore confectum, elaboratum,
Drak. citat III, 92, 531; Liv. V, 5; Stat. Th. V, 189 (ubi vid.
Barth.), et Jac. Gothofr. ad l. 7, Cod. Theod. de lustr. collat.
--_quassat hastam_, cf. ad I, 434.
435. _Titanes_, h.l. ut passim confusi videntur cum Gigantibus, in
quorum pugna cum Diis præcipuæ Martis fuere partes; vid. Claud.
Gigant. v. 75 sq.
--_satiatam sanguinis_, sanguine; vid. ad V, 274.
436. _implet campos curru_, h.e. strepitu currus, ut mox v. 444. Nam
βρισάρματος Ἄρης κεκληγὼς ἐπόρουσεν ut utar verbis Hesiodi Scut. H.
441, vel Homeri μέγα δ᾽ ἔβραχε φήγινος ἄξων Βριθοσύνῃ· δεινὸν γὰρ
ἄγεν θεὸν, Iliad. Ε, 838.
--Silius duo Maronis loca ante oculos habuit, Æn. VIII, 700 sq., et
XII, 331 sqq.
[437.] _Furor_, _Ira_, ac _Pavor_, ap. Stat. Th. III, 424, et
_Bellona_, _Pavor_ atque _Formido_, ap. Claud. in Rufin. I, 344 sq.
Martis sunt comites et aurigæ. Cf. ad v. 324. et _Bellona_ Hom.
Iliad. Ε, 333, al. et inf. V, 220 sq.
438. _operata_, vid. ad II, 674.
[439.] _atro flagello_, sanguineo, quale ei tribuit Virg. Æn. VIII,
703 (ubi vid. Cerda), et Lucan. VII, 568; cf. Broukh. ad Tibull.
I, vi, 46; Heins. ad Ovid. Ibin, v. 159, et Burm. ad Val. Fl. VIII,
20. Hastam ei pro stimulo dat Statius, Thebaid. lib. VII, vers. 73.
433. Vulgata lectio _illi_ ex errore typogr. in Marsi ed. orta.
436. _implet cursu_, h.e. emetitur, ed. Parm. quod recepit Drak.
prob. N. Heins. quia _currus_ v. 430, præcessit. Sed tam levem ob
causam nil mutandum.
Fertur ab inmenso tempestas horrida cælo, 440
Nigrantesque globos et turbida nubila torquens
Involvit terras: quatitur Saturnia sedes
Ingressu tremefacta Dei, ripasque relinquit,
Audito curru, fontique relabitur amnis.
440 sqq. Numinis adventum, seu ἐπιφάνειαν et descensum in terram
tempestate motuque inprimis terræ indicari, olim omnium fere
populorum opinio fuit, iisque tam familiaris, ut ne a vulgari quidem
prosæ orationis usu abhorreret, quod vel ex Act. Apost. XVI, 25,
intelligitur; cf. Virg. Æn. III, 90 sq.; VI, 255 sq.; Apollon. II,
681; Sophocl. Œd. Col. v. 95; Callim. H. in Apoll. 2 et 7, ubi vid.
Spanh. Petron. c. 124, ubi vid. Intpp. Eodem spectant permulta
sacrorum poetarum loca et imagines, quæ vulgo male ubivis a descensu
Dei in montem Sinam et augusta illa latæ legis scena Exod. XIX,
arcessuntur, unde et totam hanc ideam a gentilibus petitam esse,
parum probabilis est conjectura; Drak. Ceterum Martis _currum_ non
minus fere exornavit poeta, quam Miltonus currum tonantem, a Deo
post rem ab angelis male gestam filio suo concessum, qui eo vectus
summum repente hostibus terrorem incutit eorumque agmen prosternit.
Forte et Martem h.l. κεραυνοβόλον finxit, ut Virg. Æn. I, 42,
Minervam.
442... 444. Summa δεινοτης et majestas in his vss. ut in toto loco a
v. 430. Cf. magnifica loca Hom. Iliad. α, 530; θ, 199, 443; ξ, 285,
inpr. ν, 18 sq. Hesiod. Scut. H. 437 sq. et Theog. 841 sq., inf.
VII, 458 sq.; IX, 300; Virg. Æn. XII, 334; Miltonus: _under his
burning wheels The stedfast Empyrean shook throughout, All but the
throne itself of God_, etc.
443, 444. Præclare terror etiam _amni_ (_Ticino_) tribuitur, isque
strepitum currus _audire_ fingitur; vid. ad I, 49; III, 463; et cf.
Virg. Æn. XI, 405.