171. _ac monitis_, non _monitisque_, scripti cum Parm. ac Med.

Scilicet, id satis est decoris, memorandaque virtus,

Quod tanto cecidit molimine Graia Saguntos?

En age, si quid inest animo par fortibus ausis,

Fer gressus agiles mecum, et comitare vocantem: 180

Respexisse veto; monet hoc pater ille Deorum:

Victorem ante altæ statuam te mœnia Romæ.»

178. _Saguntos_, una urbs.

--_Graia_ epithet. ornans, vid. ad I, 332. Drak. contra notat,

_Græca_ et _Græcula_ Romanis plerumque per contemtum dici, ut XII,

41; et Petron. Sat. c. 46; (ubi vid. Burm.) unde sensus h.l. fit,

nullum adhuc decus partum expugnatione Sagunti, urbis Græcæ et

inbellis, sed id omne in obsidione Romæ positum esse.

181. Hæc de non respiciendo superstitio in sacris mortuorum

inferorumque non ignota est, ut ἀμεταστρεπτεὶ aliquid fieri jubeant,

et ad eam adludunt Hom. Od. κ, 527, 528; Virg. Ecl. VIII, 102 (ubi

vid. Cerda); Theocr. XXIV, 91 sq. (unde Maronis locus originem

cepit) Æschyl. Χοηφόροις v. 97; aptissime autem a Mercurio, qui

νεκροπομπὸς est, hæc præsertim in somnis dicuntur; D. Heins. qui

plura docte, sed intempestive, ut solebat, et parum apte disputavit.

Ceterum idem memorant historici ad v. 163, laudati. _ille_ cum

emphasi hic et alibi poni monent Drak. ad. h.l. et ad Liv. I, 24;

Heins. ad Virg. Æ. VII, 110; et ad Claud. Cons. Hon. IV, 284;

Broukh. ad Tibull. I, 4, 23; ubi tamen vid. Heyne in Obss.

--_pater ipse Deorum_ non male conji. Livin. ad verba _respexisse

veto_ cf. etiam Ovid. Met. X, 51; et quæ de Loti uxore tradunt libri

sacri; Ern.

[182.] _altæ mœnia Romæ_ ut ap. Virg. Æn. I, 7.

179. _En age, si quid inest animi, par fortibus ausis Fer gressus_

corrig. Burm. Non male.

Jamque videbatur dextram injectare, graduque

Lætantem trahere in Saturnia regna citato;

Quum subitus circa fragor, et vibrata per auras 185

Exterrent sævis a tergo sibila linguis;

Ingentique metu Divum præcepta paventi

Effluxere viro, et turbatus lumina flectit.

Ecce jugis rapiens silvas, ac robora vasto

Contorta amplexu, tractasque per invia rupes, 190

Ater letifero stridebat turbine serpens.

183. _dextram injectare, et trahere_ modo accusatoris, qui reum in

jus rapit; quo Silius respexisse videtur.

184. _Saturnia regna_ ut I, 70; _fragor_ cæli. Conf. v. 196, 197; et

Liv. XXI, 22.

188. _Effluxere_, vid. II, 628.

189. _rapiens_ sc. evellens, evertens arbores.

191. Pulcher versus dilectu verborum. _Alter_ cf. Bentl. ad Hor.

Serm. II, 8; extr. _stridere_ vid. ad II, 53; _turbine_, gyro, vel

sonitu.

Quantus non æquas perlustrat flexibus Arctos,

Et geminum lapsu sidus circumligat anguis:

Inmani tantus fauces diducit hiatu,

Adtollensque caput nimbosis montibus æquat. 195

192 sqq. Eadem comparatione ingentis serpentis cum cœlesti angue sc.

dracone utuntur etiam, ab aliis jam laudati, Stat. Th. V., 529

seqq.; et Ovid. Met. III, 46 sq.

--_Arcti non æquæ_, h. inæquales magnitudine, ut _Arcti diversæ_ I,

198. Ursa major et minor, inter quas Serpens volvitur; cf. Virg. Ge.

I, 244 sq.

--_perlustrat_, vid. ad II, 266.

193. _circumligat_, alteram Arcton capite, alteram cauda

amplectitur: quem poetarum errorem notat Drak. nam propr. non nisi

Helices caput cauda tangit, et circa Cynosuram vertitur.

--Rationem illam multi poetæ sequuti, v.c. Virg. Ge. I, 124; Ovid.

Met. III, 45; et Manil. I, 305; qui adcommodate ad veritatem

astronomicam utrasque Arctos a Dracone potius divisas et sejunctas

retulerunt; Ern. coll. Ernesti ad Hom. Il. ς, 488.

194, 195. Quam ornate pro, tantus erat hic serpens!

192. _non æquis_ malebat N. Heins. vel _non siccas_, ut hic

serpens cælestem illum magnitudine etiam superare dicatur. Sed

vid. not.

Congeminat sonitus rupti violentia cæli,

Imbriferamque hiemem permixta grandine torquet.

Hoc trepidus monstro, (neque enim sopor ille, nec altæ

Vis aderat noctis, virgaque fugante tenebras

Miscuerat lucem somno Deus) ardua quæ sit, 200

Scitatur, pestis; terrasque urgentia membra

Quo ferat, et quosnam populos deposcat hiatu.

196. _sonitus_, tonitru, (sonitus ex adtritu orbium cælestium ortus)

Drak. coll. Prop. II, xiii (al. xvi), 49; ubi vid. Broukh. Sed malim

fere interpretari: auget sonitum, a serpente excitatum.

--_rupti_ vid. ad I, 135.

197. _hiems_, ut χειμὼν, tempestas. Cf. Noris. Cenot. Pis. Diss. II,

p. 136.

--_torquet hiemem_, ut ap. Virg. Æn. IX, 671; ubi vid. Heyne.

199. Virga, ῥάβδος, Mercurii satis nota vel ex Virg. Æn. IV, 242 sq.

Cf. Cl. Hermann. Mythol. Hom. et Hes., p. 128; et Lyricorum, pag.

180.

200. _somno_, nocte, ut _nox_ pro _somno_ v. 216, et II, 563; ita D.

Heins. et Drak. qui præterea monent, hæc verba ad fidem visis et

prædictioni adstruendam pertinere, quum somnia matutina vulgo

veriora crederentur vespertinis, quorum suspecta fides esset. Vid.

quos Drak. laudat, Cic. de Div. I, 28; Horat. Sat. I, x, 33; Ovid.

Epist. XIX, 196; Stat. Th. II, 120; et Quint. Cal. I, 133 sq. Adde

Broukh. ad Tibull. III, iv, 1... 7; et Eustath. ad Homer. Od. δ,

841. Sed Mercurius _soporem_ potius discussit et _lucem somno

miscuit_, ita ut H. somniantium more cuncta cernere sibi videretur:

nam _alta nocte_, h.e. alto somno obpressi nil vident.

--Marsus bene: «quoniam videbat, quamvis esset nox.» Ernesti: «non

crepusculum matutinum describitur, verum mihi parenthesis omnis huc

redit, non verum et profundum soporem fuisse, in quo omnia obscura

sint, sed Deum _miscuisse lucem somno_, h.e. effecisse, ut, quamvis

oculis clausis, lucida omnia adparerent Hannibali, ut fit in

somniis.»

201. _urgentia_, vexantia, infestantia.

196. _rupti_ Col. Vulgo perperam _rapti_ legitur et comma ponitur

post _æquat_.

197. _permixtam_ Col. et Tell. non improb. Drak. Sed _permixta_

Ox. et Put. cum R. 3; Parm. Med. quod exquisitius est, et firmatur

locis Virg. Æ. IV, 120, 161; cf. Bentl. ad Hor. Od. IV, i, 24, et

Epod. IX, 5.

202. _depascat_ conj. N. Heins. quem vid. ad Claud. Laud. Stil.

II, 115. Vulgatum defendit Draken. coll. I, 677; II, 30, 44;

confer ad XVI, 681. [“XVI, 681” recte 680]

Cui gelidis almæ Cyllenes editus antris:

«Bella vides optata tibi: te maxima bella,

Te strages nemorum, te moto turbida cælo 205

Tempestas, cædesque virum, magnæque ruinæ

Idæi generis, lacrimosaque fata sequuntur.

Quantus per campos populatis montibus actas

Contorquet silvas squalenti tergore serpens,

Et late humectat terras spumante veneno: 210

Tantus, perdomitis decurrens Alpibus, atro

Involves bello Italiam, tantoque fragore

Eruta convulsis prosternes oppida muris.»

203. Cf Virg. Æn. VIII, 138, 139.

--_Almum_ dicitur, quidquid vel _alit_, vel recreat, adeoque gratum,

beneficum, bonum, sanctum et venerabile est. Conf. Heyne ad Virg.

Æn. I, 306; et Tibull. I, x, 67.

207. _Idæi generis_, cf. ad I, 126.

211. _Bellum atrum_ est horridum (vid. ad IV, 431), vel triste

potius et infaustum, ut _ater dies_, _atra cura_, _formido_ etc.

_niger metus_ Val. Fl. III, 404; ubi vid. Weitz. Cf. Burm. ad

Petron. c. 82 et 89. Cerda ad Virg. Æn. IX, 719.

--_perdomitis_, superatis.

205. _moto_, non _toto_, scripti et R. 2, ut XV, 145; conf. Heins.

ad Ovid. Fast. III, 347.

211. _decurrens... Involves_, non _decurres Involvens_, Col.

et Ox.

His ægrum stimulis liquere Deusque soporque:

It membris gelidus sudor; lætoque pavore 215

Promissa evolvit somni, noctemque retractat.

Jamque Deum regi Martique sub omine fausto

Instauratus honos; niveoque ante omnia tauro

Placatus meritis monitor Cyllenius aris.

Extemplo edicit convellere signa, repensque 220

Castra quatit clamor permixtis dissona linguis.

214. _ægrum_ animo, anxium et sollicitum.

--_stimulis_, visis nocturnis, quibus ad bellum stimulabatur.

215. _It membris_, per membra, ut _per artus_ ap. Virg. Æ. II, 173.

--_pavore_, δεισιδαιμονίᾳ D. Heins. Sed. conf. Ovid. Metam. X, 287;

inf. VI, 572; inpr. XVI, 432; ubi N. Heins. hæc notat: «Videtur

_pavor_ esse aliquid medium inter spem metumque: _lætum horrorem_

dixit Stat. Th. I, 493; et _lætum pudorem_ id. Silv. V, iii, 218;

qui locus huic illustrando egregie facit: elegans autem descriptio

læti hujus pavoris ap. Stat. Th. VI, 392 sq., 802 sq.» _Pavebat_

adhuc propter horrendum visum (v. 198), et _lætus erat_, quoniam

læta omnia eo portendi Deus dixerat.

217. _omine_, ostento, prodigio.

218. _Instaurare honorem_ ut ap. Virg. Æ. V, 94, cf. Æ. III, 62; IV,

63; VII, 146.

--_honos_, ut τιμὴ dicitur omne id, quo Dii placantur et quod in

eorum honorem fit, sacrificium, libatio, etc. conf. Drak. ad VII,

90. Burm. ad Grat. v. 458; ad Petron. Fragm., p. 636; et ad Anthol.

vet. lat. T. I, lib. I, Ep. lxiii, 8; Cuper. Obss. II, 3; Broukh. ad

Tibull. IV, vi, 1.

221. _permixtis dissona linguis_ propter variarum gentium copias,

non quia Pœni _bilingues_ et _Migdilibyes_, quod Dausq. in mentem

venit.

218. _Instauratus_, non _Instauratur_, Ox. R. 2, 3; Parm. Med.

Ald.

219. _Placatus_, non _Placatur_, scripti cum R. 3; Parm. Med.

Prodite, Calliope, famæ, quos horrida cœpta

Excierint populos, tulerintque in regna Latini;

Et quas indomitis urbes armarit Iberis,

Quasque Parætonio glomerarit litore turmas 225

Ausa sibi Libye rerum deposcere frenos,

Et terris mutare jugum: non ulla, nec unquam

Sævior it trucibus tempestas acta procellis;

Nec bellum raptis tam dirum mille carinis

Acrius infremuit, trepidumque exterruit orbem. 230

222. Catalogus copiarum Hannibalis manifestam prodit imitationem

Virg. Æn. VII, 641 sqq.; ubi vid. not. ill. Heynii, quæ paucis

mutatis ad h.l. transferri potest. Conf. Liv. XXI, 21 et 22.

--_Calliope_ princeps Musarum.

223. _Prodere famæ_, ut _prodere memoriæ_.

224. _Iberis_ pro Iberorum, ut mox _terris_ pro terrarum.

225. _Parætonius_, Παραιτόνιος ap. Strab. lib. ult. sed Παραιτόνιον

apud Ptol. IV, 5; Plin. V, 6; al. Libyci Nomi urbs, Hammonia, inter

Cyrenaicam et Ægyptum, cum magno portu: unde _Parætonius_ est vel

Ægyptius, ut ap. Lucan. X, 9; vel Lybicus, ut h.l. XVII, 450; et V,

356; ubi Syrtis major ita dicitur, etsi inter eam et Parætonium tota

Cyrenaica jacet.

226. _rerum freni_ vid. ad I, 144.

227. Conf. Virg. Æn. VII, 222 sqq., et inf. VIII, 618 sqq.

--_terris mutare jugum_, imperium populorum, vel orbis terrarum;

Romanis eripere et ad se transferre.

229. _raptis_ in hostem, sc. Trojam, vel raptim collectis, vel

denique raptim remorum ventorumque vi actis.

--_mille carinis_ ut VIII, 628; XV, 277; et ap. Virg. Æn. II, 198;

(ubi vid. Cerda et Heyne), Ovid. Epist. VIII, 26; XIII, 97; et

Metam. XII, 6; XIII, 93; Sen. Troad. 27; et Agam. 40; Petron. c.,

89; Liv. XLV, 27; Drak. [“VIII, 628” recte VIII, 621]

222. Vulgg. _Prodito_, quod præter Dausq. tuetur Cell., qui forte

non ita sensisset, nisi a Modio _prodita_ præferri falso putasset.

_Prodite_ Col. et Ox. cum Med. et Junt., ad exemplum Virg. Æ.

IX, 525. Nam poetæ aliique scriptores, quum verba ad collegium,

aut plures conjunctos faciunt, unum adloqui, et addito plur.

numero reliquos simul innuere et respicere solent: quæ vulgo

enallage, vel syllepsis et synthesis numeri dicitur. Vid. Cerda ad

Virg. l.c. Burm. ad Val. Fl. VIII, 178; Heins. ad Ovid. Rem. Am.

v. 164, et ad h.l. ubi conf. inf. v. 288, 369; XII, 390 (_Sed vos,

Calliope_, etc.); XVI, 212; quibus locis add. VI, 292, 562.

224. _Hiberas_ Col. non improb. N. Heins. qui tamen malebat _in

domitis Hiberis_, quod R. 2, exhibet. Idem tamen fatetur, pro

vulgata facere v. 327; conf. etiam Horat. Od. IV, v, 27; 14, 50.

226. _Libyæ_ Dausq. et alii.

228. _Sævior hac_ volebat N. Heins. Sed vulgata doctior, et Silius

tam imaginem, quam ipsa verba debet Maroni Æn. VII, 222 seqq.

229. _ruptis_ Col. et Oxon. _rapidis_ conj. D. Heins. _raptis in

Trojam mille e._ Salmas. Epist. 85; _raptis in Pergama mille c._

N. Heins. ad marg. Silii. Mitior forte medicina: _raptis Graiorum

mille c._ nisi malis _Argivum_, vel _Actiacum_ refingere pro

_Acrius_, ut verba _tam dirum infremuit_ jungantur. Vulgatam

defendit Drak. putans, non necessariam esse h.l. _Trojæ_

mentionem, quum _mille carinæ_ Trojanum bellum intelligi satis

declarent; _tam dirum_ autem _bellum_ esse maximopere dirum,

dirissimum: quod tamen loca Terent. Andr. III, v, 2; et Adelph.

II, iv, 10; mihi certe non persuasere.

Princeps signa tulit Tyria Carthagine pubes,

Membra levis, celsique decus fraudata superbum

Corporis; at docilis fallendi, et nectere tectos

Nunquam tarda dolos: rudis his tunc parma; brevique

Bellabant ense; at vestigia nuda, sinusque 235

Cingere inadsuetum; et rubræ velamine vestis

Ars erat in pugna fusum occuluisse cruorem.

Vss. 231 sqq. recensentur Libyæ, et 325... 405 Hispaniæ populi et

civitates, ex quibus Hannibal exercitum conscripserat: sed de

ordine, quo geographi progrediuntur, parum sollicitus est poeta.

232. Conf. VI, 304 sq. _Numquam tarda nectere dolos_, πλέκειν

μηχανὰς, παλάμας, λόγους, προφάσεις, etc. h. δολοπλόκος.

234. _Rudis parma_ vid. ad I, 629.

235. _vestigia nuda_, pedes non ocreati, ut ap. Virg. Æn. VII, 689.

236. _sinus cingere inadsuetum_ vid. ad II, 56.

--_rubræ... cruorem_, ob quam causam et terribilem præterea

adspectam, puniceis quoque vestibus utebantur Iberes, teste Polyb.

III, et Spartani, de quibus vid. Ælian. V. H. VI, 6; et Val. Max.

ii, 2, ubi Vorstius idem de Persis notat. Conf. a Drak. laudati

Cragius de republ. Laced. L. III, tab. 6, c. 6; et Meurs. Misc.

Lacon. II, 19.

233. _at_, non _ac_, Col. et ed. Rapheleng.

234. _his tum_ Put. vid. ad VI, 299; _radiis tum_ R. 3; _rude

sutum parma_, h.e. rudi opere suta, conj. N. Heins. quem vid. ad

Virg. Æn. X, 313.

235. _at_, non _ac_, Col.

His rector fulgens ostro super altior omnes

Germanus nitet Hannibalis, gratoque tumultu

Mago quatit currus, et fratrem spirat in armis. 240

239. _Grato_ Magoni _tumultu_, ut ἵππων καὶ σακέων ἁδομένα πατάγῳ

ap. Callim. H. in Lav. Pall. v. 44, de Pallade; Drak.

240. _fratrem spirat_, ejus virtutem adfectat et præ se fert. Sic

πνείειν μένεα dixit Hom. Il. β, 536; γ, 8; πνέειν Ἄρη Æschyl. Agam.

387; ἐμπνέειν ἀπειλῆς καὶ φόνου Act. XI, 1; φυσᾷν πόλεμον, πνεῖν

δόρυ καὶ λόγχας (Aristoph. in Ran.), πνεῖν θυμὸν, seu φόνον,

(Theocr. Id. XXII, 82.) πνεῖν et φυσᾷν μέγα, vel μεγάλα pro μέγα

φρονεῖν etc., conf. Heins. ad Ovid. Met. V, 348; et Vulp. ad Prop.

II, xv, 53.

238. _Hos_ malebat N. Heins. et mox _patrioque tumultu_. Neutrum

vulgatæ lect. præferendum: nam _his nitet_ exquisite pro, his est,

dicitur, et _gratus tumultus_, quod jam Drak. monuisse video, est

strepitus Magoni gratus, quo delectabatur; quod viri fortis et

bellicosi indicium est.

Proxima Sidoniis Utica est effusa maniplis,

Prisca situ, veterisque ante arces condita Byrsæ.

Tum, quæ Sicanio præcinxit litora muro,

In clipei speciem curvatis turribus, Aspis.

Sed dux in sese converterat ora Sychæus, 245

Hasdrubalis proles, cui vano corda tumore

Maternum inplebat genus, et resonare superbo

Hannibal haud unquam cessabat avunculus ore.

241. _Utica est effusa maniplis_ h. copiæ ejus effunduntur,

effundunt se, vid. II, 151.

--_Sidonios manipulos_ Dausq. ad Uticenses refert, propter originem:

nam Utica fuit colonia Tyria. Sed Drak. rectius connectit verba

_proxima Sidoniis maniplis_ h.e. Carthaginiensibus, ut voc.

_proxima_ (quod absolute etiam pro _proxime_ positum videri potest)

more Silii tertio casui jungatur. Secundæ post Carthaginem partes

merito Uticæ tribuuntur, quia hæc urbs et dignitate et magnitudine

secunda a Carthagine, et hac diruta caput totius Africæ,

Romanorumque receptaculum et statio ad res Libyæ componendas fuit.

242. _situ_, vetustate, ut ap. Ovid. Met. VII, 303.

--_Byrsæ_ vid. ad I, 24. Utica a Tyriis (Plin. V, 9, Mel. I, 7.

Justin. XVIII, 4); paucis post Gades annis, Codri, adeoque Saulli

temporibus; teste Velleio I, ii, 9; et, si Aristot. de Mirabil.

fides habenda, 287 annis ante Carthaginem condita est.

243. _Sicanio muro_, structo ab Agathocle, Siciliæ rege καθ᾽ ὃν

καιρὸν ἐπέπλευσε τοῖς Καρχηδονίοις, Strab. XVII, p. 1191; Diodor. et

Oros. monente Dausq.

244. _Clupea_, seu _Clypea_, Κλυπέα, Græcis Ἀσπὶς dicta, urbs

maritima Africæ, in promont. Mercurii (nunc _Cabo di Bona_ in regno

Tunitano) sita, quæ a clipei forma numen adcepisse dicitur, et prima

fuit ex urbibus Libyæ, quam romani b. Punico I, expugnarunt. Polyb.

I, 29; Fl. II, 2. Κλυπέαν et Ἀσπίδα distinguit Ptol. IV, 3, quem

errorem jam notavit a Drak. laudatus Salmas. Exerc. Plin., p. 227.

--_Turres_ pro ædificiis, et urbe in universum: collem etiam nomine

Aspis ibidem situm Strabo XVII, p. 1191, docet; Ern.

246. Similis orationis color XIV, 94 sq.; et XV, 291 sq.

--_tumore_ vid. ad II, 288.

247. _Maternum genus_: nam ejus mater Hannibalis soror fuit.

243. _Tunc_ Cell. Lefeb. et alii.

248. _usquam_ alii.

Adfuit undosa cretus Berenicide miles,

Nec tereti dextras in pugnam armata dolone 250

Destituit Barce sitientibus arida venis.

Nec non Cyrene Pelopei stirpe nepotis

Battiadas pravos fidei stimulavit in arma.

Quos trahit antiquo laudatus Hamilcare quondam,

Consilio viridis, sed belli serus, Ilertes. 255

249. _Berenice_, urbs Pentapoleos, seu Cyrenaicæ, unde _Berenicis_

scil. regio, ut ap. Lucan. IX, 524; tractus Cyrenaicæ prope et circa

eam, juxta mare mediterr., et Syrtim majorem; hinc _Undosa_, de quo

voc. vid. Heyne ad Virg. Æ. III, 693.

250. _dolon_ Dausq. Cell. et aliis est pugio, quibus favent Plut. in

Graccho (ξιφίδιον λῃστρικὸν, ὁ δόλωνα καλοῦσιν), Hesychius (δόλωνες

ξιφίδια ἐν ξύλοις ἀποκεκρυμμένα) et Serv. ad Virg. Æn. VII, 664, ubi

vid. tamen Heyne.

[251.] _Barce arida_ vid. ad II, 62.

252. _Cyrene_, seu _Cyrenæ_, caput Cyrenaicæ et urbs quondam

Carthaginis æmula, cujus conditor Aristoteles, seu _Battus_ Theræus

III, ortus ex posteris Theræ, quo duce colonia Spartanorum ex

Peloponneso (unde h.l. _Pelopei stirpe nepotis_), deducta in Theram,

Ægæi maris insulam, a Cadmo primum et Phœnicibus inhabitatam. vid.

Herodot. IV, 150, 170; Pindar. Pyth. IV et V; Apollon. IV, 1750 seq.

inpr. Spanh. ad Callim. Cyrenæi vatis H. in Apoll. v. 65... 75, 83

sq., et quos Cl. Schlichthorst, Collega conjunctiss., Geogr. Africæ

Herodot., p. 139 seq. laudavit, _Hardion_, _Mém. de l’Acad. des

Inscrip._, T. IV; et _Bouhier_, _Recherches et Diss. sur Hérodote_,

c. 12 pag. 134 sq. Conf. inf. IV, 628; et VIII, 57 sq.

253. _Battiadus_ vid. ad II, 61.

--_pravos fidei_, perfidos vid. V.L.

--De _Cyrenes_ origine, de Theræis et Batto vid. Strab. XVII, p.

1194; valde durum et fere absurdum foret, si poeta perfidiæ notam,

quæ ex Drakenb. rationibus ad solum Battum pertinebat, ad Cyrenaicos

ideo transferre voluerit, quod ab illo Battiadæ dicti fuerint; Ern.

254. _trahit_, ducit.

255. _consilio viridis_, cui _serus_ obponitur, est promtus ad

consilia capienda, conf. ad I, 187.

--_serus belli_, quia senex erat.

--_seri studiorum_ apud Hor. Sat. I, x, 20. _Ed._

252. Vocis _Cyrene_ prima syllaba producitur, ut IV, 628, et

VIII, 57, alias corripitur. Vid. Spanhem. ad Callim. H. in

Apoll. 73.

253. _parvas fidei_ Put. _parvos f._ Parm. et Med. _Battiadæ

proavos_ conj. D. Heins. _gnavos fidei_ Barth. Adv. VI, 15; coll.

VIII, 57 seqq. Drak. nihil mutandum censebat et suspicabatur,

Silium his verbis vel ad perfidiam Batti, qui Annam, Didonis

sororem, cui dextram, fidei signum, tetenderit, audito fratris

ejus, Pygmalionis, adventu ejecerit (v. VIII, 62 seq.),

respexisse; vel ad historiam, nunc nobis ignotam, adlusisse; vel

denique duos Battos, alterum Laconem, Cyrenarum conditorem,

alterum pastorem, quem ob perfidiam a Mercurio in lapidem indicem

mutatum esse copiose memoret Ovid. Metam. II, 676 seq. confudisse,

quales poetarum errores notaverint Heins. ad Sabin. Epist. I, 33;

Broukh. ad Prop. III, xviii, 25; Gronov. Diatr. Stat. c. 55. Per

eundem lapsus videtur poeta inf. VIII, 57; ubi multo juniorem

Cyrenarum conditorem confundit cum Batto, Melites rege, cujus in

eadem historia mentionem facit Ovid. Fastor. III, 567 sq. ubi vid.

Burm. et Neapol. Conf. ad v. 423. Sed in illis Drak. conjecturis

non facile adquiescas. [“ad v. 423”: in Not.]

255. _belli_ non _bello_, scripti, prob. N. Heins. cui non

_Consilii_ quoque in mentem venisse mireris. _Ilerces_ Col.

Sabratha tum Tyrium vulgus, Sarranaque Leptis,

Œaque Trinacrios Afris permixta colonos,

Et Tingin rapido mittebat ab æquore Lixus.

256. _Sabratha_, _Œa_ et _Leptis_ magna, urbes Africæ propr. sic

dictæ, ex quibus conflata Tripolis illa Africana, vel vetus, hod.

_Tripoli vecchio_; vid. Solin. c. 27 et 40. Posterior propius Syrtim

majorem, priores ad Syrtim minorem sitæ.

--_Sabratha_ (nunc _Sabart_) dicitur _Sabrata_ Plin. IV, 3, Antonin.

Itiner., p. 227, et aliis; sed Σαβάθρα Ptol. IV, 3; qui ab ea urbem

mediterran. Σαβράταν distinguit.

--_Tyrium vulgus Sarranaque Leptis_, nam Sabratha et Leptis Tyriorum

coloniæ; vid. Sallust. b. Jug. c. 19 et 77. Cf. ad I, 72. _Leptis_

magna, Phœnicibus _Leptis_ h.e. statio dicta, (Lucan. IX, 948)

Romanis vero _Neapolis_ (Ptolem. IV, 3; Strab. XVII, p. 835); et

hod. _Lebeda_. A Neapoli diversam putant Plin. V, 4; et Mela I, 7.

Cave tamen eam confundas cum altera Neapoli in Zeugitana (Plin.

V, 3), vel cum Lepti parva juxta Adrumetum et Syrtim minorem, nunc

_Lemta_, vel, ut alii putant, _Susa_ in regno Tunitano, de qua vid.

Ptol. IV, 3; Plin. V, 4.

257. _Œa_, Ωἴα, aliis _Œea_ Ωἴεα, hod. _Tripoli_; vide Wesseling. ad

Antonin. Itin., p. 63; et VV. DD. ad Tac. Hist. IV, 50.

--_Œa_ colonia jam a veteribus dicta; unde _Trinacrios colonos_, ex

Sicilia eo delatos; Ern.

258. _Tingis_ et _Lixus_, nunc _Tinja_ et _l’Arais_, vulgo _Tanger_

et _Larache_, urbes Mauretaniæ, non Cæsariensis, sed Tingitanæ

(_Fez_ et _Marocco_), et coloniæ Romanorum, a Claudio Cæsare

deductæ, quarum prior Traducta Julia est dicta, et parti Mauretaniæ

cognomen dedit. Vid. Plin. V, 1, et ibi Harduin.

--_Lixus_, aliis _Lixum_, _Tinga_, _Linga_, _Linx_, Λὶγξ, Strab. II,

p. 68; XVII, p. 825; et Λίξα, Ptolem. IV, 1, dicitur.

--_rapido ab æquore_ quia oram Oceani adjacet.

--_mittebat Tingin_, ejus forte imperio olim subjectam. Non

defuerunt certe inter Romanarum rerum scriptores, qui Lixum

prævalidam urbem ipsaque Carthagine majorem fuisse traderent, quos

merito vituperat Plin. V, 1.

256. _Sabratha_ scripti, probb. N. Heins. et Drak. quum vicina

oppida sint Œa et Leptis magna. Rectius forte _Sabrata_ Marsi

Ven., Junt. et al. Vid. not. _Sabraca_ Med. In ed. Basil. primum

Drak. invenit vulgatam _Tabraca_, quæ est urbs maritima Numidiæ,

et Ptol. IV, 3: Θάβρακα, Plin. V, 3, _Tabracha_ dicitur.

257. _Œaque_ Col. _Oraque_, _Æaque_, _Eaque_ aberratt.

Tum Vaga, et antiquis dilectus regibus Hippo,

Quæque procul cavit non æquos Ruspina fluctus, 260

Et Zama, et uberior Rutulo nunc sanguine Thapsus.

Ducit tot populos ingens et corpore et armis,

Herculeam factis servans ac nomine famam,

Antæus, celsumque caput super agmina tollit.

259. _Vaga_, Οὐάγα, Ptol. IV, 3; aliis _Vacca_, hod. _Vegja_, opp.

Numidiæ prope Cirtam, notissimum ex Sallust. bell. Jug. c. 29, 47,

66 sq., ubi vid. Cort. et Cell. Aliam hujus nominis urbem in Byzacio

memorat Plin. V, 4.

--_antiquis dilectus regibus Hippo_, h.e. Hippo regius, nunc _Bona_,

urbs Numidiæ, sedes olim regni (Strab. XVII, p. 832), et postea D.

Augustini episcopi; a qua differt Hippo Zarytos, vel propr.

διάῤῥυτος, h.e. irriguus, hod. _Ben Zert_, in Zeugitana, prope

Uticam.

260. _Ruspina_, urbs Byzacii, inter Adrumetum et Leptin parvam, nunc

forte _Susa_ in regno Tunitano.

--_non æquos_, exundatione noxios, ut ap. Virg. Ge. II, 225; III,

546; et inf. V, 477. Conf. ad I, 101; et II, 364.

--_procul_, nam a portu II M.P. abest, Cell. coll. Hirt. bell.

Afric. c. 10.

261. _Zama_, hod. _Zamora_, urbs Numidiæ mediterr., Jubæ regia,

satis nota ex Liv. XXX, 29; Sallust. b. Jug. 57; Flor. III, 1; et

Strab. XVII, p. 831.

--_Thapsus_, nunc _Demsas_, oppid. marit. Byzacii, non procul a

Syrti minore et Lepti parva. Dion. I, 43; Liv. XXIX, 30 al.

--_Rutulo_, Romano, _nunc sanguine uberior_, h. pinguior et

fecundior. Cf. XIV, 130; et Virg. Ge. I, 491. Non multo post pugnam

Pharsalicam, Cæsar ibi copias Scipionis, Afranii et Jubæ, qui

Pompeii partibus studebant, ingenti clade prostravit. Vid. Flor. IV,

2; et Hirt. b. Afric. c. 28, 44, et 79.

262, 264. _Antæum_ ex posteris gigantis illius, de quo vid. ad v.

40, fuisse fingit.

259. _Tam vaga_ Col. _Tinuaga_ Put. et Med.

260. _cavit_, non _cernit_, Col. et Ox. _spernit_ conj. N. Heins.

261. _Rama_ R. 3; _Rutulo nunc s._ Col. _Rutulamine s._ Ox. et

Put. _Rutulonun_ Put. in marg. _Rutulo de s._ priscæ edd., Vulgg.

_Rutulorum s._, quod per πρόληψιν intell. _Dapsus_ Col. Vulgo

_Tapsus_. Sed _Thapsus_ recte emend. N. Heins. Θάψος dicitur

Ptol. IV, 3; Strab. XVII, p. 572; al. 834; Plin. V, 4, et Liv.

XXIX, 30; ubi vid. Sigon.

263. _ac_, non _a_, scripti.

Venere Æthiopes, gens haud incognita Nilo, 265

Qui magneta secant: solis honor ille metalli,

Intactum chalybem vicino ducere saxo.

265. _Æthiopes_ sunt vel occidentales et Hesperii, in Africa

interiore et ad mare Atlanticum, vel orientales, supra Ægyptum,

usque ad sinum Arabicum, habitantes: sed Æthiopia veteribus passim

tota interior Libya dicitur.

--_Nilo_, cujus fontes Mela, III, 9, in Æthiopia occident., Ptol.

IV, 9, et alii in Æthiopia orient. et quidem in Lunæ montibus, alii

vero alibi quæ rendos putarunt, quosque nuper Cl. _Bruce_ invenisse

creditur.

266. Vid. V.L.

--_metalli_, lapidis.

267. _chalybem ducere saxo_, ex montium visceribus proferre, Schmid.

Sed _ducere_ est adtrahere, ut _ducere ferrum_ apud Lucret. VI, 907,

ubi plura de magnete disputat, ut de ejus vi v. 1098 sq. Cf. Plin.

XXXIV, 14; XXXVI, 16; Claud. Epigr. XIV, de magnete, ubi vid. Barth.

p. 998 sq.

266. In hoc versu, de quo Intpp. tacent, semper hæreo. Putaveritne

poeta, _solis_ Æthiopibus magneta esse? An potius legendum, _soli

est honor_ (vis) _ille metallo_ (magneti), vel _solis metallis_

scil. his, pro huic metallo soli? Hunc certe lapidem etiam in

Magnesia, Thessaliæ parte, (quæ Plinio, Lucretio et aliis magnetis

patria dicitur, unde nomen quoque adceperit) in Cantabria, India

(vid. Ptol. VII, 2) alibique reperiri, docent Barth. et vett.

auctt. quos in not. laudavi.

His simul, inmitem testantes corpore solem,

Exusti venere Nubæ: non ærea cassis,

Nec lorica riget ferro, non tenditur arcus; 270

Tempora multiplici mos est defendere lino,

Et lino munire latus, scelerataque succis

Spicula dirigere, et ferrum infamare veneno.

268. _simul_ pro cum, ut _una_, _pariter_, ὁμῶς, ὁμοῦ, et ἅμα, ap.

Hom. Iliad. α, 226; Odyss. α, 331 al. Cf. Drak. ad VIII, 395; Burm.

et Heins. ad Ovid. Fast. I, 567; et ad Val. Fl. IV, 88.

269. _Nubæ_ populus Libyæ interioris, vel, teste Strab. XVII, p.

786. Æthiopiæ ad sinistrum, seu occident. flexum Nili. Contra Nubæ

Plinii VI, 30, Agathem. et Ptol. IV, 8, non longe absunt ab Arabiæ

latere, Nili ripa orient. et mari Rubro.

270. Galeæ et loricæ Nubarum non aheneæ, sed linteæ. Milites

λινοθώρακες noti vel ex Corn. Nep. Iphicr. 1; Hom. Iliad. β, 529,

830; Plin. XXIX, 1; Xenoph. Cyrop. VI, iv, 2; Liv. IV, 20 et al.,

quos laudavit Dausq. Cf. IV, 291; et IX, 587, quibus tamen locis

_multiplex linum_ non galeam, ut h.l. sed, quod Drak. jam notavit,

thoracem, ex variis linis invicem inpositis compactum, significat.

Cf. Cuper. Obss. II, 12; Casaub. ad Sueton. Galb. c. 19; Lips. Mil.

Rom. III, 6; Ferrar. rei vestiar. II, iv, 11; et inpr. Nicet.

Choniat. hist. p. 247; in Script. Byzant. ed. Paris. 1647.

--_riget_ exquisite pro, est illis.

272, 273. _Spicula scelerata_, noxia, _succis_ herbarum

venenatarum, h.e. veneno imbuta. Cf. 219, 324. Sic _sceleratum

frigus_, Virg. Ge. II, 256; _sinapis_, Plaut. Pseud. III, ii, 28;

_herba_, Apul. de herbis, c. 8.

269. _Exusti v. Nubæ_ Col. et Put. quod etiam conj. Ortel. et

Dausq. _Nube_ Oxon. _Mibe_ plures antt. Vulgg. _Exusto Mibæ_.

Pessime _Mybæ_ R. 2.

270. _non tenditur_ Col. unde recepi. Vulgo _nec t._

273. _inflammare_ ingeniose corrig. N. Heins. ad h.l. et ad Val.

Fl. I, 108; idque recepit Lefeb.

Tum primum castris Phœnicum tendere ritu

Cinyphii didicere Macæ: squalentia barba 275

Ora viris, humerosque tegunt velamine capri

Sætigero; panda manus est armata cateia.

274. Imitat. Virg. Ge. III, 311 sq., ubi vid. Heyne.

--_tendere_, scil. tentoria, ut ap. Virg. Æ. II, 29 al.

275. _Cinyphii Macæ_, vid. ad II, 60.

276. Pro _velamine capri_ pellem struthionum Macis tribuit Herodot.

IV, 157, Drak.

277. _cateia_, ut ap. Virg. Æn. VII, 741, ubi vid. Heyne, et Lips.

Poliorc. IV, 4.

--_panda_, incurva, inflexa, ob longitudinem; vel cujus lignum est

lentum.

276. _velamine Sætigero_ scripti et priscæ edd. Vulgatum _velamina

Sætigeri_ in ed. Marsi, qui in Comment. _velamine_ agnoscit, culpa

typogr. irrepsisse, et hinc ad reliquas promanasse monet Drak.

Versicolor contra cætra, et falcatus ab arte

Ensis Adyrmachidis, ac lævo tegmina crure.

Sed mensis asper populus, victuque maligno: 280

Nam calida tristes epulæ torrentur arena.

278. Etiam hæc petita ex Virg. Æn. VII, 732, ubi Servius monet,

_cætram_ esse scutum loreum, quo utantur Afri et Hispani.

279. Ἀδυρμαχίδαι, Ægyptiis confines, oram totius Nomi Libyci in

Marmarica obtinebant. De eorum sedibus moribusque conf. IX, 223 sq.;

Herod. IV, 168 seq., et Schlichth. Geogr. Afric. Herod. p. 119 sq.

--_tegmina_, ocreæ, in sinistro pede. Conf. VIII, 419; et Heyne Exc.

VIII ad Virg. Æn. VII, 689, p. 135, ed. pr.

280. _asper mensis_, ut _asper victu_, ap. Virg. Æn. VIII, 318; et

contra _facilis victu_, Æn. I, 442, ubi vid. Heyne in V.L. et Exc.

XIV.

--_victum_ proprie dici parva aridaque que alimenta, observat Burm.

ad Val. Fl. IV, 459.

--_maligno_, cui _benignus_ obponitur, exili, parco, tenui, ut

_malignus aditus, ignis, lux_, etc., apud Virg. Æ. VI, 270; XI, 525;

Martial. X, 96.

278. _cætra_ Col. h.l. et v. 548. Conf. Intpp. ad Virg. Æn.

VII, 732, et Drak. ad Liv. XXI, 21; XXVIII, 5. Vulgo _cetra_, quod

defendit Pier. ad Virg. l.c. et h.l. Lefeb., cui voc. Punicum, et,

si ad originem spectes, _cethra_ potius scribendum videtur.

_falcatus in harpen_ emend. N. Heins. quod prob. Drak. et recepit

Lefeb. qui verbis _ab arte_ vix sensum inesse putat. Sed hæc

lectio a vulgata nimis recedit et mihi potius languere videtur:

nam inter ἅρπην et falcatum ensem nihil differt. _Ab arte_ autem

est artificiose, vel pro simpl. arte, ut ap. Tibull. I, v, 4 et

ix, 66; ubi vid. Heyne.

279. _Adyrmachidis_ Col. et Ox. quod et conj. Dausq.

_Achimaridis_, vel _Achimaradis_ in reliquis membrr. et priscis

edd. Vulgo _Adyrmachidæ_.

Quin et Massyli fulgentia signa tulere,

Hesperidum veniens lucis domus ultima terræ.

Præfuit intortos demissus vertice crines

Bocchus atrox, qui sacratas in litore silvas, 285

Atque inter frondes revirescere viderat aurum.

282. _Massyli_, vid. ad I, 101.

283. De _Hesperidibus_ earumque hortis ac pomis cf. IV, 636 sq.; VI,

184; Spanh. ad Callim. H. in Cer. v. 11; Hermann, Mythol. Hom. p.

402; Heyne ad Virg. Æ. IV, 480 sq.; ad Apollod. p. 406 sq.; et Comm.

de Theog. Hes. pag. 141.

--_domus_, alias stirps, familia, h.l. totus populus; quo sensu vix

alibi reperitur.

--_ultima terræ_, in extremo occidentali Africæ litore.

--Bocchus Hesperidum hortos viderat, h. ex Mauretania advenerat.

Conf. IV, 636 sq.

284. _intortos_, crispatos, ut apud Martial. VIII, xxxiii, 9.

--_demissus crines_, comis promissis.

285. _atrox_, fortis (vid. ad I, 2); nisi forte poeta respexit ad

Bocchum, Mauretaniæ regem, et vel generum, vel socerum Jugurthæ,

quem L. Sullæ vivum tradidit.

--_sacratas_, vid. Heyne ad Virg. Æ. IV, 485.

283. _Vicini Hesperidum lucis_, vel _Hesperidum venam_ (argenti et

auri) e _lucis_ conj. N. Heins. forsan quia Hesperidum horti h.l.

in Mauretania collocantur. Sed vid. Heyne ad Virg. Æ. IV, 484, et

ad Apollod. p. 408 sq. Ego potius _gens ultima terræ_ legendum

crediderim.

Vos quoque desertis in castra mapalibus itis,

Misceri gregibus Gætulia sueta ferarum,

Indomitisque loqui, et sedare leonibus iras.

Nulla domus; plaustris habitant: migrare per arva 290

Mos, atque errantes circumvectare penates.

Hinc mille alipedes turmæ, velocior Euris

Et doctus virgæ sonipes, in castra ruebant.

287 sq. Vid. ad II, 85, et 441 sq.; Sallust. b. Jug. c. 18 et inpr.

Jani ad Horat. Od. III, xxiv, 9 sq.

289. Vid. ad I, 406.

293. _doctus virgæ sonipes_, conf. ad I, 215.

288. _Gætulia sueta_ Col. Conf. V, 217; sup. ad v. 222, Heins. ad

Ovid. Rem. Am. 164, et Fast. I, 393; _Gætule adsuete f._ emend.

Gronov. de pecun. vet. II, 4, quod recepit Cell. Sic sup. v. 222,

_Gætuli adsueti gregibus miscere ferarum_ conj. Dausq. _Gætula

sueta_ Ox. et Put. cum R. 3; quod proxime ad veram lectionem

accedit; _Gætula adsueta_ Med. In vulgata _gregibus, Gætuli,

adsueta f._ adquiescit Barth. Adv. VI, 15; ubi _adsueta_ ad

_castra_ refert, quo non omnis difficultas removetur.

292. _Hinc_ Col. et Ox. Vulgo _His_.

293. _ruebant_, non _ruebat_, scripti.

Ceu pernix quum densa vagis latratibus inplet

Venator dumeta Lacon, aut exigit Umber 295

Nare sagax e calle feras, perterrita late

Agmina præcipitant volucres formidine cervi.

Hos agit haud læto vultu, nec fronte serena,

Asbytes nuper cæsæ germanus, Acherras.

294. _vagi_ proprie sunt ipsi canes.

295. _Lacon_ et _Umber_, vid. ad I, 421; et II, 689.

[296.] Spartanæ canes non minus erant _nare sagaces_, εὔρινες (vid.

Sophocl. Ajac. v. 8; Grat. Cyneg. v. 171 sq.; et Voss. ad Val. Fl.

VI, 420), quam _pernices_, θάσσονες αὐράων, Callim. H. in Dian. v.

94, ubi vid. Spanh.

297. _formidine_, ut ap. Virg. Ge. III, 372; et Æ. XII, 750, ad quæ

II. vid. Cerda et Heyne.

298. _haud læto_, etc., ob mortem Asbytes, de qua vid. II, 56 sq.,

et 197, ut de morte Acherræ, X, 76, et Iarbæ, qui utriusque pater

fuit, I, 414, Drak.

299. _Acherras_ Colon. ut VII, 338, in omnibus libris. Vulgg.

_Acheras_, ut in Col. inf. X, 76; ubi _Acerram_ vulgo legitur et

_Acherram_ scribendum suspic. Drak. quia _Acherres_ notus Ægypti

rex.

Marmaridæ, medicum vulgus, strepuere catervis; 300

Ad quorum cantus serpens oblita veneni,

Ad quorum tactum mites jacuere cerastæ.

Tum, chalybis pauper, Banjuræ cruda juventus,

Contenti parca durasse hastilia flamma,

Miscebant avidi trucibus fera murmura linguis. 305

300... 302. _Marmaridæ_, vid. ad II, 57.

--_medicum vulgus_, qui ὀφιοδήκτοις medentur. Vid. de toto h.l. ad

I, 412.

303. _Banjuræ_, Βανίουραι, populus Mauretaniæ Cæsar., ap. Ptol. IV,

1, et Plin. V, 2, ubi vid. Hard.

--_Bajuræ_ dicuntur Ammian. Marcell. XXIX, 5, aliis Βανιουροι et

Βανιουρβαι.

--_cruda_, vid. ad I, 405.

302. _tactum_ revocavit N. Heins. e cod. Col., in quo tamen

_tactus_ invenere Modius Novant. Lect. Ep. 98, et Gronov. Obss.

II, 1; _tactū_ R. 2; _tactus_ Put. Vulgatum _cantus_ defendit

Dausq. qui vel silices, opinor, concoquere maluisset, quam Modio

suffragari. Cf. ad I, 412. [“ad I, 412”: in Not.]

303. _Banjuræ_ Colon. _Bamuræ_, _Bamure_, _Bamurre_ aberratt.

_Banjuræ et cruda j._ corrig. N. Heins.

Nec non Autololes, levibus gens ignea plantis,

Cui sonipes cursu, cui cesserit incitus amnis;

Tanta fuga est! certant pennæ, campumque volatu

Quum rapuere, pedum frustra vestigia quæras.

Spectati castris, quos succo nobilis arbor 310

Et dulci pascit lotos nimis hospita bacca.

306. _Autololes_, vid. ad II, 63; _vagi_, dicuntur Lucan. IV, 677.

--_ignea_, ut VI, 209; et ap. Virg. Æn. XI, 718, ubi vid. Heyne.

308. _certant pennæ_, vid. ad I, 234.

--_pennæ_, cum avibus, ut v. 344.

--_campum rapuere_, vid. ad I, 569.

--_volatu_, cursu.

309. _pedum_, etc., ut ap. Virg. Æ. VII, 808 sq. Plura exempla

desideranti suppeditabit Drak. ad IV, 147.

310. Intell. _Lotophagi_, non longe a Syrti minore et Meninge ins.

quæ inde Λωτοφαγῖτις dicitur Ptol. IV, 3; Strab. I, p. 25, al. 44;

III, p. 157, al. 233; XVII, p. 834, al. 1191; Plin. V, 7; et ἡ τῶν

Λωτοφάγων νῆσος, Polyb. I, 39.

311. _lotos nimis hospita_, tam dulcis, ut vescentes non nisi inviti

discedant et patriæ obliviscantur. Cf. Virg. Culic. v. 123 sq.

(_Impia lotos... quæ hospita nimis tenuit dulcedine captos_); et

Plin. XIII, 17. Loca class. Hom. Odyss. ι, 84 seq.; et Herodot. IV,

177, 178. Conf. et Athenæus XIV, 18; et de loto, quæ Arab. _Seedra_

vocatur et in Barbaria abundat, vid. Salmas. Exerc. Plin. p. 728

sq.; Riccii Diss. Hom. T. III, p. 74. sq.; Spanh. de U. et P. N. VI,

p. 301 sq.; Wesseling ad Diodor. T. I, p. 40; et _Shaw Voyages_, T.

I, p. 292 seq., et n. 270 coll. _Travels of M. Bruce_ in Præf.

310. _quos_ scripti et antt. edd. _quo_ ed. Junt. et quæ inde

fluxerunt.

Quique atro rabidas effervescente veneno

Dipsadas inmensis horrent Garamantes arenis.

Fama docet, cæsæ rapuit quum Gorgonis ora

Perseus, in Libyam dirum fluxisse cruorem; 315

Inde Medusæis terram exundasse chelydris.

Millibus his ductor spectatus Marte Choaspes,

Neritia Meninge satus, cui tragula semper

Fulmineam armabat, celebratum missile, dextram.

313. _Dipsas_, serpens, διψὰς, vel πρηστὴρ et καῦσος dicta, quoniam

ejus morsu oritur tumor quidam solutus sitisque inexplebilis, unde

indesinenter bibentes mox dissiliunt. Vid. Dioscor. VIII, 119; Cæl.

XXV, c. ult. Ælian. H. A. VI, 51; Lucan. IX, 610, 718, 738 seq.;

Plin. XXIII, 8; XXXV, 5.

314 sq. Fabula satis nota vel ex Ovid. Met. IV, 616 sq., et, quos

alii laudant, Lucan. IX, 619 sq.; et Apollon. IV, 1513 sq.

318. _Meninx_, ins. maris mediterr. postea _Girba_, nunc _Zerbi_

dicta. Cf. ad v. 310.

--_Neritia_, Ulyssis ara et adventu inclita. Vid. Strabo XVII,

p. 834; Eustath. ad Hom. Iliad. β, 632; et Odyss. ρ, 217; cf. ad

II, 317.

312. _rabidas_, non _rapidas_, scripti et R. 2, quod et conj.

Dausq.

315. _Libyam_, non _Libya_, Col.

317. _Coaspes_ alii. Sed a Persiæ vel Indiæ fl. nomen ductum

videtur.

319. _libratum_ emend. N. Heins. _liberandum_ c. Tell., unde

_librandum_ reposuit Lefeb. Vulgatum tuetur Drak. ut sit telum

celebre, satis notum, propter ingentia, quæ inferebat, vulnera.

Vid. Lips. Poliorc. IV, 4.

Hinc coit æquoreus Nasamon, invadere fluctu 320

Audax naufragia, et prædas avellere ponto:

Hinc, qui stagna colunt Tritonidos alta paludis,

Qua virgo, ut fama est, bellatrix edita lympha

Invento primam Libyen perfudit olivo.

320. Cf. I, 408 seq.

321. _naufragia_, naufragas naves.

323. Vid. Heyne ad Virg. Æn. II, 171; et ad Apollod. p. 40 et 747.

Cf. inf. IX, 297; et ad II, 65.

324. De _olivo_ a Minerva _invento_, vid. Bentl. et Jani ad Hor. Od.

I, vii, 7; et Spanh. ad Callim. H. in Pall. v. 26. Confusæ h.l.

vulgari poetarum errore Pallas Libyca et Ἀθήνη Atheniensium.

320. _Huic_ Col. in quo v. 322; _Huc_, quod bis scribendum putabat

N. Heins. et recepit Lefeb. _æquoreo fluctu_ malebat N. Heins. et

N. Heins. et recepit Lefeb.

--_æquoreo fluctu_ malebat N. Heins. et vs. sq. _averrere_, coll.

Horat. Sat. II, iv, 37; (ubi vid. Bend.), vel etiam _avertere_,

coll. Virg. Æn. X, 78. Illud significat ita auferre, ut nihil

relinquatur; hoc abigere, per fraudem inpr. auferre et in rem

suam convertere, νοσφίζεσθαι. Posteris recte, puto, præferendum

videtur Drak., qui laudat Gronov. Obss. IV, 5; Lindenbr. ad

Ammian. Marcell. XIV, 2, et Muret. ad Catull. nupt. Pel. et Thet.

v. 5. Add. Burm. ad Virg. Æn. I, 472.

Nec non totus adest vesper, populique reposti. 325

Cantaber ante omnes, hiemisque æstusque famisque

Invictus, palmamque ex omni ferre labore.

Mirus amor populo, quum pigra incanuit ætas,

Inbelles jam dudum annos prævertere saxo,

Nec vitam sine Marte pati: quippe omnis in armis 330

Lucis causa sita, et damnatum vivere paci.

325. Recensentur populi Hispaniæ, et quidem 325... 377, Hisp.

Tarrac., seu citerioris (mentione simul insularum v. 362... 365

inserta); 378... 383, Lusitaniæ; et 384... 405, Hisp. Bæticæ, vel

hodiernæ Andalusiæ et Granadæ.

--_vesper_ populus Hesperiæ, h.e. Hispaniæ.

326. _Cantaber invictus_, cf. V, 195 sq.; et Jani ad Hor. Od. II,

vi, 2; III, viii, 22.

328 seq. Cf. I, 225 sq.; et Lucan. II, 105.

329. _prævertere_, vid. ad IV, 804, in V.L. [recte 802]

331. _damnatum vivere paci_, dedecori est et contemtui, in pace

vivere, ut VI, 448; vel nolunt, recusant, ut V, 60; vel inprobant,

ut XI, 285.

--_vivere paci_ (dat comm.), ut pacis artes exerceant.

325. _motus_ placebat N. Heins.

329. Forte leg. _taxo_, h.e. veneno. Taxi baccis in Hispania

præcipue venenum letale inesse testatur Plin. XVI, 10.

Venit et Auroræ lacrimis perfusus in orbem

Diversum, patrias fugit quum devius oras,

Armiger Eoi non felix Memnonis Astyr.

His parvus sonipes, nec Marti notus: at idem, 335

Aut inconcusso glomerat vestigia dorso,

Aut molli pacata celer rapit esseda collo.

Cydnus agit, juga Pyrenes venatibus acer

Metiri, jaculove extendere prælia Mauro.

332. Venerunt et Astures, oriundi ab _Astyre_, Memnonis armigero,

post domini mortem ex Oriente in Hispaniam profecto: quod poeta

propter nominis similitudinem, ut solet, comminiscitur.

334. _lacrimis_, cf. Ovid. Met. XIII, 621, 622.

--_Auroræ lacrimis perfusus_, vivens in extremis orientis partibus.

--De _Memnone_, Tithoni et Auroræ f. Æthiopum duce, vid. Quint. Cal.

lib. II; et Heyne ad Apollod. p. 756; et Exc. XIX, ad Virg. Æn.

I, 489.

335. Plinius VIII, 42: «In Hispania, inquit, Gallaica gens et

Asturica equini generis, quos Thieldones vocamus, minori forma

adpellatos Asturcones, gignunt, quibus non vulgaris in cursu gradus,

sed mollis alterno crurum explicatu glomeratio: unde equis tolutim

(h.e. volutim, volubiliter, si fides habenda Nonio I, 12, nec potius

_volutim_ substituendum) carpere incursus traditur arte.» Ejusmodi

Asturco, gradarius, seu tolutarius equus, βαδιστὴς, Gallis dicitur

_guilledin_, vel _haquenée_, _qui va l’amble_, nobis _Passgänger_,

_Zelter_. Cf. XVI, 349 sq., et 584; Martial. XIV, ep. 199, et, quos

Drak. laudat, Ulit. ad Grat. v. 514; Gron. et Burm. ad Petron.

c. 86.

336. _inconcusso dorso_, molli lenique incessu.

--_glomerat vestigia_, ut ap. Plin. l.c., et Virg. Ge. III, 117, ubi

vid. Intpp.

--_glomerat vestigia_ equus, quum passibus brevioribus incedit, ut

faciunt parvi equi; Ern.

337. Conferenda et ex h.l. explicanda sunt verba Virg. Ge. III, 204.

--_pacatum_, pacis usui inserviens, _essedum_, cujus contr. currus

bellicus.

338. _Cydnus_ Asturas _agit_, h.e. ducit, ut mox v. 354.

--_acer metiri_, δεινὸς διοδεύειν, ut ap. Lucan. I, 146.

--_metiri juga_, ut _metiri æquor_, Virg. Ge. IV, 389; et μετρεῖν

πέλαγος, Hom. Odyss. γ, 179, dixit.

339. _jaculo Mauro_, vid. Heins. ad Ovid. Fast. V, 580; Bentl. et

Jani ad Hor. Od. I, xxii, 2.

--_extendere prælia_, eminus pugnare; Schmid.

334. _Astur_ R. 3. Sed _Astyres_ quoque in antt. marmorr. reperiri

monet N. Heins.

335. _natus_ ex ingeniosa emend. N. Heins. recepit Lefeb. Sic gr.

πεφυκὼς. Drak. laudat VI, 341; XV, 464; Intpp. ad Hor. Od. I,

xxvii, 1; Broukh. ad Prop. II, ii, 93; Gronov. Obss. IV, 17;

Heins. ad Ovid. Rem. Am. 220.

337. _rapit_, non _trahit_, Col. et Ox.

338. _Cydnus_ Col. Κύδνος Ciliciæ fl. vid. ad I, 306; _Erdnus_ Ox.

_Ervus_ Put. _Erdus_ e R. 2 et 3 recepit Lefeb. quod plures hujus

nominis fluvii olim apud Celtas fuerint, et hodie prope Nannetes

sit fl. _Erde_. Alii _Ardus_, _Arvus_, _Ergus_, _Herdus_.

Venere et Celtæ sociati nomen Iberis. 340

His pugna cecidisse decus, corpusque cremari

Tale nefas: cælo credunt Superisque referri,

Inpastus carpat si membra jacentia vultur.

340. Celtiberos in parte australi Hispaniæ Tarrac., qui a _Celtis_,

dextram _Iberi_ fl. ripam occupantibus, nomen originemque habent,

περιφράζει, ut Lucan. IV, 9, nam versus natura ipsum nomen non

admittit. Celtas autem et Iberos, seu Hispanos post multas pugnas

postremo in unum nomen populumque coaluisse, nota res est. V. quos

laudant Appian. Hisp. c. 2 (ubi vid. Schweigh. V. Cl.); Strab. I, p.

33; Diodor. V, pag. 309.

341. Nefas iis videtur, _corpus tale_, h.e. ejus, qui pugna cecidit,

cremari, Drak. coll. XIII, 471 seq.

342. _cælo credunt referri_, etc., in cælum redire putant animam,

si, etc. Quare? forte quia aves cælo diisque adeo propiores esse

fingebantur, ex qua rudi notione auguria quoque orta, et quod in

apotheosi Cæsarum aquila animam defuncti in cælum portare

credebatur. Caspii, teste Strab. XI, si mortuos ab avibus dilaniari

viderent, prædicabant beatos, sin a feris aut canibus, non item.

Stob. Ecl. 122, Diogenem dixisse testatur, si canes cadaver suum

dilacerarent, Hyrcanam fore sepulturam; si vultures, Iberam. Barcæi

Iberi, seu Hispani eos, qui in prælio ceciderant, ut summa virtute

ornatos, vulturibus objiciebant, quod eas aves sacras putabant, de

quo vid. Ælianus H. A. X, 22. Conf. Kirchman. de funer. Rom. Append.

c. 2, p. 595 sq.

341. Vulgo post _cremari_ διαστίζεται, ut sensus sit: cremant

cadavera cæsorum, quia piaculum putant, a feris ea lacerari. Male,

et repugnante usu loquendi.

342. _Tabe nefas_ emend. N. Heins. quo indice excidit versus, qui

innuerit _corpus resolvi Tabe nefas_. _Vile_ pro _Tale_ legendum

esse non male opinabatur Withof. quem vide in Spec. ad Guntheri

Ligurinum, p. 60 et 61. N. Heins. mox _In pastus_ conj. Sed conf.

VII, 129; Virg. Æn. IX, 339; X, 560.

Fibrarum, et pennæ, divinarumque sagacem

Flammarum misit dives Callæcia pubem, 345

Barbara nunc patriis ululantem carmina linguis,

Nunc, pedis alterno percussa verbere terra,

Ad numerum resonas gaudentem plaudere cætras.

344. _pennæ_, aves, ut ἀγαθαὶ πτέρυγες, ap. Callim. H. in Lav. Pall.

v. 124.

345. _dives Callæcia_, vid. ad II, 397. Triplex divinandi genus

jungitur, extispicium, vel haruspicina, augurium ex volatu, cantu ac

tripudio avium, et auspicium ex tonitru et _divinis flammis_, h.

fulmine. Drak. jam comparavit Virg. Æ. X, 179 sq.; Lucan. I, 587

sq.; Val. Fl. I, 231 sq., ubi vid. Burm. et Tibull. I, viii, 3, ubi

vid. Broukh. Strabo, III, p. 232, de Lusitanis in genere similia

habet; Ern.

346. Hæc, quod jam Drak. monuisse video, spectant ad morem

barbarorum, quo saltantes et cætras percutientes virorum fortium,

seu heroum laudes canunt, quum prælium ineunt, vel eo finito

quiescunt et Diis sacra faciunt, vel _sacras_ epulas festis diebus

celebrant. Conf. VIII, 420 seq.; Liv. XXXVIII, 17; et Virg. Æn. VII,

698, ubi vid. Heyne. Drak. ad X, 230, comparat Liv. XXI, 28; Val.

Fl. VI, 92 sq.; Lucan. I, 447 sq.; Tac. Ann. II, 88, et Mor. Germ.

2; Ammian. Marcell. XV, 9. Observa autem h.l. dilectum verborum.

346. Cf. Lips. analect. ad mil. rom. III, 1; Opp. T. III, p. 430;

ubi etiam similis Diodori locus de Hispanis laudatur: Ἐν δὲ τοῖς

πολέμοις πρὸς ῥυθμοὺς ἐμβαίνουσι, καὶ παιᾶνας ᾄδουσιν, ὅταν ἐπίωσι

τοῖς ἀντιτεταγμένοις.

--_carmina barbara_, more barbarorum incondita ad celebrandum

auctorem stirpis.

347. _pedis alterno verbere_, pede in numerum, alterne posito.

348. _Ad numerum_, πρὸς ῥυθμὸν, ut VI, 363; et ap. Virg. Ecl. VI,

27; et Ge. IV, 175: ἀμβολαδὶς τετύποντες, Cyclopes ferrum cudentes

ap. Callim. H. in Dian. v. 61, ubi vid. Spanh.

--_cætras plaudere_, saltare Pyrrhichen, τὴν ἐνόπλιον χορείαν, de

qua vid. D. Heins. ad h.l. Ern. et Spanh. ad Callim. H. in Jov. v.

52, 53; in Dian. v. 241, 242; et in Del. v. 136, 137; Cf. inf. X,

230 sq.; et Lucret. II, 635 sq. _Armati in numerum pulsarent æribus

æra_, etc.

345. _Callæcia_ antt. membrr. Alii _Gallæcia_ et _Gallecia_, vid.

ad II, 397. [“ad II, 397”: in Not.]

Hæc requies ludusque viris, ea sacra voluptas.

Cetera femineus peragit labor: addere sulco 350

Semina, et inpresso tellurem vertere aratro

Segne viris: quidquid duro sine Marte gerendum,

Callaici conjux obit inrequieta mariti.

Hos Viriathus agit, Lusitanumque remotis

Extractum lustris; primo Viriathus in ævo, 355

Nomen Romanis factum mox nobile damnis.

349. _ludus_, παιδιὰ, animi relaxatio.

--_sacra_, in sacris epulis et festis diebus.

350 sq. Idem de Scythis, Celtis, Thracibus et Artabris memorant

Strab. III, p. 250, et alii quos laudat Dausq. 356.

354. _Viriathus_ Lusitanus, qui serius cum Romanis bellum gessit,

notus ex Liv. Epit. 52; Flor. II, 17; Cic. Off. II, 11 al. Vid. V.L.

356. Silius forte eo respexit, quod Viriathi nomen ignobile antea

fuit, quia ex pastore venator, ex venatore latro, et mox justi

exercitus dux factus est; Ern. Cf. X, 220 sq.

349. _cara voluptas_, vel _sera_, post bellum, maluerit N. Heins.

Vid. not.

350. _abdere_ Put. Sed _addere_ pro simpl. dare, vel tradere

centies occurrit. Vid. Ind.

352. _gerendum_, non _gerendum est_, scripti.

354. _Viriathus_ Col. h.l. et X, 220; ubi Drak. monet, ita etiam

esse in ant. marm. ap. Gruter. p. 871, n. 2, (quod tamen Scaligero

spurium videbatur) et Οὐιρίαθος in excerptis Dion. p. 614; ed.

Vales. probb. Fabric. ad Cic. Off. II, 11, et Schott. ad Aurel.

Vict. de viris ill.c. 71. Vulgo _Viriatus_ forte rectius ut ap.

Gruter. p. IX, 4; XII, 11; et Gr. Οὐϊρίατος. _Viriatthus_ quædam

edd., ut Οὐρίατθος et Οὐιρίατθος apud Appian. Hisp. c. 60, 74; ed.

Schweigh. (nam in aliis Οὐριάθος) et ap. Diodor., v.c. in

excerptis p. 346, ed. Vales. et al. conf. Drak. ad Liv. Epit. 52;

et quos Reimar. ad Dion. T. I, p. 32 sq. laudavit.

356. _Omen_ R. 2.

Nec Cerretani, quondam Tirynthia castra,

Aut Vasco, insuetus galeæ, ferre arma morati.

Non, quæ Dardanios post vidit, Ilerda, furores,

Nec, qui Massageten monstrans feritate parentem, 360

Cornipedis fusa satiaris, Concane, vena.

357. _Cerretani_ et _Vascones_, populi Hisp. Tarrac. in hodierna

Catalonia et Navarræo regno, ad Pyrenæi radices habitantes. Plin.

III, 3.

--_Tirynthia castra_, quod Hercules tradebatur per Cerretanos ad

Pyrenæos versus iter fecisse; Ern. Coll. v. 421 sq.

358. _insuetus galeæ Vasco_, cf. V, 197; IX, 232.

359. _Ilerda_, urbs Hispaniæ Tarrac., hod. _Lerida_, ad Sicorim fl.

(_Segre_) quæ mala belli civilis, a Cæsare et Pompeio gesti, experta

est. Vid. Cæs. b. Civ. I, 43... 59; Lucan. IV, 11 sq.; Flor. IV, 2.

360, 361. Concani (vid. V.L.) imitantur morem Massagetarum vel

Scytharum, qui sanguinem equinum bibunt, de quo vid. Dausq. ad h.l.

VV. DD. ad Martial. spect. 3, 4; Barth. ad Claud. in Rufin. I, 311,

et Stat. Achill. I, 307; Cerda ad Virg. Ge. III, 463, et Burm. ad

Val. Fl. II, 157. _Lætum equino sanguine Concanum_, dixit Hor. Od.

III, iv, 34, ubi vid. Jani.

--_parentem_, conditores urbis, teste Tarapha, Dausq.

--_Massagetæ_, inclita Scythiæ orientalis gens, Parthis vicina.

Plin. VI, 19; Herodot. II, 201.

357. _Cerretani_ Col. Κεῤῥητανοὶ Strab. III, p. 111, al. 162;

Martial. XIII, 54, et Plin. III, 3; _Terretani_ Ox. Put. R. 3;

Vulgo _Ceretani_, ut in vet. marm. Κερήτανοι ap. Dion. l. 48;

p. 382. Sed Κεῤῥοιτανοὶ Ptol. II, 6.

359. _Non_ Col. Vulgo _Nec_.

361. _Concane_, non _Concave_, scripti. Κόγκανα Ptol. II, 6; (in

cod. Palat. pro Κούκανα) urbs mediterr. Cantabrorum, hod. _Cangas

de Onis_, Κωγκανοὶ ap. Strab. III, p. 107, al. 159, ubi ita pro

Κωνιακοὶ legendum putabat a Drak. laudatus, Delrius ad Senec.

Hippol. 110; cf. Jani ad Hor. Od. III, iv, 34.

Jamque Ebusus Phœnissa movet, movet Arbacus arma,

Aclyde, vel tenui pugnax instare veruto:

Jam cui Tlepolemus sator, et cui Lindus origo,

Funda bella ferens Baliaris et alite plumbo; 365

Et quos nunc Gravios violato nomine Graium

Œneæ misere domus Ætolaque Tyde.

362. Pityusæ, Πιτυοῦσαι, insulæ maris Balearici prope Hispaniam, a

piceis, quibus abundant, sic dictæ (nam πίτυς est pinus) quarum

major _Ebusus_, minor Ὀφιοῦσα, hodie _Iviça_ et _Formentara_.

Posterior tam parva est, ut a quibusdam nulla ejus ratio habeatur.

Livius XXVIII, 37, _Pityusam_ sing. num. dixit, et Plin. III, 5,

extr. _Pityusæ a Græcis dictæ: nunc Ebusus vocatur utraque.

Phœnissa_, Phœnicum, vel Pœnorum colonia, quibus יבושה _Jebuso_, a

_siccatis ficubus_, dictam suspicabatur Bochartus.

--_Ebusus_ Diodoro V, 16, Ἔρεσος, et Dioni Cass. XLIII, p. 258,

Ἔβεσος dicitur; Ern. Ἄρταβροι, seu Ἄρταβραι, memorantur etiam

Eunap. p. 99. Cf. _d’Orville_ ad Chariton VI, 7, p. 549; ed. Lips.

363. _Verutum_, jaculi genus, de quo vid. Lips. Pol. IV, 4; Heyne ad

Virg. Ge. II, 168; Æ. VII, 665.

364, 365. Moverunt arma Baliares, qui a Rhodiis originem ducunt.

Nam τινὲς μετὰ τὴν ἐκ Τροίας ἔφοδον τὰς Γυμνησίας νήσους (h.

_Baliares_, hod. _Majorca_ et _Minorca_) ὑπὸ τῶν Ῥοδίων κτισθῆναι

λέγουσιν, teste Strab. XIV, quocum consentiunt Timæus et alii.

--_Tlepolemus_, Herculis f. qui, Licymnio Argis occiso, exsul venit

Rhodum ins. ibique _Lindum_, Jalyssum et Camirum condidit, quæ loca

in unam postea urbem, Rhodum, coaluere, vid. Hom. Iliad. β, 653...

671; Pind. Ol. VII, 49 sq.; Strab. XIV, p. 655, al. 749 sq.;

Diodor. IV, 58... 60; V, 19, et Heyne ad Apollod. II, vii, 6, et

II, viii, 2. Verba _cui Tlepol. s._ Dausq. et Cell. ad _Rhodam_,

Ῥόδην, (nunc _Roses_) Hisp. Tarrac. urbem, ad Pyrenæum sitam,

referunt; paulo durius, opinor, etsi hoc oppidum a Rhodiis conditum,

et postea a Massiliensibus restitutum tradit Strabo l.c.

366, 367. _Gravios_ dicit nomen et originem habere a _Graiis_ s.

Græcis, quorum dux Diomedes, _Ætoliæ_ rex, _Tydei_ f. et _Œnei_

nepos, Hispaniam quoque adiit (cf. Dionys. Perieg. v. 483 sq.),

_Tydenque_, Graviorum urbem, condidit et ex patris nomine vocavit;

vid. ad I, 235, et cf. XVI, 369, ubi _Tinde_, quæ Diomedis Thracis

regia fuit, pro _Tyde_ reponebant Salmas. ad Solin. p.m. 631, al.

898, et Gronov. Diatr. Stat. c. 55, p. 364, ut Sil. Diomedem Ætolum

cum Thracio confuderit. Refragantur Drak. et N. Heins. ad l.c. et

Voss. ad Mel. p. 133. Cf. de Diomede Heyne ad Apollod. I, viii, 4...

6, et Exc. I, ad Virg. Æn. XI. Τοῦδαι urbs Γρουΐων in Hispania ap.

Ptol. III, 6; _Tyde_ eorum castellum Plin. IV, 20. _Tude_ Antonin.

hodie _Tuy_ in Gallicia.

362. _Ebosos_, secunda correpta, malebat N. Heins. ut Ἐβοῦσος,

Ἔβοσος et _Ebosia_ ap. Stat. Silv. I, vi, 15. Vid. quos Drak.

citavit, Gevart. Lectt. Papin. I, 41, et Gronov. Diatr. Stat. c.

14. Sed _Ebusus_ dicitur Plin. III, 5, extr. Mel. II, 7; Livius

XXII, 20, et, producta media, Avien. descr. orbis 621; Gr.

Ἔβουσος, Ἔβυσος (Strab. III, p. 240 et 254) et Ptol. Ἔβυσσος.

Mox _Arbacus_ Col. prob. N. Heins. quoniam Ἀρβάκη ap. Steph. Byz.

urbs Celtiberiæ, _Arbachi_, vel _Arbaci_ ap. Aurel. Vict. de viris

illustr. c. 61, et _Arrebaci_ ap. Plin. III, 3; ubi tamen Harduin.

recte edidit _Arevaci_, quibus _Arevam_ fl. nunc _Arlanzo_ nomen

dedisse, Plinius ibid. extr. tradit. Ἀρεουάκοι Strab. III, p. 112

al. 162 et 246. Ἀρεουάκαι Ptol. II, 6; _Arbatus_ Put. R. 3; Parm.

_Arbutus_ Ox. Vulgatum _Artabrus_ respuit N. Heins. quoniam gentem

Artabrum nullam esse manifeste prodat Plin. IV, 22, quem tamen

refellit Resendius Antiq. Lusit. I, 22; _Artabrus_ certe Lusitan.

prom. (nunc _Cap de Fineterre_) memoratur Plin. II, 108; IV, 21,

et _Arrotrebæ_ atque _Arrotrebarum_ vel Celticum prom. IV, 20, et

bis c. 22. Hoc Strab. III, p. 106, al. 154 et Ptol. II, 6: Νέριον

ἄκρον dicitur: sed ille adcolas ejus Ἀρτάβρους et Ἀροτρέβας (al.

Ἀρετρέβας) sua ætate adpellatos tradit, hic juxta illud Ἀρταβρῶν

λιμένα ponit. Præterea uterque cum Plin. IV, 22; consentiunt in

eo, quod e regione hujus promont. fuerint insulæ, Græcis a stanno,

κασσιτέρω, _Cassiterides_ dictæ, ad quas Silius forte h.l.

respexit, ubi de insulis Hispaniæ agit, quamvis eæ nusquam fuisse

videntur. Conf. et Mela III, 1.

363. _Aclyde_, non _Aclide_, Col. ut VIII, 550; vid. Intpp. ad

Virg. Æn. VII, 730, et ad Val. Fl. VI, 99; Lips. Poliorc. IV, 4,

et Salmas. ad Trebell. Claudium c. 14; _tereti veruto_ emend.

Cerda ad Virg. Æ. VII, 665. Sed differentiam forte inter _veru

Sabellum_ Maronis et _verutum Arbacorum_ Silii fuisse, idemque

_tenue_ simul et _teres_ esse posse, monet Drak.

364. _Lyndus_ alii, etiam Drak. et Lefeb. Sed est Λίνδος;

vid. not.

365. _Funda_, non _Fervida_, scripti; prob. etiam Dausq. propter

copulum _et_; _ferens_, h.e. inferens, movens, ex c. Col. et

priscis edd. restitui, idque non spernendum videbatur Drak., qui

conf. I, 386; X, 68; Stat. Th. III, 665; VIII, 76; add. Ovid.

Epist. VIII, 26. Sic et _ferre tela_ IX, 545; _vulnera_ forte

V, 235; certe ap. Virg. Æn. XI, 749; _f. plagam_ Æn. X, 797;

XII, 299: φέρειν πόλεμον, φόνον, θάνατον, ἄρεα, πῆμα, etc. Vulgo

_gerens_. Sed _serens_ ex emendat. N. Heins. recepere Drak. et

Lefeb. vid. ad I, 394; 235. _Baliaris_, non _Balearis_, Col.

Βαλλιαρίδες certe Straboni esse et Βαλιαρίδες Steph. Byz. monet

N. Heins. et Drak. laudat Tenull. ad Frontin. III, iii, 16, et

Salmas. exerc. Plin. p. 199.

366. _Gravidos_ ed. Ven. vid. ad I, 235.

Dat Carthago viros, Teucro fundata vetusto,

Phocaicæ dant Emporiæ, dat Tarraco pubem

Vitifera, et Latio tantum cessura Lyæo. 370

368. _Carthago_ Nova, quæ, Polybio Καινόπολις Polyæno _Phœnissa_, et

a sparti copia in vicinis campis _Spartaria_ et ἡ Σπαρταγενὴς Plin.

XXXI, 8; Anton. Itin. p. 396, ed. Wess. et Appian. Hisp. c. 12,

nobis vero _Cartagena_ dicitur, ab Hasdrubale paulo ante b. Punicum

II condita; vid. Polyb. II, 13; Strab. III, p. 157 sq., Bochart.

Chan. I, 35; Hard. ad Plin. XIX, 2, et Schweigh. V. Cl. ad Appian.

t. III, p. 218 sq.; Silius vero h.l. et XV, 192, Teucrum urbis

conditorem facit, ut Justin. XLIV, 3. Quosdam Teucri comites, non

ipsum huc venisse tradit Strabo l.c. De Teucro ejusque exsilio vid.

Heynii Exc. XXIII, ad Virg. Æn. I, et Jani ad Hor. Od. I, vii, 21.

De situ, dignitate, et interitu urbis vid. Livius XXVI, 42.

369. _Emporiæ_, Ἐμπορίαι Ptol. II, 6, nunc _Ampurias_, urbs Hisp.

Tarrac. prope Pyrenæos et mare mediterr. sita.

--_Phocaicæ_; cf. Liv. XXVI, 19. A Massiliensibus eam conditam

memorant Strab. III, p. 110, al. 159; Scylax in Periplo p. 2; Steph.

Byz. et alii: nam Massilia etiam Phocæensium colonia fuit. Cf.

omnino Liv. XXXIV, 9, et Plin. III, 3, seu 4, ex quibus etiam

intelligitur, cur _Emporiæ_ in plur. dicantur et Ἐμπορεῖον Δίπολις

Strab. l.c.

--_Tarraco_, hod. _Tarragona_, in ora Cataloniæ, unde pars Hispaniæ

olim Tarraconensis dicta: nam fuit quondam urbs in his oris

maritimarum opulentissima, teste Mela II, 6, ævoque Strabonis numero

civium ne ipsi quidem Carthagini cessit.

370. Cf. Plin. XIV, 6.

--_Tarraco Campano tantum cessura Lyæo_ iisdem fere verbis dixit

Martial. XIII, 118. _Lyæo Latio_, vinis Latii, quæ olim generosa

fuere, ut Falerna, Massica, etc.

369. _dant T._ R. 3, et Med. quod arridebat N. Heins. vid. ad v.

222 et 288.

370. _Lyeo_ quidam. Sed est Λυαϊος, quoniam vinum λύει, solvit

curas.

Hos inter clara thoracis luce nitebat

Sedetana cohors, quam Sucro rigentibus undis

Atque altrix celsa mittebat Sætabis arce,

Sætabis et telas Arabum sprevisse superba,

Et Pelusiaco filum componere lino. 375

Mandonius populis, domitorque insignis equorum

Inperitat Cæso, et socio stant castra labore.

371. _Thoracis_ linei, Drak. ad IX, 587; cf. ad v. 270.

372. _Sedetani_ prope Celtiberiam, cujus gentis caput Cæsaraugusta,

nunc _Saragossa_. Plin. II, 3; Ptol. II, 6.

--_Sucro_ oppidum apud Antonin. et Liv. XXVIII, 24 (hod. _Alzira_),

sed fluvius inter Saguntum et Carthaginem, nunc _Xucar_, ap. Plin.

III, 3; Ptol. II, 6, et Strab. III, p. 159.

--_rigentibus undis_, ut v. 671.

373. _Sætabis_, hod. forsan _Xativa_ in regno Valentiæ, ad fluvium

ejusdem nominis, qui in Sucronem influit.

--_altrix_, vid. ad I, 218.

--_celsa arce_, quia in colle sita.

374. _A Sætabi tertia in Europa lino palma_, etc. Plin. XIX, 1. Hinc

_sudaria Sætaba_, ap. Catull. epigr. XXV, cf. Casaub. ad Strab. III,

p. 99.

--Cf. ad v. 24, 25, et Plin. l.c.

375. _filum componere_, vid. ad I, 39.

376. _domitor equorum_, ut apud Virg. Æ. VII, 651 et 691, ubi vid.

Heyne.

377. _socio stant castra labore_, vid. ad v. 173.

372. _Sedetana_ Col. et Put. probb. N. Heins. et Draken.

_Hedetana_ emend. Modius. Veteres auctt. admodum variant.

_Sedetani_ memorantur Livio XXVIII, 24; XXIX, 1, 2; XXXI, 49;

XXXIV, 20: Σηδητανία Appian. Hisp. c. 77; _Edetani_, seu

_Hedetani_, Ἠδητανοὶ Ptolem. II, 6, et Plin. III, 3; Σιδητανοὶ

Strab. III, p. 112; _Editani_ Gruter. p. 481. Vulgatum _Sedentana_

tuentur J. Marca in Marc. Hispan. II, 6, et Dausq. Sed nemo

Sedentanorum mentionem facit.

373. _Sætabis_ Col. ut in marmorr., in numo ant. ap. Anton.

Augustin. Dial. VII, et in vetustis codd. Grat. Cyneg. 41;

Σαιταβὶς etiam Ptol. II, 6. Ita N. Heins. et Drak. Conf. Inscript.

ap. Murator. p. 1077, n. 4. Vulgo _Setabis_, ut et XVI, 475;

Σέταβις Strab. III, pag. 110 al. 160. Sic et ap. Plin. Præf. pr.

et III, 3; XIX, 1; _arte_, pro _arce_, quidam.

374. _sprevisse_ (ἀοριστῶς pro spernere) _superba_, scripti cum

R. 3; Parm. Med. quod et Dausq. amplectabatur. Vulgo _superbas_.

375. _linum c. lino_, vel _filum c. filo_ malebat Vlit. ad Grat.

Cyn. 41.

At Vettonum alas Balarus probat æquore aperto.

Hic adeo, quum ver placidum flatusque tepescit,

Concubitus servans tacitos, grex perstat equarum, 380

Et Venerem occultam genitali concipit aura.

Sed non multa dies generi, properatque senectus,

Septimaque his stabulis longissima ducitur æstas.

378. _Vettones_ populus Lusitaniæ circa Tagum, inter Durium et Anam.

--_probat_, pro ducit, ut sup. _agit_, _rapit_, _raptat_, _trahit_;

(nam poeta variat) propr. forte lustrat. _Probare_ certe est

examinare, inspicere v.c. opus, athletas, hostias apud Cic. Agr. II,

34; Verr. I, 54; Off. I, 40; _p. villam publicam_, ap. Liv. IV, 22,

ubi vid. Drak. Schmidius interpretatur: re ipsa demonstrat, egregios

esse in planis campis milites.

379. Cf. XVI, 365, 366. Constat, in Lusitania, circa Olisiponem opp.

(_Lisbonam_) et Tagum amnem, equas _Favonio flante_ obversas

animalem concipere spiritum, idque partum fieri et gigni

pernicissimum ita: sed _triennium vitæ_ non excedere. Ita Plin.

VIII, 42; cf. Varr. R. R. II, i, 9; Colum. VI, xxvii, 3 sq., et

Solin. c. 23. Silius pro triennio septem annos habet exemplo Virg.

Ge. III, 271 sqq., ubi vid. Cerda et Heyne. Verba Justini XLIV, 3,

hæc sunt: «Fabula ex equarum fecunditate et gregum multitudine nata,

qui tanti in Gallæcia et Lusitania, ac tam pernices visuntur, ut non

immerito vento ipso concepti videantur.»

380. _servans_, observans, ut VI, 384... 563; VII, 442... 522; VIII,

351; N. Heins. Add. V, 45; XV, 217; XVI, 317.

383. _stabulis_, h. equis stabulantibus, vel qui stabulis quam bello

aptiores sunt, ut _naufragia_, _servitia_, _aucupia_, etc. Ita

Dausq. cujus altera ratio: _his_ equis in _stabulis_, minus

probanda.

378. _Vectonum_ Col. h.l. et XVI, 366, ut in antt. exempl.

Cæsaris; Livii et Plinii. Sed _Vettonum_ reposui, quam scripturam

etiam defendit N. Heins. ad h.l. et ad Prudent. περὶ στεφ.

III, 187, etsi inf. XVI, 366, Dausq. carpit, qui idem sentiebat.

Gr. Οὐέττονες, et sic quoque ap. Gruter. p. 383, n. 7, et p. 591;

_Vasconum_ Parm. Vulgo _Vetonum. præit æquore_ conj. N. Heins. non

invito metro. Præstiterit _alis volat_, vel potius _alas rapit_,

ut ap. Virg. Æ. VII, 725; X, 178. Sed vid. not.

380. _perstat_ (h.e. stat, ut ap. Virg. Ge. III, 273.) Col. prob.

N. Heins. qui conf. v. 686, et VI, 385; sed ante hunc versum

nonnihil excidisse putabat; _præstat_ Ox. et Put. Vulgo _prostat_,

quod retinuit Lefeb. _prostrat_ quidam.

383. _Tertiaque_ nonnulli, quos Modius refutat ad Justin. XLIV, 3;

vid. not. _in stabulis_ corrig. D. Heins. _æstas_, non _ætas_,

Col. ut ap. Virg. Georg. III, 190; IV, 207; unde ne Dausq. quidem

displicebat.

At non Sarmaticos adtollens Uxama muros

Tam levibus persultat equis: hinc venit in arma 385

Haud ævi fragilis sonipes, crudoque vigore

Asper frena pati, aut jussis parere magistris.

Rhyndacus his ductor; telum sparus: ore ferarum

Et rictu horrificant galeas; venatibus ævum

Transigitur, vel, more patrum, vis raptaque pascunt. 390

384. Quæ de vitæ genere et armis notantur, Sarmatica sunt; Ern.

coll. Strab. VII, p. 480; ubi et equi Scythici ὀξεῖς καὶ δυσπειθεῖς

adpellantur, unde h.l. _crudus vigor_, ferocitas et contumacia

nondum arte domita.

385. _Tam levibus_, ad cursum agilibus; nam equi Ἴβηρες ἔασι θοοὶ

πόδας ἠνεμόεντας teste Oppiano, quem laudat Dausq. cf. ad v. 379.

--_persultant_ proprie equi.

386. _crudo_, vid. ad I, 405.

387. Cf. Virg. Ge. III, 208.

--_jussis magistris_, vid. ad I, 173, et Heins. ad Ovid. Epist.

XV, 83.

388. _sparus_, ut VIII, 521, εἶδος ἀκοντιοῦ in Gloss. Labb. Drak.,

qui laudat Donat. ad Liv. XXXIV, 15, et Pontan. in Gloss. prisco

Gall. h.v. cf. Heyne ad Virg. Æ. XI, 682.

--_ore ferarum_, etc.; cf. II, 156.

390. _rapta pascunt_ Sarmatas et Iberos, Dausq.

384. _Suvana_ Put. _Saunia_ Parm. Vulgo _Susana_, cujus nemo

meminit. _Suxama_ Col. unde _Uxama_ emend. N. Heins. quod recepi

cum Drak. et Lefeb. qui posterior _Sarmaticam_ urbis originem,

Heinsio ignotam, a _Jaxamatis_, gente Sarmatica, repetit. _Uxama_

memoratur Plin. III, 3; duplex Οὔξαμα ἀργέλλαι, et Οὔξαμα Βάρκα

Ptol. II, in Gallæciæ litore Marianæ III, 18, et Antonino in

itinere ab Asturica Cæsaraugustam; nunc forte _Osma_ ad Durium, in

vet. Castilia. Sed si poeta non omnem prorsus ordinem neglexit,

quod in urbibus quidem, non vero in partibus Hispaniæ describendis

fecit, h.l. vel Lusitaniæ, vel Hisp. Bæt. urbem designare debebat.

Forsan itaque leg. _Sucrana_, de qua v. Plin. III, 1; vel

_Cartama_, cujus opp. pulcherrima monumenta præclare exposuit

Carter. _Reise von Gibraltar nach Malaga_ p. 204 sqq.

387. _jussis magistri_ emend. Dausq. et recepit Cell.

388. _Rhyndacus_; non _Rindacus_, in priscis libris. Ῥύνδακος

Mysiæ fl.

Fulgent præcipuis Parnasia Castulo signis,

Et celebre Oceano atque alternis æstibus Hispal,

Ac Nebrissa Dionyseis conscia thyrsis,

Quam Satyri coluere leves, redimitaque sacra

Nebride, et arcano Mænas nocturna Lyæo. 395

391. _Parnasia Castulo_, vid. sup. ad v. 97.

392. _Hispal_, seu _Hispalis_, nunc _Sevilla_, Andalusiæ caput, urbs

Hisp. Bæticæ, ad dextram ripam Bætis, qui non procul ab ea in sinum

Gaditanum fluit, et hinc æstum marinum statis vicibus adcipit.

--_Hispalis_ ad Bætin fl. ubi sunt æstuaria ex oceano Gaditano

confluentia, de quibus, vid. Strab. III, p. 206 sq., et Plin. II,

97; Ern.

--_celebre Oceano_, h. magna, quam faciebat, mercatura.

--_alternis æstibus_, ἀψοῤῥόῳ ὕδατι, ut ap. Prop. II, xxvi, 54; cf.

XV, 226... 237.

393. _Nebrissa_, hodie _Lebrixa_, inter Hispalin et mare sita. Quæ

de sacris, vel orgiis Bacchi, ibi agitatis, memorantur, ad lusum

ingenii, ex similitudine voce. _Nebrissa_ et _nebris_ ortum,

referenda videntur. cf. tamen ad v. 101 sq., et ad VII, 171. Res,

vel loca _conscia_ dicuntur eorum, quæ in ipsis fiunt, vel quæ in se

continent. cf. mox v. 399; (ubi vid. Drak.) V, 23; VIII, 531; Heyne

ad Tibull. I, vii, 48, et Burm. ad Val. Fl. I, 5.

394. _Satyri leves_, agiles et veloces, vel leviter saltantes ac

salientes, ἐλαφροὶ, κοῦφοι, vel etiam hilares, læti, jocosi,

φιλοπαίγμονες, quibus _graves_, βαρεῖς, obponuntur. cf. Jani ad Hor.

Od. I, i, 31; II, xi, 6, et Burm. ad Val. Fl. I, 389.

395. _Nebris_, νεβρίς, pellis hinnuli, νεβρου, quam Bacchus et

Bacchæ gestabant, unde ille βασσαρεὺς, νεβρώδης, νεβριδόστολος, seu

νεβριδόπεπλος, hæ βασσαρίδες dicuntur. vid. Cl. Hermann. Mythol.

Lyricorum p. 261, 262, et Jani ad Hor. Od. I, xviii, 11.

--_Mænas nocturna Lyæo_, sacra nocturna celebrans, νυκτελοῦσα τὰ

Ὄργια, in honorem Bacchi, qui inde Νυκτέλιος, νύκτερος Orph. H.

LI, 4, et Virg. Georg. IV, 521, _nocturnus_ vocatur. Sed vid. V.L.

--_Lyæo arcano_, ut ἄῤῥητος et κρύφιος apud Orph. H. XXIX, 3, cujus

τελετὰς effari nefas est, vel cujus sacra secreto et noctu aguntur,

cujusque orgiis et mysteriis secessus, a profanis remoti et

phantasiæ incendendæ apti, conveniunt. Forte et poeta respexit ad

λικνοφόρους, vel κανηφόρους, quæ vannum mysticam Iacchi pluresque

cistas (λίκνα, seu κανᾶ) ferebant, in quibus τὰ μυστικα Bacchi, vel

Cereris erant recondita, de quibus vid. Spanh. ad Callim. H. in Cer.

v. 127.

391. _Fulgent_ ex. Put. recepi cum Drak. auctore N. Heins. Vulgo

_Fulget_, quod non minus probum. _Parsania_ Col.

393. _Dei Nysæis conscia_, vel etiam _concita_ pro _conscia_, quod

voc. mox sequitur, conj. N. Heins., quoniam secunda syll. in

_Dionysius_ corripi solet. Bacchus vero non tantum Διόνυσος, sed

etiam Διώνυσος et Διώνυσσος poetis dicitur v.c. Hom. Il. η, 132,

135; Odyss. ω, 74, et H. in Bacch. I, pr. Hesiod. Theog. vss. 940,

946. Callim. II. in Cer. v. 71, et Fragm. 171.

395. _arcano_ Col. et quidam alii, quod recepit Drak. non repugn.

N. Heins. Quos secutus sum, etsi tertium casum cum _nocturna_

junctum vix alibi reperias, unde non levis me suspicio tenet, pro

_arcano_ poetam _acclan̅s_, h.e. _acclamans Lyæo_, (clamans, io

Bacche! Evoe!) vel _orgia agens_, vel simile quid scripsisse, et

compendium scripturæ fraudi fuisse librariis; _hortando_ R. 3, et

Parm. Vulgatam lect. _Hortano_ ab Horta urbe, prope Nebrissam

sita, cujus tamen nemo mentionem facit, repetebat Marsus.

_Ortano_, h.e. _Oretano_, conj. Rosweidus, laudatus a Dausq., qui

ipse _hortanti_ proponebat; _Orthano_, vel rectius _Orthanæ_ h.e.

Baccho, ingeniose tentabat N. Heins. et prius valde arridebat

Drak. Ὀρθανὴς deus Atheniens. Priapo similis, et ab erecta, ὀρθῆ,

ut putant, virilitate dictus: Priapus vero Bacchi comes, (_B.

rustica proles_ Tibull. I, iv, 7) qui cum eo a quibusdam

confunditur. Vid. Meurs. Ath. Act. II, 14; quosque Heins. et Drak.

citarunt. Strab. XIII, p. 404, al. 587; Hesych. v. Ὀρθανὴς (non

Ὀρηθανὴς) Plat. in Phaone ap. Athen. Deipn. X, p. 441; Tzetz. ad

Lycophr. Alex. v. 538 (ubi Ὀρθανὴν leg. pro Ὀρθάγην) Palmer.

Exerc. in auctt. Gr. p. 783; Athen. I, 23, p. 30, et Voss. ad Mel.

II, 11, p. 133. Sed non ipse Bacchus Ὀρθανὴς dicitur, et tum duo

certe h.l. sum Bacchi nomina: _Lyæus_ enim, etsi propr. adject.

est, semper simpl. Bacchus vocatur. _Orthana_ tamen exhibet ed.

Genev. quod perperam ab editorr. Amstelod. in _Hortano_ mutatum

monebat Salvinius, a Drak. in fine Præfat. laudatus. _Orthane_,

græca forma, scripsit Lefeb. qui male interpretatur: redimita s.

n. et in O. Lyæo, h.e. cum orthane, phallo Ebræorum, quem gestat

in extremo thyrso. _Menas_ Dausq. Lefeb. et alii. Sed est Μαινὰς.

398. _Ter quinos decies_ conj. Mariang. Accurs. ad Auson. Epist.

X, 5, non improb. Lef.

Arganthoniacos armat Carteia nepotes.

Rex proavis fuit humani ditissimus ævi,

Ter denos decies emensus belliger annos.

Armat Tartessos, stabulanti conscia Phœbo,

Et Munda, Emathios Italis paritura labores: 400

Nec decus auriferæ cessavit Corduba terræ.

396. _Carteia_, ad Calpen promont. in ora oceani Gaditani (Liv.

XXVIII, 30), urbs olim inclita, metallis abundans (Diodor. VI, 9),

et primum a Phœnicibus inhabitata, deinde a Pœnis capta, quæ Græcis

quondam _Tartessos_ dicta, si fides habenda Plin. III, 1; Mell. II,

6; Pausan. Hellad. VI, p. 378, et Strab. III, p. 148, C, et 151, B;

quia forte post Tartessi excidium ejus mereatura et nomen Carteiam

translatum, quod suspicatur _P. Flores in Espanna Sagrada P. IX_.

Silius omnino utramque urbem distinguit, et Arganthonium Carteiæ

regem facit, non, ut alii, Gaditanum, et, ut plerique, Tartessiorum

regem: nam Carteiæ, Tartessi et Gadium nomina a veteribus permisceri

solent. Wessel. ad Antonin. Itin. p. 407, Carteiam putat esse, quæ

nunc _Rocadillo_ adpellatur. Carteiam vero Calpen esse, et,

Tartessus quæ fuerit, non constare, monet Vales. ad Exc. Peiresc.

pag. 72. Confer Schweigh. V.C. ad Appian. Hisp. c. 2, et inpr.

Carteri Itin. (_Reise von Gibraltar nach Malaga_), pag. 30... 69,

ubi copiose de fatis et situ Carteiæ disputat.

396... 398. _Arganthonium_ CL annos vixisse tradunt Anacr. ap. Plin.

VII, 48; Strab. III, p. 225; Phlegont. de longævis c. 4 (ubi vid.

Meurs.), Censorin. et Lucian. in Macrobiis; sed CXX annos memorant

Herodot. I, 163 (ubi vid. Wessel.); Lycophr. Schol. p. 94; Cic. de

Sen. c. 19, et Asin. Pollio ap. Val. Max. VIII, 13, ext. 4.

399. _Tartessus_, portos Hispaniæ, Phœnicum navigationibus

celeberrimus, inter duo Bætis ostia, cujus ne vestigium quidem ullum

Strabonis ætate reliquum fuit. Sed jam Salomonis ævo hæc urbs, vel,

quod Carter l.c. probabilius fecit, Carteia, tum תרשׁישׁ dicta,

mercatura inclaruit; vid. Bochart. Geogr. S. III, 7, p. 160... 165;

et Michaelis Spicileg. Georg. ext. hebr. post Bochartum P. I. p.

82 sq.

--_stabulanti conscia Phœbo_, ubi sol equorum stabula habet, et ad

hæc eos disjunctos ducit, h.e. occidit. Cf. VI, pr. X, 538, et Ovid.

Met. XIV, 416.

--_conscia stabulanti Phœbo_, quia ad Oceanum occiduum ultra

Hispaniam sita est; Ern. coll. v. 411, et Virgil. Æneid. lib. XI,

v. 913.

--_conscia_, vid. ad vers. 393.

400. _Munda_ ab hodierna ejusdem nominis urbe tertio Hispanorum

milliario aberat. De priscis ejus monumm. vid. Carter. l.c. p. 190

sqq. Prope eam Cæsar atroci prœlio cum Pompeii M. filiis conflixit,

vid. Strab. III; Dion. XLIII, p. 233; Liv. Epit. CXV; Flor. IV, 2;

Hirt. b. Hisp. c. 29 seqq.

--_labores Emathios_, calamitatem, qualem experti sunt in Emathia,

h.e. Macedonia, ad Philippos et Pharsalum, vid. Heyne ad Virg. Ge.

I, 489 sqq.

401. _Corduba_, nunc _Cordova_, Lucani et utriusque Senecæ patria.

--_auriferæ terræ_, Hispaniæ. Cf. I, 155... 228 sqq., et inpr. a

Drak. laud. Martial. IX, 61.

400. _Hemathios_ scripsere Drak. et Lef.

401. _æriferæ_ ex Plin. XXXVIII, 2, adfectate corrigi posse

notabat Dausq.

Hos duxere viros flaventi vertice Phorcys,

Spiciferisque gravis bellator Arauricus oris,

Æquales ævi; genuit quos ubere ripa

Palladio Bætis umbratus cornua ramo. 405

402. _flaventi vertice_, juvenis, vel pulcher. vid. ad I, 438.

403. _Spiciferis oris_, cultis terris agrisque, quibus Hispania

maxime Bætica excelluit, _gravis_, noxius et timendus, ut I, 412;

_aves cultis graves_ dixit Ovid. Fast. I, 683; de Bæticæ regionis

fertilitate vid. Plin. III, 1; ibid. XVII, 12, _olea non alia major

in Bætica arbor_. Ern.

405. _Palladio ramo_, oliva (vid. ad v. 324, et I, 238.) qua utraque

Bætis ripa consita est. Bene comparant Martial. XII, 100.

--_cornua_, vid. ad I, 415.

402. _Phorcys_ Col. nomen a Deo marino desumtum, qui Φόρκυς, seu

Φόρκυν, sed et Φόρκος (ut _Phorcus_ inf. X, 174) dicitur. Vulgo

_Phorcis_.

403. _Arauricus_ Col. ut V, 557. Ab _Araurio_, Galliæ Narbon. fl.,

qui aliis Rauraris vocatur, nomen deductum suspicabatur N. Heins.

_Aranticus_, _Aranthicus_, _Avaricus_ in reliquis libris.

405. _Bætis_, Βαῖτις, in membranis. Vulgg. _Bethis_, vel _Bætes_.

Talia Sidonius per campos agmina ductor

Pulvere nigrantes raptat, lustransque sub armis,

Qua visu comprendere erat, fulgentia signa,

Ibat ovans, longaque umbram tellure trahebat.

Non aliter, quoties perlabitur æquora curru, 410

Extremamque petit, Phœbea cubilia, Tethyn

Frenatis Neptunus equis; fluit omnis ab antris

Nereidum chorus, et sueto certamine nandi

Candida perspicuo connectunt brachia ponto.

407. _raptat_, raptim ducit, ut _rapit_ ap. Virg. Æn. VII, 725,

et X, 178.

408. _erat_, ἐξῆν.

409. Longe _umbram_, h.e. densam pulveris nubem excitat, exercitu

iter faciente.

410. Comparatio ad ducem, et, quæ eum sequuntur, copias spectat.

Conf. Virg. Æn. V, 816 sqq.

--_perlabitur æquora curru_, ut ibid. I, 147, 155, 156.

411. _Extremam Tethyn_, occident. Oceanum, cf. v. 60.

--_Phœbea cubilia_, cf. Ovid. Met. II, 68 seq.

412. _antris_, ut v. 49.

407. _lustransque_ scripti; _lustrasque_ R. 2. Vulgo _lustratque_.

410. _curru_ Colon. et Ox. Vulgatum _cursu_ male defendit Dausq.

414. _connectunt_ e Col. restituendum censebat N. Heins. ad h.l.

et ad Ovid. Epist. V, 48. Sed vulgata _convertunt_ loco forte non

movenda erat, judice etiam Drak., quia magis natantium, ut

_nectere_, vel _jungere brachia_ saltantium gestus exprimit.

At Pyrenæi frondosa cacumina montis 415

Turbata Pœnus terrarum pace petebat.

Pyrene celsa nimbosi verticis arce

Divisos Celtis late prospectat Iberos,

Atque æterna tenet magnis divortia terris.

415 sq. De transitu H. per Pyrenæum saltum cf. Polyb. III, 35, 40,

et Liv. XXI, 22.

418. _Prospectare_ et _spectare_ de situ urbium montiumque; vid.

Burmann. ad Phædr. II, 5.

--Montes Pyrenæi Hispaniam a Gallia dirimunt.

419. _æterna divortia_, δεινῶς de tantis montibus.

418. _late_ scripti. Vulgatum _alte_ tuetur Dausq., ut sit ὑψόθεν,

ex alto.

Nomen Bebrycia duxere a virgine colles, 420

Hospitis Alcidæ crimen; qui, sorte laborum

Geryonæ peteret quum longa tricorporis arva,

Possessus Baccho, sæva Bebrycis in aula

Lugendam formæ sine virginitate reliquit

Pyrenen, letique Deus, si credere fas est, 425

Causa fuit leti miseræ Deus: edidit alvo

Namque ut serpentem, patriasque exhorruit iras,

Confestim dulces liquit turbata penates.

420. Pyrenæi montes, quos Strabo III, fulminum ictu, et Diodor. V,

35 (ubi vid. Wessel.), ab igne pastorum, quo combusti sint, dictos

tradit, nomen h.l. adcepisse finguntur a Pyrene, Bebrycis, in his

montibus regnantis, filia, ab Hercule compressa, et a feris

discerpta. «Quæ de Hercule ac Pyrene traduntur, fabulosa in primis

arbitror,» Plin. III, 1.

422. Cf. I, 277 sq.

--_longa_, longinqua, longo spatio remota, vid. Drak. ad IV, 374; V,

9; VI, 628, et ad Liv. IV, 18; Heins. ad Ovid. Rem. Am. vers. 595,

et Broukh. ad Tibull. I, iv, 18.

423. Aula Bebrycis ultra Hispaniæ limitem in finibus Volcarum

quærenda, cf. v. 443 sq., et XV, 497. Bebryces postea Narbonenses

dicti, et diversi ab Asiaticis in Mysia. vid. Tzetz. ad Lycophr.

Cassandr. v. 516, et 1305.

--_Possessus Baccho_ ebrius. Vox _sæva_ vulgo refertur ad

crudelitatem Amyci, Bebrycum ad Pontum Euxinum regis, de quo vid.

Heyne ad Apollod. I, ix, 20, et II, v, 9. Tum poeta nomina

fabulasque confudit, ut sup. v. 253, et forte mox v. 427.

424. _formæ_, ἕνεκα.

422. _Geryonæ_, ut XIII, 201, scripti cum priscis edd. _Gerionis_

primus edidit Buschius in ed. Wolfii Basil. Gr. Γηρυόνης et

Γηρυὼν. Vid. Heyne ad Apollod. p. 386, et, quos Drak. laudat,

Heins. ad Virg. Æn. VIII, 202; ad Ovid. Epist. VIII, 9; ad Vellei.

Pat. I, 1; Gronov. ad Senec. Herc. fur. v. 1170, et Agamemn.

v. 841; Serv. ad Virg. Æn. VII, 662.

426. Vulgatam distinct. _miseræ, Deus edidit alvo. Namque_, etc.

mutavit N. Heins., qui et τὸ _patriasque_ pro _patrias_ ex

scriptis et editis ante Marsum libris restituit. Tum Pyrene

serpentem peperisse dicitur: quod quia offendit VV. DD., quum

tamen hæc narratio, teste, quem Drak. excitavit, Plin. III, 1, et

ipso quoque Silio v. 425, fabulosa inprimis fuerit; ex ingenio

hunc locum sanare conati sunt. Davis. ad Cæs. b. G. III, 20,

tentabat _edit ut alvo_, et Barth. _miseræ Deus: edita ut alvus

(Namque, ut serpentem, patrias e. i.) Confestim_, etc. Dausq.

_Deus: edidit_, vel _dumque edidit alvo_; (scil. Galaten f., ab

Hercule ex Celtici regis filia genitum, teste Diodor. V, 25,

p. 210) _Confestim dulces l. t. penates: Namque, ut serpentem, p.

e. i._, ut alias, _cane pejus et angue_. Docte Salmas. Epist. 85,

conj. _edidit alvo Namque ut Cenchream_; ut librarius _serpentem_,

cujus genus quoddam, maculis sparsum, instar milii granorum,

Κεγχρίης, Κεγχρίνης, seu Κεγχρίτης dicatur, ad oram notaverit,

idque postea in contextum irrepserit. Quod si verum est, vel poeta

Πυρήνην, Bebrycis regis f., ab Hercule compressam, cum Πειρηνῃ

Acheloi quæ ex Neptuno Κεγχρείαν peperit, confudisse, vel Salmas.

hunc errorem ei obtrudisse censendus est. Illud Lefeb., hoc

Draken. nobisque probabilius videtur.

Tum noctem Alcidæ solis plangebat in antris,

Et promissa viri silvis narrabat opacis; 430

Donec mœrentem ingratos raptoris amores,

Tendentemque manus, atque hospitis arma vocantem

Diripuere feræ: laceros Tirynthius artus,

Dum remeat victor, lacrimis perfudit, et amens

Palluit invento dilectæ virginis ore. 435

429. _noctem_, concubitiun, ut II, 503; _solis_ pro sola; nisi malis

antra deserta ab incolis, ut _desolata_ XII, 12, et οἰοπόλος passim

ap. Hom. interpretari cum Drak. qui laudat. IV, 560; Ovid. Epist. X,

129; XI, 84; ej. Am. III, vi, 50, et Rem. Am. 579; Val. Fl. IV, 5;

Sen. Hippol. 66, et Agam. 436; Gifan. Ind. Lucret. et VV. DD. ad

Tibull. I, ii, 35, et ad Prop. I, ii, 11; II, xv, 7.

430. Cf. Virg. Ecl. II, 5.

434. _Dum remeat victor_, occiso Geryone. Cf. I, 276, 283.

435. virgo, ut _puella_ et Gr. παρθένος, quæcumque in flore ætatis

est, etsi vel nupta est, vel jam peperit. vid. Gesner in Thes. hh.

vv. Jani ad Hor. Od. II, viii, 23; III, xi, 35, et xxii, 2; quique a

Drak. laudatur Serv. ad Virg. Ecl. VI, 47, et Æn. XI, 687. Sic et

νύμφη pro nupta. vid. Cl. Kœppen ad Hom. Iliad. γ, 130, et Heyne

Obss. ad Tibull. III, i, 21.

429. _in auris_ R. 3, et Med. _arvis_ quædam edd. antt. prob.

N. Heins.

At voce Herculea percussa cacumina montis

Intremuere jugis: mœsto clamore ciebat

Pyrenen; scopulique omnes ac lustra ferarum

Pyrenen resonant: tumulo tum membra reponit,

Supremum inlacrimans; nec honos intercidit aevo, 440

Defletumque tenent montes per secula nomen.

436. _percuti_, _feriri_, _quati_, _ici_, _pulsari_, _verberari_

dicuntur montes, vel loca clamore, voce, rumoribus, etc., vid. Drak.

ad IV, 7, Burm. ad Val. Fl. I, 743; II, 91; V, 273, et ad Ovid.

Fast. III, 741.

436. _At_, non _Ac_, Col. et Put. _motis_ malebat N. Heins.

_summis_ Burm. ad Val. Fl. II, 91.

439. _resonant_ scripti, et R. 2. Sed teste Lefeb. non nisi duo

MSS. id exhibent, et duo alii (qui sint, ut solet, tacuit)

_reboant_, quæ vulgata lectio tum omnino præferenda est, et

placuit etiam Drak. ut firma et stentoria Herculis vox declaretur;

_memorant_ Parm. et Med.

440. _intercidet_ duo scripti et R. 2; teste Lefeb. qui id

recepit.

Jamque per et colles, et densos abjete lucos

Bebryciæ Pœnus fines transcenderat aulæ.

Inde ferox quæsitum armis per inhospita rura

Volcarum populatur iter, tumidique minaces 445

Adcedit Rhodani festino milite ripas.

Aggeribus caput Alpinis, et rupe nivali

Proserit in Celtas, ingentemque extrahit amnem

Spumanti Rhodanus proscindens gurgite campos,

Ac propere in pontum lato ruit incitus alveo. 450

444. Hannibal, peragrato Volcarum agro, Rhodanum trajicit, cf.

Polyb. III, 41... 43, et Liv. XXI, 26... 28. _Volcæ_ in Gallia

Narbonensi sunt vel Tectosages, vel Aricomici, qui posteriores ad

Rhodanum usque, teste Strab. IV, p. 129, vel ad utramque ejus ripam

habitarunt, si fides habenda Liv. l.c.

445. _iter populatur_, hoc est, facit cum vastatione agrorum, ut

apud Virg. Æn. XII, 525. Lenz.

447. Ex Alpibus _caput proserit_, oritur, ut _extrahit amnem_. Cf.

Virg. Æn. VI, 831, et V.L.

448. _Proserit_ Col. ut ap. Lucan. IV, 412; Plaut. Asin. IV, i,

50; Avien. descr. orb. 342; 702; _exserere_ sup. I, 30; Sen. Herc.

fur. 594, et Œdip. 532. Ita N. Heins. et Drak. _Procidit_ Put.

Vulgo _Prosilit_.

449. _vortice_ coll. Virg. Ge. I, 481, conj. Lefeb. pro _gurgite_,

quod voc. mox vss. 452 et 457, repetitur. Drak. v. 452, commendat

Burm. emendat. _vorticibus anhelis_ coll. Claud. R. P. I, 25, ubi

tamen Heinsius ex MSS. et nostro loco _gurgitibus anhelis_

reposuit.

Auget opes stanti similis, tacitoque liquore

Mixtus Arar; quem gurgitibus complexus anhelis

Cunctantem inmergit pelago, raptumque per arva

Ferre vetat patrium vicina ad litora nomen.

Invadunt alacres inimicum pontibus amnem: 455

Nunc celso capite et cervicibus arma tuentur,

Nunc validis gurges certatim frangitur ulnis.

451. Rhodanus præter alios fluvios _Ararim_ ad Lugdunum, (vid. Liv.

XXI, 31; Polyb. III, 49) et, propior ostiis, _Druentiam_ (v. 468

sq.) excipit.

--_Auget opes_, confer ad I, 606.

452. _Arar_, vel _Araris_, (nunc _Saone_) ex Vogeso monte ortus,

tanta lenitate, ut cernere non possis, in utram partem labatur,

(vid. Cæs. b. Gall. I, 12.) Rhodanus vero rapido cursu fluit. Cf.

XV, 504; Plin. III, 4; Claud. Cons. Mall. Theod. vers. 53, in Rufin.

II, 111, et in Eutrop. II, 267; Lucan. I, 433; VI, 475.

454. Arar Rhodani nomen adcipit.

455. Conf. Polyb. et Liv. II. cc.

--_inimicum pontibus_, inpatientem pontis.

456. _arma tuentur_ scilicet ab aquæ injuria, scripti et editi

ante Nicandrum, qui primus _tenentur_ edidit; quod servavit Lefeb.

457. _undis_ Oxon. et Puteol. cum R. 3; Parm. Med.

Fluminea sonipes religatus ducitur alno,

Bellua nec retinet tardante Libyssa timore:

Nam trabibus vada, et injecta tellure repertum 460

Connexas operire trabes, ac ducere in altum

Paulatim ripæ resolutis aggere vinclis.

458. _Equorum pars magna nantes loris a puppibus trahebantur_,

Liv. l.l.

--_alno_, scapha, ex trunco alni excavatæ, ut IV, 491, et XII, 522,

ubi vid. Drak.

459. _Bellua Libyssa_, elephanti.

--_retinet_, remoratur transitum.

460. _vada_, flumen, vid. ad I, 52.

461. _trabes_, naves, pontis in modum junctas, cf. Polyb. III, 46,

et Liv. XXI, 28.

--_ducere in altum_, alveum fluminis, _aggere ripæ_, ab rate, a

terra in amnem porrecta, et parte superiore ripæ religata,

_resolutis vinculis_, quibus altera ratis huic erat copulata; ita

Liv. loc. laud. _gregis fremebundo_, fremebundi, _inlapsu_ in

fluvium (ut apud Liv. _excidere sævientes quidam in flumen_), vel

potius in ratem, _territus Rhodanus, stagnisque_, etc., aquis e

fundo fluvii erutis torquendo et agitando undas murmur emisit. Lenz.

460. _ratibus vada_ edd. Paris. prob. Dausq.

461. _operire rates_, quod et nobis in mentem venit, emend.

N. Heinsius qui et vers. 462, _revolutis_ malebat. Sed conf. Liv.

XXI, 28.

At gregis inlapsu fremebundo territus acris

Expavit moles Rhodanus, stagnisque refusis

Torsit arenoso minitantia murmura fundo. 465

463. Terror egregie ipsi fluvio tribuitur, cf. ad I, 48, et Virg.

Æn. VIII, 240, et IX, 125.

--_gregis_, ut _gregem elephantorum_ dixit Plin. V, 1; _equorum_,

Cic. Verr. II, 7; _asinorum_, Varr. R. R. II, 6; _armentorum_, Cic.

Phil. III, 12; _ducem gregis_, taurum, Ovid. A. A. I, 326. Conf.

Cerda ad Virg. Æn. I, 185.

--_acris Rhodanus_, ut _ferox_ IV, 61.

--Tum _acris_ est masc. gen. ut _somnus acris_ dicitur Ennio ap.

Priscian. Sed præstiterit jungere _gregis acris_, vel _acris_, h.e.

acres, _moles_, fortes et magnos elephantos.

464. _stagnis refusis_, vid. N. Heins. ad XIV, 349; Burm. ad Val.

Fl. V, 255; Heyne ad Virg. Georg. II, 163, et Æneid. I, 126.

465. _murmura_, fluctus sonantes.

463. _inlapsu_ Col. et Ox. _et lapsu_ Put. Vulgo _allapsu_. Mox

_atras Exp. moles_ conj. N. Heins. quod summopere blandiebatur

Drak. qui conf. Sidon. Apollin. XXII, 58, _nigrantes elephanti_;

Claud. laud. Stil. III, 351, _nigra cervice_; Lucan. VI, 208,

_squalenti tergo_; Avien. descr. orb. v. 777, _tætros elephantos_;

et Græv. ad Flor. II, 6; Add. inf. IV, 618, et IX, 240. Sed vid.

not.

Jamque Tricastinis intendit finibus agmen,

Jam faciles campos, jam rura Vocuntia carpit.

Turbidus hic truncis saxisque Druentia lætum

Ductoris vastavit iter: namque Alpibus ortus,

Avulsas ornos, et adesi fragmina montis 470

Cum sonitu volvens, fertur latrantibus undis,

Ac vada translato mutat fallacia cursu,

Non pediti fidus, patulis non puppibus æquus:

Et tunc, imbre recens fuso, conrepta sub armis

Corpora multa virum spumanti vertice torquens, 475

Inmersit fundo laceris deformia membris.

466. Imitat. Liv. XXI, 31.

--_Tricastini_ et _Vocontii_ inter Rhodanum et Druentiam, in

Delphinatu, habitabant.

467. _faciles campos_, ubi iter facile est, nec montibus impeditur,

ut _facilem adiri planitiem_ XII, 163. _Haud usquam impedita via,

priusquam ad Druentiam fl. pervenit_, Liv. l.c.

--_carpit_, vid. ad I, 569.

468. _Druentia_ (hod. _Durance_, cujus fons in _Mont Genevre_) non

nisi ad _Cabellionem_ (_Cavaillon_) navium patiens est.

--_Druentia_ hoc loco masculini generis, ut apud Strabonem ὁ

Δρουεντίας.

--_lætum_, hucusque prosperum et jucundum, _iter vastavit_, vastum,

h.e. asperum et durum fecit, vel vexavit, turbavit, ut _mentem

vastare_ dixit Sallust. Cat. 15, ubi vid. Corte. Sed cf. V.L.

471. Fluctus et venti _latrare_, _clamare_, _plangere_, _anhelare_,

_gemitum edere_ dicuntur: κῦμα βοάα dixit Hom. Iliad. ξ, 394; μεγάλα

βρέμει, Iliad. δ, 425; μεγάλ᾽ ἴαχε, Iliad. α, 482; Odyss. β, 428;

στόνῳ βρέμουσιν ἀντιπλῆγες ἀκταὶ Sophocl. Antig. v. 603, cf. I, 592;

V, 397, 398, IX, 516; Drak. ad hunc locum, et IV, 524; Burmann. ad

Valer. Flacc. lib. I, vers. 590; Virgil. Georg. lib. III, vers. 261,

et Æneid. lib. VII, vers. 588.

473. _æquus_, ut apud Virg. Georg. lib. III, v. 546.

474. Verba petita e Virg. Æn. I, 100 sq., et 116 sq.

--_sub armis_, armata.

475. _vertice_, id. qd. _vortice_, quæ antiqua scriptura est, ut

_vorsus_, _vortere_, etc. Drak. adscripsit verba Quintil. Inst. Or.

VIII, ii, 7: «Vertex est contorta in se aqua, vel quidquid aliud

similiter vertitur: inde propter flexum capillorum pars est summa

capitis; et ex hoc, quod est in montibus eminentissimum.» Cf. eund.

I, vii, 25; Var. L. ad II, 631; IV, 230; V, 513; VV. DD. ad Virg.

Æn. I, 117; VII, 31; Cellar. Orthogr. lat. T. II, p. 85; ed. III.

Harles. Drak. ad. h.l. et Heins. ad Val. Flacc. VIII, 332.

466. _intendit_ Put. h.e. tendit, contendit, ut in eadem

narratione _tetendit_ ap. Liv. XXI, 31, vel _intendit_ se, seu

iter, ut ap. Liv. IV, 19; X, 43; XXI, 29, 30; Cic. Mur. 9; extr.

Terent. And. II, ii, 6, et al. Conf. Heins. et Burm. ad Val. Fl.

VI, 540, 600; VII, 114; _incendit_ Ox. Vulgo _incedit_.

467. _Vocontia_ alii. Οὐοκόντιοι dicuntur Strab. IV, p. 128, sed

Οὐοκούντιοι p. 140.

469. _tardavit_ conj. N. Heins. _vexavit_, h.e. impedivit, Burm.

ut ap. XXXVI, 30; XLIII, 21. Id recepit Lefeb. coll. Gell. II, 6.

Withof. conj. _ductoris tristavit_, vel _lassavit_, ut apud Ovid.

Met. XI, 730; vel _stitit acris iter_.

Sed jam præteritos ultra meminisse labores

Conspectæ propius demsere paventibus Alpes.

Cuncta gelu canaque æternum grandine tecta

Atque ævi glaciem cohibent: riget ardua montis 480

Ætherei facies, surgentique obvia Phœbo,

Duratas nescit flammis mollire pruinas.

Quantum Tartareus regni pallentis hiatus

Ad manes imos atque atræ stagna paludis

A supera tellure patet: tam longa per auras 485

Erigitur tellus, et cælum intercipit umbra.

477. Memoriam priorum calamitatum delevit majus periculum novusque

terror, conspectis Alpibus incussus, de quarum transitu cf. Liv.

XXI, 32... 38, et Polyb. III, 49... 56.

479 sqq. Imago Alpium earumque altitudinis, quam pluribus, et

nimiis fere passimque obviis, coloribus poeticis exornavit, commode

præmittitur descriptioni periculosissimi et memoria dignissimi

itineris, quod Hann. primus hominum ingressus est.

480. _glaciem ævi_, æternam, perpetuam.

481. _surgenti obvia Phœbo_, præclare ad summam altitudinem

declarandam. Sol quam primum exoritur, et antequam adscendit,

adspicit jam Alpes occidentales, nec tamen radiis suis, qui montem

per totum diem feriunt, æternam glaciem liquefacit. Lenz.

483. Cf. Hom. Iliad. θ, 13 seq. Virg. Ge. II, 291, et Æn. VI, 577

seq.

486. _cælum_, lucis radios.

480. _Æquam ævi glaciem_ tentabat Barth. Adv. VI, 15; et _Æquævam

g._, scil. cum grandine, Dausq. et, qui præterea _tectæ_, ut

græcismus esset, malebat N. Heins. _Atque cui_ Ox. _Pæne ævi

glaciem_ conj. Withof.

481. _Ætheriæ_ in ed. Paris. 1531, irrepsit errore typogr. quem

D. Heins., Dausq., Cell. et alii temere descripserunt.

Nullum ver usquam, nullique æstatis honores:

Sola jugis habitat diris, sedesque tuetur

Perpetuas deformis hiems: illa undique nubes

Huc atras agit, et mixtos cum grandine nimbos. 490

Jam cuncti flatus ventique furentia regna

Alpina posuere domo: caligat in altis

Obtutus saxis, abeuntque in nubila montes.

487. _honores_, munera, fruges ac proventus, ut ap. Virg. Ge. II,

404; Cf. Burm. ad Grat. 376; Bentl. et Jani ad Horat. Od. I, xvii,

16. Τῶν Ἄλπεων τὰ μὲν ἄκρα καὶ τὰ πρὸς τὰς ὑπερβολὰς ἀνήκοντα,

τελέως ἄδενδρα καὶ ψιλὰ πάντ᾽ ἐστὶ, διὰ τὸ συνεχῶς ἐπιμένειν τὴν

χιόνα καὶ θέρους καὶ χειμῶνος· τὰ δ᾽ ὑπὸ μέσην τὴν παρώρειαν ἐξ

ἀμφοῖν τοῖν μεροῖν, ὑλοφόρα καὶ δενδροφόρα, καὶ τὸ ὅλον οἰκήσιμά

ἐστιν. Polyb. III, 55 extr.

492. Iterum poeta in altitudine Alpium exprimenda ingenio suo

indulget.

--_caligat obtutus_, ut fere _caligans fenestra_, quæ tam alta est,

ut despici vix sine oculorum vertigine possit, ap. Juvenal. VI, 31.

Mixtus Athos Tauro, Rhodopeque adjuncta Mimanti,

Ossaque cum Pelio, cumque Hæmo cesserit Othrys. 495

Primus inexpertas adiit Tirynthius arces:

Scindentem nubes, frangentemque ardua montis

Spectarunt Superi, longisque ab origine seclis

Intemerata gradu magna vi saxa domantem.

494. _Mimas_ altissimus Ioniæ mons, prope Chium ins. vid. Hom.

Odyss. γ, 172; Strab. XIII, pag. 645; Plin. V, 29; Ptol. V, 2, et

inpr. Spanh. ad Callim. H. in Del. v. 67.

495. _cesserit_ Alpibus altitudine.

496. Vid. ad II, 356. Verba _scindentem_, _frangentem_ et _domantem_

ad operosum ornatum spectant.

499. _Intemerata gradu_, nullis vestigiis humanis profanata, Drak.

coll. XV, 532, et XVII, 501 seq. _Perseus temeravit nubila volatu_

dixit Stat. Th. III, 463, et _oculis temerare profanis_ Claud. b.

Get. v. 102; _temerato litore_ Lucan. III, 194; conf. ad I, 11, et

II, 472. _Intemerata_, quoniam _sacri_ sunt _fines_, v. 501. _Sacra_

autem dicuntur maria, fontes, fluvii, arbores, et inpr. montes alti

cæloque propiores, propter numina, quæ in iis habitare credebantur:

homines enim, subtiliore quadam naturæ scientia destituti, totum hoc

universum, sidera, aerem, flumina, etc. dæmonibus, seu numinibus,

tanquam motus et agitationis auctoribus, plenum putant, cf. Spanh.

ad Callim. H. in Apoll. v. 112, et inf. IV, 70.

494. _Mimanti_ pro _Minanti_ e Col. revocavit N. Heins. coll.

Ovid. Met. II, 222, et Lucan. VII, 450; v. not.

495. _Phlegeo_ e Col. recepit Lef. et. ad gallicum edit. suæ

indicem, qui mihi ad manus non est, provocat. _Pholoe_ conj.

N. Heins. coll. Stat. Achill. I, 238, et al. Add. inpr. Lucan.

VII, 449. _Pindo_ volebat Dausq. ex Ovid. Met. II, 225, et Plin.

IV, 8; quod recepit Cell. putans vulgatam lect. _Pelio_ legibus

metricis repugnare. Vocatur quidem Πήλιον, sc. ὄρος; sed

δισσύλλαβος vox per συνίζησιν occurrit ap. Catull. a Dausq. laud.

et Virg. Ge. I, 281; Conf. Bentl. ad Hor. Serm. II, viii, 1; et

Gronov. ad Senec. Thyest. v. 233. Similiter _sinuatis_ inf.

VI, 226; VII, 503; X, 182. Conf. sup. ad v. 16. An leg. _Phiceo_,

vel _Phicio_? Τὸ Φίκειον, vel Φίκιον ὄρος in Bœotia, sedes

Sphingis; vid. Heyne ad Apollod. p. 601; _Æmo_ pro _Hæmo_

substituebat Spanhem. ad Callim. H. in Cer. 87.

At miles dubio tardat vestigia gressu, 500

Inpia ceu sacros in fines arma per orbem,

Natura prohibente, ferant, Divisque repugnent.

Contra quæ ductor (non Alpibus ille, nec ullo

Turbatus terrore loci; sed languida monstris

Corda virum fovet hortando, revocatque vigorem): 505

501. _Sacros fines_ Barth. Adv. X, 24, exponit, remotos ab usu

hominum; Cell. in quos non liceat hominibus penetrare. Sic _vetitas

vias_ adcipio IV, 788, et _inlicitas tentare vias_, ap. Val. Fl. I,

197; vel _inlicitas temerare undas_, ib. v. 627, ubi vid. Intpp.

502. _Natura prohibente_, ipsa invita, quse hanc ob causam arduos

montes esse jussit, ne pedibus humanis calcarentur. Lenz.

505. _fovet_, incendit, excitat, ut θάλπειν ἔρωτα, etc.

«Non pudet, obsequio Superum fessosque secundis,

Post belli decus atque acies, dare terga nivosis

Montibus, et segnes submittere rupibus arma?

Nunc, o! nunc, socii, dominantis mœnia Romæ

Credite vos, summumque Jovis conscendere culmen. 510

Hic labor Ausoniam, dabit hic in vincula Thybrim.»

506 sq. Cf. Liv. XXI, 30.

--_obsequio Superum_, etc., favore deorum perpetuaque rerum fortuna

_fessos_, emollitos, ut _f. luxu_ XII, 83.

507. _dare terga_, ut XII, 329, et ap. Prop. III, ix, 6, forma

loquendi, a bellica re petita, ut mox _submittere arma_.

509 sq. Cf. Liv. XXI, 35; Polyb. III, 54, et inf. IX, 213 sqq.

510. _Jovis culmen_, arcem, Capitolium.

--_mœnia Romæ summumque Jovis culmen_ etiam ipsas Alpes dici posse

existimat Lenz. coll. Polyb. III, 54, ἀκροπόλεως φαίνεσθαι διάθεσιν

ἔχειν τὰς Ἄλπεις τῆς ὅλης Ἰταλίας. Sed _Jovis culmen_ non bene Alpes

dixeris, et sublimior est sensus ille, quem et Liv. XXI, 35,

similiter expressit: _mœnia eos jam_ (ita pro _tum_ legendum

crediderim) _transcendere non Italiæ modo, sed etiam urbis romanæ:

uno, aut summum altero prælio arcem et caput Italiæ in manu ac

potestate habituros_.

504. _mæstus_ e scriptis recepit Drak. Sed tum H. simul mœstus et

nullo terrore turbatus fingitur, et vulgatum _monstris_, quod

multo aptius et concinnius est, indoctis librariis deberi, quis

sibi persuadeat? conf. Virg Æn. III, 307; V, 659; VII, 376, et

Heyne ad h.l. Hinc illud servavi ei parenthesin induxi; quod et

tacite Lefeb. fecisse video.

511. _et dabit hic_ Colon.

Nec mora: commotum promissis ditibus agmen

Erigit in collem, et vestigia linquere nota

Herculis edicit magni, crudisque locorum

Ferre pedem, ac proprio turmas evadere calle. 515

Rumpit inadcessos aditus, atque ardua primus

Exsuperat, summaque vocat de rupe cohortes.

514. Adroganter jubet, asperis locis inferri pedem, et propriam a

quovis sibi viam muniri.

--_crudis locorum_ græce pro, cr. locis, h. non perviis, seu nondum

calcatis, cf. ad I, 405: _cruda loca_, nondum trita, ut _rudis

Amphitrite_ Catullo LXIII, 11, mare navibus intactum.

515. _proprio_, quem primus ipse aperuit; N. Heins.

516. _Rumpit aditus_, vid. ad I, 54. Graviter ita et prima et

difficilis rei molitio exprimitur.

517. _Summa rupes_, non summum cacumen Alpium, sed primum, quod

Hannibal adscenderat, montis jugum. Lenz.

512. _quum motum_ emend. N. Heins. et vers. 515, _prono calle_,

quia agmen jam in collem erectum. Sed in Alpium cacumen nondum

evasisse, monet Draken.

Tum, qua durati concreto frigore collis

Lubrica frustratur canenti semita clivo,

Luctantem ferro glaciem premit: haurit hiatu 520

Nix resoluta viros, altoque e culmine præceps

Humenti turmas operit delapsa ruina.

518 seq. Bene comparant Petron. 123. «Sed postquam turmæ nimbos

fregere ligatos, Et pavidus quadrupes undarum vincula rupit,

Incaluere nives; mox flumina montibus altis Undabant modo nata; sed

hæc quoque justa putares. Tum vero malefida prius vestigia lusit,

Decepitque pedes: passim turmæque virique Armaque congesta strue

deplorata jacebant.» Cf. et Liv. XXI, 35 et 36.

--_concreto frigore_, ut ap. Virg. Ge. II, 376.

--_qua lubrica semita frustratur_ sc. pedem (nisi malis Hannibalem),

certum vestigium terræ imponere non sinebat _canens clivus_, nive

obductus, Hannibal _premit glaciem_ sc. pedibus, incedit cum

exercitu super glaciem, _luctantem ferro_, quæ armis et militibus

resistebat, eos quasi subplantabat et prosternebat, etc., quas

ærumnas Pœni in descensu potius passi sunt teste Liv. XXI, 36. Lenz.

521. _e culmine_, non _a c._ scripti.

522. _Umenti_ Col. vid. ad II, 125. _Viventi_ Oxon. _Viventis_

Put. Hinc _Uventi_ legendum putabant N. Heins. ad h.l. et ad Ovid.

Amor. III, v, 6, et Gronov. Diatr. Stat. c. 24. Sed vid. ad

II, 469. _Undanti_ audacter reposuit Lefeb. qui male provocat ad

Petron. v. 122. Vulgatum _Viventes turmas_ mordicus tenebat Dausq.

quia viventes efficacius, quam si mortuos operiri dicas.

Interdum adverso glomeratas turbine Corus

In media ora nives fuscis agit horridus alis:

Aut rursum inmani stridens avulsa procella 525

Nudatis rapit arma viris, volvensque per orbem

Contorto rotat in nubes sublimia flatu.

524. _fuscis alis_, ut XII, 617, quæ atras nubes adducunt, unde et

venti dicuntur _nigri_, _picei_, etc. Cf. Val. Fl. VI, 494, et quos

ibi Ill. Harles. laudat, Broukh. ad Tibull. II, i, 89, et Stanley ad

Æschyli Prom. v. 88.

525. Invertit Maroniana Æn. I, 102.

527. _Contorta flatu_, turbine.

523. _glomeratas_, non _glomeratus_, Colon.

525. _sursum rapit_ conj. N. Heins.

526. _Nudatis viris_, non _Audacis viri_, Col.

Quoque magis subiere jugo, atque, evadere nisi,

Erexere gradum, crescit labor: ardua supra

Sese aperit fessis, et nascitur altera moles, 530

Unde nec edomitos exsudatosque labores

Respexisse libet; tanta formidine plana

Exterrent repetita oculis, atque una pruinæ

Canentis, quacumque datur permittere visus,

Ingeritur facies. Medio sic navita ponto, 535

Quum dulces liquit terras, et inania nullos

Inveniunt ventos securo carbasa malo,

Inmensas prospectat aquas, ac victa profundis

Æquoribus fessus renovat sua lumina cælo.

530. _altera moles_, laboris species et molestia, _nascitur_,

oritur, adparet.

531. _Unde_, ex qua altitudine; quæ tanta erat, ut vix sine quadam

oculorum animique vertigine despicere possent.

--_altera moles_, novus collis, _unde_, de quo. Lenz.

533. _pruinæ_, gelu, seu nivis, ut IV, 744, et ap. Virg. Ge. II,

376; III, 368; IV, 518.

534. _permittere_, mittere. Ubivis nil nisi nivem conspiciunt, qua

totus mons obrutus est, et acies oculorum obtunditur: quod egregia

comparatione illustratur.

536. _inania_, vento non inflata.

537. _securo_, a vi ventorum, quoniam hi quiescunt.

538, 539. Oculos _lassare_, _vincere_ et _consumere_ dicuntur

æquora omniaque ea, quibus videndis diu intenti sunt, quia tum eadem

semper rerum facies redit, nec quidquam novi et jucundi obfertur,

cujus varietate oculi reficiantur quasi et recreentur: παπταίνων

ἐμόγησα dixit Musæus Amor. Leandr. et Herus v. 78. Cf. v. 157, ad

VII, 470; Burm. ad Val. Fl. III, 661, et VI, 174. --ἔκαμον δὲ μοι

ὄσσε Πάντη παπταίνοντε πρὸς ἠεροειδέα πέτρην, dixit Homerus, Odyss.

μ, 232. Lenz.

538. _victa_, fessa.

539. _renovat_, recreat.

--_cælo_, ejus adspectu.

529. _Erepsere gradus_, h.e. lento gradu et quasi repentes montem

transcenderunt, suspic. N. Heins. et _Erepsere gradu_ edidit

Lefeb. Cf. XIII, 332; XV, 617; Hor. Sat. I, v, 79, Stat. Th.

VII, 451. Enimvero Pœni nondum superaverant Alpes, sed _evadere

nituntur_ et in adscendendo clivo _gradum erigunt_, h.e. altius

tollunt: ut taceam, nos _gradu_ non repere.

532. _plana_, quæ arduis et præruptis obponuntur, non _plena_,

Col. et Ox. idemque jam conj. Dausq. conf. Heins. ad Ovid. A. A.

II, 243.

534. _promittere_ Col. quod prob. N. Heins. et recepit Lefeb. ut

sit, extendere oculos, ut _p. capillum ac barbam_ ap. Liv. VI, 16;

_p. tela_ in veterr. ed. Rom. Hirt. B. G. VIII, 9; _p. ramos_ ap.

Colum. V, 6, et ibid. VII, 8; _trans maria promitti_ ex emendat.

N. Heins. quam et adhibet ap. Lucret. IV, 687, 694.

Jamque, super clades atque inportuna locorum, 540

Inluvie rigidæque comæ squalore perenni

Horrida semiferi promunt e rupibus ora;

Atque effusa cavis exesi pumicis antris

Alpina invadit manus, adsuetoque vigore

Per dumos, notasque nives, atque invia pernix 545

Clausum montivagis infestat cursibus hostem.

Mutatur jam forma locis: hic sanguine multo

Infectæ rubuere nives: hic, nescia vinci,

Paulatim glacies sedit tepefacta cruore;

Dumque premit sonipes duro vestigia cornu, 550

Ungula perfossis hæsit comprensa pruinis.

540 seq. Cf. Liv. XXI, 33; Polyb. III, 51... 53.

542. _semiferi_, barbari homines montani.

547. _sanguine multo_ ob stragem Pœnorum Alpinorumque.

550 seq. Cf. Polyb. III, 55, et Liv. XXI, 36, extr.

--_premit vestigia_, ut ap. Virg. Æn. XI, 788.

540. _super cautes_, vel _calles_ scribendum videbatur N. Heinsio.

Sed _super clades_ est, præter stragem, vel ærumnas et

calamitates; vid. ad lib. I, v. 40.

543. _effusa_ scripti; vid. not. ad II, 151. Vulgatum _evulsa_

perperam præferebat Dausq. ut sit emphasis eos notans, qui vi

quadam de novo adsumta, vel expromta se alicunde agunt; quum

potius invitum ac difficilem motum innuat.

549. _cruori_ malebat N. Heins.

551. Vulgg. _compressa_. Sed _comprensa_, vel _deprensa_ corrig.

N. Heins. et prius cum Lefeb. recepi, quia _premit_ proxime

præcessit.

Nec pestis lapsus simplex: abscisa relinquunt

Membra gelu, fractosque asper rigor amputat artus.

Bis senos soles, totidem per vulnera sævas

Emensi noctes, optato vertice sidunt, 555

Castraque præruptis suspendunt ardua saxis.

552, 553. Nec jumentorum lapsus unica calamitas fuit, sed adcessit

etiam hæc, ut pedes, in acuta et rigida glacie hærentes,

frangerentur.

554. Nono id die factum, Polyb. III, 53, et Liv. XXI, 35, tradunt,

et forma orationis ut ap. Virg. Æn. III, 203. Drak.

--_per_, inter, _vulnera_, quæ ad membra fracta et vulnerata,

pugnasque cum montanis initas spectant.

555. _optato vertice sidunt_, ut ap. Virg. Æn. VI, 203.

556. _suspendunt_, vid. ad I, 128.

552. _lapsu_ ex emend. N. Heins. tacite recepit Lefeb. _abscisa_,

non _abscissa_, scripti, ut X, 52, 148. _Abscidere_, vel

_abcidere_ (unde _abscisus_, vel _abcisus_ et _abscidit_, seu

_abcidit_, media producta), ex _abs_, vel _ab_ et _cædere_;

_abscindere_ vero (unde _abscissus_ et _abscidit_, media correpta)

ex _ab_ et _scindere_ compositum est; vid. quos Drak. ad XV, 473,

laudat, Heins. ad Val. Fl. I, 837; ad Prudent. Apotheos. v. 945;

Gronov. ad Liv. XLIV, 5; ad Sen. Phœniss. 194, et Muncker. ad

Fulgent. I, 2; Add. Heins. ad Virg. Ge. II, 23; Æ. IV, 590, et

conf. inf. ad VII, 643.

554. _per scrupea_, vel _lubrica_ conj. N. Heins.

556. _proruptis_ ed. Lefeb. qui id in quibusdam libris antt.

reperiri testatur; _ostendunt_ Med.

At Venus, ancipiti mentem labefacta timore,

Adfatur genitorem, et rumpit mœsta querelas:

«Quis pœnæ modus, aut pereundi terminus, oro,

Æneadis erit? et quando terrasque fretumque 560

Emensis sedisse dabis? cur pellere nostros

A te concessa Pœnus parat urbe nepotes?

Alpibus inposuit Libyen, finemque minatur

Imperio: casus metuit jam Roma Sagunti.

557 sqq. Similis oratio Veneris ap. Virg. Æn. I, 229 sq., et inpr.

X, 16 sqq. Dea Romanis suis timet et de periculo ipsis inminente

queritur, quasi hostis jam ad mœnia urbis esset.

--_mentem labefacta_, ut ap. Virg. Æn. IV, 395.

558. _rumpit querelas_, vid. ad I, 95.

561. _sedisse_ h.e. fixas sedes et pacem.

563. _Libyen_, παθητικῶς, pro exercitu Pœnorum, ut II, 311, et ap.

Virg. Æn. I, 68. Auget rem, ut magis moveat Jovem; Mars.

560. _ecquando_ non male conj. N. Heins. et recepit Lefeb. Cf.

Intpp. ad Virg. Æn. III, 341. Val. Fl. II, 395.

Quo Trojæ extremos cineres, sacramque ruinam, 565

Assaracique larem, et Vestæ secreta feramus,

Da sedem, genitor, tutisque jacere: parumne est,

Exsilia errantes totum quæsîsse per orbem?

Anne iterum capta repetentur Pergama Roma?»

565, 566. Hæc quoque δεινῶς et cum mœroris sensu dicta. Cf. Heyne

ad Virg. Æn. V, 787; IX, 259, et Exc. IX, ad Æn. II.

--_sacra ruina_, ut _Trojæ cineres_, vel potius Palladium διϊπετὲς,

quod cum Penatibus et igne sacro etiam conjunxit Lucan. IX, 990 sq.

Cf. ad I, 251.

568. Cf. Æn. III, 4.

569. Possis hæc ita explicare: An fata Trojæ bis captæ (vid. ad I,

43.) repetentur, Roma bis capta, quam primum Galli expugnarunt? an

Romanis eadem, quæ Trojanis, obtingent? vel: an, Roma iterum capta,

Troja restaurabitur et Pergama recidiva erunt? vel etiam: _an iterum

repetentur Pergama_, h.e. an iterum Romani, a Trojanis oriundi,

Trojam revertentur, Roma capta.