Nec vatum mentes agitare et præscia corda 5
Cessatum super imperio: citus æquore Bostar
Vela dare, et rerum prænoscere fata jubetur.
Prisca fides adytis longo servatur ab ævo,
Qua sublime sedens, Cirrhæis æmulus antris,
Inter anhelantes Garamantas corniger Hammon, 10
Fatidico pandit venientia secula luco.
Hinc omen cœptis, et casus scire futuros
Ante diem, bellique vices novisse petebat.
5. _agitare_, explorare.
6. _imperio_ orbis terrarum.
8. Oraculum Hammonis (de quo vid. ad I, 414, et inf. v. 666 sqq.)
_æmulum_ Delphico, h. tam antiquum et celebre, ut cum Delphico de
principatu quasi contendat.
9. _sublime sedens_, vid. Heins. ad Ovid. Ep. IX, 129, et Burm. de
Jove Fulgerat, p. 322 sqq. Dausq. hæc verba eo spectare putabat,
quod Hammonis simulacrum, quum responsum petitur, navigio aurato
gestant sacerdotes, si fides habenda Curt. IV, 7, et Diodor.
XVII, 50.
--_Cirrha_, Phocidis urbs et navale Delphorum, unde pro ipsis
Delphis, et _antra Cirrhæa_ pro oraculo Delphico, quod ex specu edi
solebat, ponuntur.
10. _anhelantes_ ob sitim, qui æstu solis torrentur.
13. _Ante diem_, ut ap. Virg. Æn. IV, 620, et Ovid. Met. I, 148.
--_novisse petebat_, quærebat, optabat, ut ap. Horat. Ep. I, xi, 29,
et Martial. V, 51.
8. _adyti_ reposuit Lefeb. quasi poetæ non centies numero plur.
pro sing. utantur. Idem mox _Cyrrhæis_ scripsit, et _Cyrrheis_
Dausq. Sed Κίῤῥαν quis nescit?
Exin clavigeri veneratus numinis aras
Captivis onerat donis, quæ nuper ab arce 15
Victor fumantis rapuit semiusta Sagunti.
14. Hannibal Gades petit, et adcedit templum Herculis Gaditani, ut
apud Liv. XXI, 21. Locus noster class. est de hujus dei sacris, de
quibus aliunde parum nobis constat, et de templo, quod ultra XII
M.P. a Gadibus aberat teste Strab. III, p. 117, al. 169, et summæ
semper religionis fuit, unde Romani etiam, aliique populi sæpe illud
voti causa adiere; de quo vid. Diodor. V, 20. Opes ejus et ornamenta
magno sibi usui fuisse memorat Cæsar b. Civ. II, 18. Illud duæ
inprimis columnæ quadratæ ex auro argentoque conflatæ (sed si Strab.
fides habenda, χαλκαὶ ὀκτοπήχεις, ἐν αἷς ἀναγέγραπται τὸ ἀνάλαμα τῆς
κατασκευῆς τοῦ ἱεροῦ), cum scriptura Phœnicia ornasse, et fabulæ
etiam de duabus Herculis columnis locum dedisse dicuntur. Conf.
Arrian. de Expedit. Alex. M. II, 16; Appian. Hisp. c. 2 (qui in hoc
templo, a Phœnicibus condito, horum ritu Herculem Tyrium, non
Ægyptium, vel Thebanum, sua etiamnum ætate cultum fuisse tradunt),
Mela III, 6; Diodor. V, 20; Macrob. Sat. I, 20; Eustath. ad Dionys.
Perieg. v. 65; inpr. Philostr. vit. Apollon. V, 5, p. 190, 191;
Bochart. Chan. I, 34, p. 675 sq.; Gyrald. Synt. X, 333; Tristan.
Comm. hist. p. 378, 382 sq., et 486. Ceterum Silius ad sacra
Herculis Gaditani nonnulla, quæ proprie ad sacra hujus dei apud
Ægyptios et in Italia pertinent, transtulisse, et v. 32 sqq. ubi res
ab eo gestas recenset, Herculem Gaditanum cum Thebano confudisse
videtur.
--_aras onerat_ (scil. Hannibal, non Bostar, quod Barth. putabat)
_donis_, ut ap. Virg. Æn. V, 101; et X, 620.
14. _cornigeri_ emend. Modius. Male! Poeta enim non amplius de
Jove Hammone, sed de Hercule Gadit. agit, et voce _Exin_ sermonis
seriem abrupit. Numum Hadriani, qui Herculem Gadit. _clavigerum_,
κορυνηφόρον, exhibet, ex Tristani Comm. histor. T. I, p. 486,
exprimendum curavit Drak.
16. _semusta_, et IX, 123, _semanimi_, auctore N. Heins. scripsere
Drak. et Lefeb. Sed vid. Pier. Heins. et Heyne ad Virg. Æn.
III, 578; V, 697; X, 396. _Semiambusta_ sup. II, 681. Conf. inf.
ad v. 495, et ad II, 353. Vel pueris nota est συνίζησις.
Vulgatum, nec cassa fides, ab origine fani
Inpositas durare trabes, solasque per ævum
Condentum novisse manus: hinc credere gaudent
Consedisse Deum, seniumque repellere templis. 20
17. Vulgaris, nec vana quoque fama est, templum non saxo, sed
trabibus asseribusque exstructum esse, nec unquam refectionem
desiderasse. Πετρῶδες δὲ αὐτῆς οὐδὲν, ἀλλὰ βαλβῖδι ξεστῇ εἴκασται.
Ceterum Marsus monet, poetam ad hoc templum traduxisse, quod de
templo Apollinis Uticensi et Dianæ Saguntino memoret Plin. XVI, 40,
eorum scil. «trabes etiam nunc durare, ita ut positæ fuerint prima
urbium origine.»
19. _gaudent_, solent, ut _amant_, φιλοῦσι.
20. _Consedisse_, sedem ibi ac domicilium constituisse, vid. V.L.
21, 22. Sacerdotes a sacris et ara H. feminas arcent, ut in
Italia, vid. Macrob. Sat. I, 12. Gell. II, 6; et Prop. IV, iv, (al.
ix), 21... 70.
19. _Hinc_, non _hic_, Col. et Put. cum Ven. Marsi et all. edd.
prob. N. Heins. Tum suppl. hic, sc. hoc in templo, quod durum est.
Ego potius crediderim legendum esse, _Hic c. g. Concessisse_ sc.
vita, seu fato et naturæ. h. mortuum esse, ut ap. Tac. Ann.
IV, 38; XIII, 30. Nam teste Mela III, 6, _ut sanctum sit templum,
ossa Herculis ibi sita efficiunt_.
Tum, quîs fas et honos adyti penetralia nosse,
Femineos prohibent gressus, ac limine curant
Sætigeros arcere sues: nec discolor ulli
Ante aras cultus; velantur corpora lino,
Et Pelusiaco præfulget stamine vertex. 25
23. Id Herculi Ægyptio proprium fuisse notat Dausq. et ab Ægyptiis
ortum, qui sues et subulcos aversabantur ut inpuros, quod vel ex
Herodoto II, 47, notum. Sed aliis locis porcos Herculi inmolatos
esse, patet ex Sext. Empyr. Pyrrh. hypotyp. III, 24, p. 155; et
Phædr. Fab. V, 4, quos citavit Drak.
--_curant arcere_, pro arcent, Drak. qui laudat Barth. ad Stat. Th.
II, 360, cf. Virg. Æn. IX, 518.
--_nec discolor_, unus idemque.
24. _velantur lino_, h. vestibus lineis, quarum usus sacris Isidis
proprius. Vid. Broukh. ad Tibull. I, iii, 30. Cave tamen existimes,
his verbis, lectionem vulg. loci Virg. Æ. XII, 120. confirmari.
25. _Pelusiaco stamine_, Ægyptio lino: nam _Pelusium_ urbs Ægypti,
nunc _Tineh_, non _Damiata_. Epitheton ornat et cum dilectu positum
est: de hujus enim lini candore et mollitia vid. inf. v. 374; Plin.
XIX, 1, et Grat. Cyneg. v. 41 sq. _Stamen_ vero h.l. est vitta, seu
infula, ut ap. Prop. IV, ix, 52. Frontes sacerdotum Ægypt. vitta
forte linea, non, ut vulgo, lanea, cingebantur. Vide Heyne ad
Virgilium, loco citato.