Tum Remulum, atque olim celeberrima nomina bello
Tiburtes Magios, Hispellatemque Metaurum,
Et Clanium, dubia meditatus cuspide vulnus.
187. Cf. V.L.
--_Hispellum_, urbs Umbriæ, in qua etiam _Metaurus_ fl. unde
_Metauri_ nomen ductum, cf. ad VII, 486, et VIII, 457.
188. _cuspis dubia_, quod Drak. recte contra Barth. Adv. VI, 3,
monet, non est utrimque acuta, ut _anceps ferrum_ et _securis_, quæ
ἀμφίτυπος Q. Calabr. I, 158, dicitur, sed, quam manu tenet homo
dubitans et secum deliberans, quem primum inpetat, ut _dubia cœna,
fames, ala, arcus_ ap. Terent. Phorm. II, ii, 28; Hor. Serm. II, ii,
77; Sen. Thyest. v. 715; Val. Fl. I, 401; IV, 527, ubi vid. Burm.
Ernesti emend. _haud dubia meditatus c. v._ Nec tamen damnat
vulgatam lectionem, quam ita interpretatur: Cryxus collimans, et
cuspidem studiose dirigens; nam qui collimat, is meditatur veluti
vulnus, et adhuc dubius est, feriat scopum, nec ne. Rationem Drak.
quam nos sequuti sumus, improbat V. Cl. quod hic sensus in Cryxum
non cadat, qui non unum præcipue, sed omnes trucidasse dicatur. Enim
vero verba nostra commode referri possunt ad magnam hostium
multitudinem; quam qui adgreditur, ambigere solet, quem primum armis
petat. Malim tamen _meditatum_ legere, de quo vid. Varias lectiones.
182. _tepido_ Col. et Ox. Vulgo _trepido_, vulgari variatione.
186. _Remulum_ Parm. Junt. Ald. Gryph. Nut., ut apud Virg. Æn.
lib. IX, v. 360, 593, 633; XI, 636. Vulgo _Romulum_.
187. _Tyburtes_ Dausq. Lefeb. et alii. _Magios_ e scriptis, R. 3,
et Parm. revocavit N. Heins. Vulgo _Tiburtes magnos_. Poeta autem,
ut v. 184, gentem Tulliam. ita h.l. fratres Tiburtes respexit,
Tiburnum, seu Tiburtum, Coram et Catillum, seu Catilum, Amphiarai
filios, olim _bello_ Æneæ _claros_, et _Tiburis_ (_Tivoli_) prope
Anienem conditores, de quo conf. v. 224, 225; VIII, 364; Heyne
Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 670 sqq. Cluver. Ital. ant. p. 958;
Solin. c. 2; Jani ad Horat. Od. I, vii, 13; xviii, 2; II, vi, 5;
_Hispellatesque M. Et Clanium_ conj. N. Heins. et recepit Lefeb.
_Metaurum_ Colon. _Mataurumque_ Put. vid. ad VII, 486. Vulgo
_Metaurumque_. Tum versus est hypermetros, ut XVII, 400, et passim
ap. Virg. Ovid. aliosque.
188. _Clanium_ Col. vid. not. ad VIII, 535. _Davium_ R. 3; Parm.
Med. Vulgata lectio _Damum_ debetur Marso; _meditatum_ emend.
Barth. Adv. VI, 3, et recepit Lefeb. ut non ad Cryxum, sed ad
Clanium referatur, qui, dum ferire dubitat, ipse ictum recipit.
Non male, judice etiam Drak.
Nec locus est Tyriis belli, pugnæve, sed omnem
Celticus inplevit campum furor: inrita nulli 190
Spicula torquentur, statque omne in corpore ferrum.
Hic inter trepidos inmane Quirinius audens,
Cui fugere ignotum, atque invicta mente placebat
Rebus in adversis exceptum pectore letum,
Cuspide flammat equum, ac dispergit gæsa lacerto; 195
Si reserare viam, atque ad regem rumpere ferro
Detur iter; certusque necis petit omnibus ausis,
Quod nequeat sentire, decus: cadit inguine fosso
Teutalus, et vasto quatitur sub pondere tellus.
190, 191. Drak. bene comparat Stat. Th. VIII, 419.
194. Conf. ad V, 594.
195. _Cuspide flammat_, calcaribus incitat; _gæsa_, ut I, 629.
196. _rumpere iter_, cf. ad I, 54.
--_regem_, Cryxum, ducem Boiorum, ut _tyranno_, v. 709, et βασιλῆα
Iliad. π, 660. _Reges_, βασιλεῖς, ἄνακτες, dicuntur omnino potentes
et divites, deinde duces et heroes, regio inprimis sanguine orti, ut
rex _Æneas_, etc., etiam Dii, ut ἄναξ Ἀπόλλων.
198. _decus_ occisi Cryxi, _quod_, cujus fructus, _nequeat sentire_,
percipere, quia _certus necis_ erat.
191. _omni_ volebat Modius.
198. _sancire_ conj. N. Heins.
Obcumbit Sarmens, flavam qui ponere victor 200
Cæsariem crinemque tibi, Gradive, vovebat
Auro certantem, et rutilum sub vertice nodum.
Sed Parcæ intonsa non exaudita voventem
Ad Manes traxere coma: per candida membra
It fumans cruor, et tellus perfusa rubescit. 205
200 sq. Sarmenti Gallo apte adfingitur votum Germanis usitatum, de
quo vid. Cluver. ant. Germ. et Lips. ad Tac. Hist. IV, 61, et Germ.
c. 31, _victor_ si foret.
--_ponere_, ἀνατιθέναι, consecrare. D. Heins. et Lefeb. male
exponunt, suspendere in arbore, quæ inde _capillata_, vel
_capillaris_ dicta, teste Festo. Ad eam non nisi Vestalium virginum
capillus deferebatur, vid. Plin. XVI, 44, seu 85.
202. _Nodus_ κορώνη γένος ἐμπλοκῆς. D. Heins.
--_nodum rutilum_, rutili crinis, (qualis Gallis est, de quo vid.
Liv. XXXVIII, 17, et sup. ad III, 608) nisi malis de _aureo nodo et
circulo_ adcipere, de quo vid. Heyne ad Virg. Æn. X, 138, et IV,
138; conf. ad II, 78, in V.L.
--_sub vertice_, posteriore, circa occiput. Commentarii loco sint
verba Tac. Germ. c. 38. «Insigne gentis, obliquare crinem, nodoque
substringere... horrentem capillum retro sequuntur, ac sæpe in ipso
solo vertice religant,» vid. ibi Intpp.
203. _non exaudita_ a Marte _voventem_, vanum irritumque votum
nuncupantem.
205. _It cruor per membra_, ut VIII, 186; XII, 243, et ap. Virg. Æn.
IX, 434. Confer Draken. ad XI, 396; Heins. et Burmann. ad Valer.
Flacc. II, iii, 233; IV, 217; VI, 724.
At, non tardatus jaculo obcurrente, Ligaunus
Inruit, adversumque viro rotat obvius ensem,
Et ferit insurgens, humero qua brachia lenti
Adnectunt nervi, decisaque vulnere læva
Laxatis paulum moribunda pependit habenis; 210
206. Ligaunus Quirinii manum, Vosegus collum amputat.
207. _adversum ensem_, ut IX, 626, vid. Burmann. ad Valer. Flacc.
lib. VI, v. 256.
208. _insurgens_, vid. ad v. 610.
209. _vulnere_, ictu.
210. Conf. Virg. Æn. X, 341.
206. _Ligaunus_ scripti. _Licaunus_ et _Lycaunus_ in editis.
_Lygaunus_ ed. Lefeb. qui Celticam putat esse vocem, quæ _nigrum_
et _corvum_ significet.
209. _dextra_ scripti, R. 3; Parm. Med. Sed _læva_ frenum regi
monet Drak. coll. v. 416; Sen. Hippol. 1259, et Barth. ad Stat.
Silv. I, i, 37. Has autem voces sæpius a librariis permutari docet
Gron. ad Sen. l.c. et ad Liv. XXXIII, 9. At manus quoque
simpliciter _dextra_ dicitur.
Dumque micans tremulo conatu lora retentat,
Flectentem adsuetos imitatur nescia frenos.
Demetit aversi Vosegus tum colla, jubaque
Suspensam portans galeam, atque inclusa peremti
Ora viri, patrio Divos clamore salutat. 215
211. Ludit exemplo Virg. Æn. X, 396 (ubi vid. Intpp.), ut alii, v.c.
Ovid. Met. V, 117; VI, 558 seq. quem contulit Drak.
--_micans_, ut V, 285, et Virg. Æn. X, 398, tremens, palpitans.
--_retentat_, retinet, vel potius iterum tentat, ut in simili loco
Ovid. Met. V, 117; cf. Burm. ad Val. Fl. III, 97.
213. _Demetit_, ut ἔκειρε dixit Sophocl. Ajac. 55, et Apollon. III,
415; ἤμησε Hesiod. Theog. 181; ἐθέρισε et ἀπέθρισε Anthol. L. III,
et alibi. Cf. Drak. ad X, 147; (ubi ex Hom. Iliad. λ, 67, hujus
locutionis colorem ductum putat) Cerda ad Virg. Æn. X, 513; Heins.
ad Ovid. Met. V, 104; Burm. ad Val. Fl. III, 670.
[“X, 147” recte X, 146]
215. Victor exsultabundus exclamat in ipso prælio et ἐπινίκιον, vel
pæana et hymnum canit, more heroum. Cf. v. 262; X, 231, XV, 691;
Virg. Æn. X, 738, ubi vid. Heyne. [“XV, 691” recte 688]
213. _Vesegus_ Ox. et Put. _Vesogus_ Parm. Vulgo _Vesagus_, et
_Vosegus_ Colon., quem secutus sum, etsi admodum probabilis est
emend. N. Heins. _Vogesus_, quam Drakenb. et Lefeb. recepere.
Corruptela forte inde orta, quod Vogesus Galliæ mons, unde nomen
ductum videtur, scriptoribus medii ævi, v.c. Venant. Fort. VII, 4,
et Gregor. Turon. _Vosagus_ et _Vosacus_ dicebatur. Apud Cæs.
B. G. IV, 10, _Vosego_ exstat in ed. Junt. et Oudend.
Dumque ea Gallorum populi dant funera campo,
Adcitas propere castris in prælia consul
Raptabat turmas, primusque ruebat in hostem,
Candenti sublimis equo: trahit undique lectum
Divitis Ausoniæ juvenem, Marsosque, Coramque, 220
Laurentumque decus, jaculatoremque Sabellum,
Et Gradivicolam celso de colle Tudertem,
Indutosque simul gentilia lina Faliscos;
218. _Raptabat_, ut _rapere_ passim, vid. Ind. et Virg. Æn. VII,
725; X, 178.
220. _Divitis Ausoniæ_, vid. Virg. Georg. II, 136... 166.
--_Cora_, hod. _Core_, Latii opp. in Volscis, vid. Heyne ad Virg.
Æn. VI, 776, et Cluver. Ital. ant. pag. 1017.
221. _Laurentum_, vid. ad I, 110.
--_decus_, electos juvenes.
--_jaculatorem Sabellum_, vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 665.
222. _Tuder_, seu _Tudertum_ (nunc _Todi_) opp. Umbriæ, in colle
situm, cf. VI, 645; Plin. III, 14.
--_Gradivicolam_, cf. VIII, 462, et, quem Drak. laudat, Gruter.
p. 423, n. 1.
223. _Faliscos_ in Etruria, qui _Æqui_ dicuntur VIII, 488, exemplo
Virg. Æn. VII, 695, ubi vid. Heyne, et in Exc. VIII, ad Æn. VII, 722
sq. _Faliscos_ populum, et _Falerios_ oppidum adpellant Livius et
alii, sed urbem memorat Eutrop. I, 18, quæ hodie _Falari_ dicitur,
vel potius _Civita Castellana_, vid. Fontanin. Antiq. Hortæ colon.
Etrusc. pag. 80 (in Graev. Thes. Ant. Ital. T. VIII). De _linis
Faliscis_ auctore Drak. consule Ulit. ad Grat. Cyneg. v. 40.
220. _Coræque... decus_ malebat N. Heins.; et v. 223, _Indutosque
humeris_; audacter et frustra; nam _simul_ pendet a verbo
_trahis_.
Quosque sub Herculeis taciturno flumine muris
Pomifera arva creant Anienicolæ Catilli; 225
Quosque in prægelidis duratos Hernica rivis
Mittebant saxa, et nebulosi rura Casini.
224. Intell. Tibur, de quo vit. ad v. 187, in V.L.
--_taciturno flumine_, Aniene, ut ap. Horat. Od. I, xxxi, 8. Cf.
V.L.
--_Herculeis muris_, ob cultum templumque Herculis, τὸ Ἡράκλειον,
unde _Hercules Tiburtinus_ in marmorr. priscis memoratur; vid. quos
Drak. laudat, Gruter. p. 49, n. 6; p. 1013, n. 3, et Rader. ad
Martial. I, 13. Cf. etiam Strab. V, p. 164; Prop. II, xxxii, 5; IV,
vii, 82.
225. De _pomiferis arvis_ Tiburis, vid. Bentl. et Jani ad Horat. Od.
I, vii, 14, et Sat. II, iv, 70, quosque Drak. jam citavit, Heins. ad
Ovid. Amor. III, 6, 46, et Broukh. ad Prop. IV, vii, 81.
226. _Hernica saxa_, cf. VIII, 391; Cluver. Ital. ant. p. 979, et
Heyne ad Virg. Æn. VII, 684.
--_duratos in rivis_, cf. Virg. Æ. IX, 603 sq.
227. _Casinum_, seu _Cassinum_, Latii municipium (vid. Gruter. Insc.
p. 351 et 431) in Volscis, trans Lirim.
--_nebulosi_, in alto monte siti; Mars. ob viciniam Simbruinorum
stagnorum; Dausq. Sed ea nimis distant. _Sub Casinum stativa
habita_, Liv. XXVI, 9, non longe ab hodierno _Monte Cassino_.
224. _taciturno murmure_ Oxon. Put. R. 3; Parm. Med. prob. Barth.
Adv. VI, 3. Id quominus in contextum reciperem, vix mihi temperare
potui. Vulgatam quidem lect. firmat Draken. auctoritate c. Colon.
et ipsius Silii, qui inf. XII, 539, _leniter sine murmure labi_
Anienem memorat. Sed is locus, nisi argutari velis, cum nostro
facile conciliari potest. Præterea idem fluvius variis sæpe locis
sine et cum murmure labitur, et ipse _Anio_, seu Anien
(_Teverone_), leniter alias fluens, prope _Tibur_ de scopulo cum
murmure ruit, unde _præceps_ dicitur Hor. Od. I, vii, 13 (ubi vid.
Jani), et _murmur tumidamque rabiem_ ipsi tribuunt Prop. IV, vii,
4; et Stat. Silv. I, iii, 21, ut taceam, de fluminibus poetas sæpe
diversa prodere. Conf. Burm. ad Val. Fl. V, 180; Heyne Obss. ad
Tibull. I, vii, 14; et ad Virg. Æn. I, 317. _Taciturno_ autem
_murmure_ dici potest, ut _tacito rumore Mosellæ_ ap. Auson.
Mosell. v. 22, laudatum a Drak. qui ad XI, 421, in his verbis
acumen quoddam captatum putat, ut in _concordia discors_ ap.
Lucan. I, 98; _discordia concors_ ap. Manil. I, 42, et in aliis,
quæ notaverint Ciofan. ad Ovid. Met. I, p. 19; Victor. Var. Lectt.
X, 12; Lambin. ad Hor. Od. I, xxxiv, 2; Intpp. ad Cic. Phil. I, 2;
et Martin. var. lect. III, c. 9, 11. Sed simpl. lene murmur innui
crediderim.
225. _Anienicolæ_, non _Antenicolæque_, scripti, prob. N. Heins.
ad h.l. et ad Ovid. Epist. IX, 141; quia et Maro Æn. VII, 672, et
Noster VIII, 366, primam in _Catillo_ syllabam produxere, etsi
corripuit Stat. Silv. I, iii, 100.
Ibant in Martem terræ dominantis alumni,
Damnati Superis, nec jam reditura juventus.
Scipio, qua medius pugnæ vorat agmina vertex, 230
Infert cornipedem, atque instinctus strage suorum
Inferias cæsis mactat Labarumque Padumque,
Et Caunum, et multo vix fusum vulnere Breucum,
Gorgoneoque Larum torquentem lumina vultu.
228. _terræ dominantis_, Italiæ, etsi tum hoste tenebatur, unde
immerito lectio videbatur suspecta Barth. Adv. VI, 3. Nec est, quod
poetam ad sua tempora respexisse cum Drak. censeas.
230. _medius vertex pugnæ_, media acies, similis fluctuum rapido
vertici, naves voranti. Conf. Virg. Æneid. lib. I, v. 117, et ad
II, 555.
232. Confer v. 261; XV, 823; Virg. Æneid. lib. X, v. 519 seq., ubi
vid. Heyne.
233. _fusum_, vid. ad II, 113.
234. _Gorgoneo_ exquisite pro torvo, seu obliquo, ob iram et
furorem. Cf. Virg. Æn. VIII, 438, ubi vid. Intpp.
228. _mortem_ conj. Burm. quod arridet Drak., qui argutam tum et
elegantem in hoc versu obpositionem inesse putabat.
230. _notat_ Put. R. 3; Parm. Med. unde _rotat_ conj. N. Heins.
Vulgatum confirmat Drak. locis Virg. Æn. I, 117. et Val. Fl. VIII,
332; _vertex_, non _vortex_, scripti et priscæ edd. cf. ad III,
475. [“ad III, 475”: in Not.]
233. _Caunum_, non _Camum_, Col. Caunus Hispaniæ mons ap. Liv. XI,
50; _vix visum_ in mentem veniebat Burm. _Breucum_ Col. Vulgo
_Brennum_, unde _Breunum_ conj. Lefeb., quia _Breuci_ in Pannonia
fuere, _Breuni_ vero inter Alpinas gentes. Sed hi Alpium
Rhæticarum incolæ varie scribuntur, _Brenni_, _Breuni_, _Brenci_,
_Breuci_, _Breones_, _Briones_: vid. Casaub. ad Strab. IV, p. 142,
et Intpp. ad Hor. Od. IV, xiv, 11; Plin. III, 25; Suet. Tib. 9;
Flor. IV, 12, pr.
Occidis et tristi, pugnax Lepontice, fato: 235
Nam dum frena ferox objecto corpore prensat,
Atque æquat celsus residentis consulis ora
Ipse pedes, frontem in mediam gravis incidit ensis,
Et divisum humeris jacuit caput: at Batus, amens
Qui luctatur equo, parmaque incursibus obstat, 240
Ictu quadrupedis fulva porrectus arena
Elisa incussis amisit calcibus ora.
239. _caput jacuit_ in _humeris_, ut ap. Virg. Æn. IX, 754, 755.
242. _amisit ora calcibus_, h.e. calcibus equi Scipionis conculcatus
adeo est, ut confusis lineamentis nosci non potuerit, quis foret,
Drak. coll. IX, 397 sq., et Luc. II, 167.
235. _Occidit, tristi pugnas L. f._ quidam Marsum secuti; _pugnax_
scripti cum Parm. et Med. Vulgatum _pugnans_ debetur Martino
Herbip. _Leopontice_ Nut. Sed Lepontii populus Alpinus in Rhætia;
vid. Plin. III, 20.
236. _prensat et æquat_ scripti cum R. 3, Parm. Med. Vulgo
_prensas_ et _æquas_; non male.
238. _occidit_ Put. Tell. R. 3; Parm. Hinc _accidit_ scribendum
videbatur N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Fast. V, 360.
239. _at Batus_ Col. _ad Batus_ R. 2; _Achbatus_ Put. _Achutus_
Ox. _Acatus_ R. 3; _Arcatus_ Parm. Vulgo _Abbatus_. 240. _Ut
luctatur_ malebat N. Heins.
Perfurit Ausonius turbata per æquora ductor,
Ceu Geticus Boreas, totum quum sustulit imo
Icarium fundo victor mare; navita vasto 245
Jactatur sparsus lacerata classe profundo,
Cunctaque canenti perfunditur æquore Cyclas.
243 sqq. cf. ad I, 468 sq., ubi _Ægæum mare_ pro quovis mari
procelloso; sed cum dilectu positum, ut h.l. _Icarium_, pars Ægæi,
inter Samum et Myconum, ab Icaria ins. quam adluit, sic adpellata,
ut _Myrthoum_, _Carpathium_, etc.
247. _Cuncta Cyclas_, omnes Cyclades insulæ; cf. ad I, 472, et Hor.
Od. I, i, 15; _Luctantem Icariis fluctibus Africum_, etc.
244. Vulgg. _gelidus Boreas_, ut passim ap. poetas. Sed _Geticus
Boreas_ Oxon. et Put. quod exquisitius est, ut _Sarmaticus_,
_Edonus_, _Scythicus_, _Arctous_, _Hæmonius_, _Odrysius Boreas_.
Cf. Gron. Obss. IV, 17.
245. _Icaru_ Tell. _Irarum_ Ox. R. 3; Parm. Med. unde _Iratum
mare_, h.e. turbatum conj. N. Heins. non improb. Drak. quia
Africo, non Boreæ imperium in mare Icarium tribuunt Hor. Od. I, i,
15, et alii. Sed vid. not. Si quid mutandam, legerem _rector_ pro
_victor_; ut _arbiter_ et _dux Hadriæ_ ap. Horat. Od. I, iii, 15;
III, iii, 5.
Cryxus, ut in tenui spes, exiguumque salutis,
Armat contemtu mentem necis: horrida barba
Sanguinea rutilat spuma, rictusque furentis 250
Albet, et adfuso squalent a pulvere crines.
Invadit Tarium, vicino consule pugnas
Miscentem, sævisque virum circumtonat armis.
250, 251. Horrida facies hominis desperatis rebus sævientis. Cf.
v. 277 seq., et V, 434 seq.
--_Sanguinea spuma... Albet_, ut _canens cruor_ I, 424. Spumat
furore, sed _spuma rutilat_ sanguine cæsorum, qui de sua quoque
barba destillat. Lenz.
248. Huic versui vulgo subjungitur alius, _Jam videt esse suæ
mortemque adstare propinquam_, quem tamen non agnoscunt scripti et
edd. ante Juntinam, quare tanquam a Nicandro procusum omisi cum
Lefeb. Saltem _esse super_ Burm. et _instare_ N. Heins. scribendum
videbatur.
251. _adfuso_, non _effuso_, scripti, de quo verbo plura
disputavit N. Heins. ad V, 66; VI, 572, 686; et ad Val. Fl. I,
762.
252. _Darium_, vel _Clarium_ Colon. _Tarrum_ quædam edd. _Marium_
conj. N. Heins. ut sit Rom. nomen. _Dasium_ (vid. ad XIII, 32),
vel _Clanium_ (quo tamen nomine Silius jam sup. v. 188, usus est)
tentabat Drak. Sed idem _Tarium_ quoque notum in Italia nomen
fuisse, ex Plin. XVIII, 6, et Sen. de Clem. I, 13, probat.
Volvitur ille solo: nam pronum effundit in armos
Fata extrema ferens abies, rapiturque pavore 255
Tractus equi, vinctis connexa ad cingula membris.
Longa cruor sparso linquit vestigia campo,
Et tremulos cuspis ductus in pulvere signat.
255... 257. Tarius, Cryxi hasta equo dejectus, cingulo illius
impeditur, et sic, membris ad connexa cingula vinctis, ab equo per
terram trahitur, Drak. Male Barth. Adv. VI, 3, ex h.l. colligit,
veteres, ut eo firmius equis hærerent, cingulis sese eorum
adligasse.
--_abies_, ut ἐλάτη ap. Hesiod. Scut. Herc. 188, 190. Sic et μελία,
_fraxinus_ et _taxus_; vid. Ind.
--_Fata ext. ferens_, ut _fatifera_, _letifera tela_.
--_pavore equi_, ab equo consternato.
258. _ductus signat_, sulcos facit; conf. Virg. Ge. III, 171, et Æn.
I, 478.
--_Tremula_ proprie est hasta. Lenz. comparat Stat. Theb. VII, 595,
596; XI, 514.