Wanneer men, zooals ik, op 9 November 1908, de zeeëngte van Sjimonoseki
achter zich heeft en de binnenzee ingevaren is, die tusschen Hondo,
Kioesjioe en Sjikokoe ligt, dan laat men zich niet meer in zijn kajuit
zien, maar blijft op het dek. In de eene hand de kaart, in de andere
den verrekijker om met volle teugen het grootsche, voortdurend
wisselend landschap in het rond te genieten. Tusschen de donkere
eilanden en op de open vlakten het heldere, groene, zoutachtige
zeewater, waarover de witte schuimkoppen der golven als een kudde
ganzen gaan en dat door kleine visschersbootjes met gezwollen zeilen
wordt doorploegd en als omlijsting daarvan de ontelbare eilanden, nu
een groot, dan een klein, nu met bosschen bedekt, dan weer kaal, maar
gewoonlijk steil naar het strand afdalend, waar de branding eentonig en
dof haar eeuwig lied zingt. De wind fluit door het bovenste dek van de
„Tenjo Maroe”, de lucht is frisch en rein, de dag helder en vroolijk en
van de kusten komt een geur van dennennaalden.
In de schemering ankert de „Tenjo Maroe” op de reede van Kobe, waar ze
vier en twintig uur moest blijven liggen om goederen af te halen en een
barkas bracht mij naar de levendige, bedrijvige handelsstad. Een dozijn
beleefde, beminnelijke Japanners namen mij reeds aan de landingsbrug in
ontvangst om mij de bezienswaardigheden der stad te toonen. Maar het
was onderwijl reeds avond geworden en mijn Japansche vrienden brachten
mij daarom naar een hotel, onder welks dak ik mijn eersten nacht op
Nippon’s grond zou doorbrengen. Aan den ingang ontving ons de waard, in
een kleederdracht, die op een vrouwenrok en een dunnen mantel met
korte, wijde armen geleek. Twee kleine dienstmeisjes trokken mijn
schoenen uit en schoven mijn voeten in pantoffels. Daarna ging het een
smalle, houten trap op en door een gang, waarvan de vloer glimmend
gepolitoerd was. Voor een schuifdeur liet ik de pantoffels staan en
trad op kousen binnen. Reinheid is het eerste gebod in een Japansch
huis, en het zou daar iets ongehoords zijn, indien men met dezelfde
schoenen, die zoo even nog met het stof en het vuil der straten in
aanraking waren geweest, zijn kamer betrad.
Een geheele reeks kleine kamers stonden ter mijner beschikking, echte
poppenkamers, zoo klein en fijn en aardig was alles. De afzonderlijke
vertrekken waren door wanden van papier of van zeer dun hout,
gescheiden en lieten zich gedeeltelijk uit elkaar schuiven, zoodat een
verbinding tusschen de kamers kon worden gemaakt. Aan den wand hingen
schilden met spreuken en beteekenisvolle gezegden, die met dezelfde
vreemde letters waren geschreven als de Chineezen hebben. Tegen een
wand hing een „kakemono”, een langwerpige papieren strook, waarop met
waterverf bloemen waren geschilderd en op een kleinen, gesneden houten
bank onder dit schilderstuk stond een dwergboom, die ternauwernood twee
voet hoog was.
Het was een kersenboom, die kunstmatig in den groei was belemmerd, maar
een werkelijke, levende boom, die daar misschien reeds twintig jaar
stond en volkomen op een gewonen kersenboom geleek. Hij was alleen maar
zoo klein, alsof hij in het land der Lilliputten behoorde.
Op de vloeren lagen matten van rijststroo, elk slechts drie meter lang
en een meter breed en met zwarte randen afgezet.
Wanneer in Japan een huis wordt gebouwd, berekent men de oppervlakte
der kamers steeds naar een bepaald aantal matten; men spreekt daarom
van een zesmatten kamer of een achtmatten kamer. Dikwijls zijn de
kamers zoo klein, dat drie, zelfs soms twee matten voldoende zijn om
den vloer te bedekken.
Met over elkaar gekruiste beenen, of hurkend op de hielen, zetten ik en
mijn geleider ons op kleine, vierkante kussens neer, de eenige
meubelen, die voorhanden waren; een jong meisje kwam op de kousen
binnen om een bak met kolen voor ons te plaatsen. Een andere wijze om
de kamer te verwarmen, kent men hier niet. De kolenbak ziet er uit als
een bloempot van dik metaal, ze wordt voor het grootste deel met fijne,
witte asch gevuld. Het dienstmeisje maakte van de asch een kegel die op
den top van den Foejijama geleek, waarvan de zijden werden omgeven door
gloeiende houtskolen. Inplaats van een tang gebruikte zij bij het werk
twee smalle ijzeren staafjes.
Nadat wij Engelsch hadden gesproken en thee gedronken hadden, was het
tijd te gaan slapen. Ledikanten heeft men in Japan niet, het bed wordt
eenvoudig op de matten van den vloer gelegd. Men heeft hier de gewoonte
een gast met opmerkzaamheid en beminnelijkheid te behandelen, hem elke
moeite te besparen, en elk zijner wenschen is reeds vervuld, voor ze
uitgesproken is. Maar toch stond ik niet weinig verbluft, toen twee
jeugdige Japanschen mij zonder omslag begonnen uit te kleeden en mij
daarna een wijden, gestikten slaaprok van knetterende zijde aantrokken
en, nadat het werk voltooid was, stil door een zijdeur verdwenen. En
even stil kwamen zij den volgenden morgen terug, om mij met warm water
te wasschen, aan te kleeden, en nadat zij mij toonbaar hadden gemaakt,
mij in het naaste vertrek te brengen, waar mijn vrienden mij wachtten.
Alle bediening en verzorging is hier het werk van vrouwen. Zij dragen
de goed kleedende, smaakvolle, en bonte nauwsluitende gewaden van het
geboorteland, de kimonos; de hals blijft vrij, om de schouders ligt een
sjaal met over elkaar geslagen einden, een breede ceintuur omslaat de
taille, en van achteren zit een groote, op een kussen gelijkende strik.
Het haar is zwart, glanzend, glad gekamd en in rollen opgestoken, die
uit ebbenhout gesneden schijnen.
Steeds zijn de Japansche vrouwen netjes, fijn en bevallig, men zou
vergeefs naar een stofje zoeken op hun zijden garneering. Wanneer zij
nu en dan niet glimlachten zou men denken dat zij wassen of porceleinen
poppen waren. Met trippelende pasjes bewegen zij zich over de matten,
zijn beleefd en lieftallig. Men behandelt haar trouwens ook als
prinsessen met den grootsten takt en de hoogste achting, dat eischt de
gewoonte van het land; zij, van haar kant, doen haar werk nauwgezet, en
zijn daarbij altijd vroolijk, tevreden en vriendelijk.
Nu gingen wij weer op onze kussens zitten, om te ontbijten. De
dienstmeisjes brachten kleine, rood gelakte tafels binnen, die niet
grooter en niet hooger waren dan bankjes. Elke gast krijgt zijn eigen
tafeltje, waarop vijf koppen, schotels en schaaltjes van porcelein en
gelakt hout stonden, alles toegedekt met een deksel, die op een schotel
geleek. Er was rauwe en gekookte visch, verschillend toebereid,
eierkoeken, macaroni, kreeftensoep met asperges en nog allerhande
lekkernijen. Toen ik de vijf eerste gerechten had genuttigd, werd een
nieuwe tafel gebracht met andere gerechten. Wordt er een groot gastmaal
gegeven, dan kan zulk een „Tafeltje dekje” vier à vijfmaal worden
verwisseld, voordat het diner ten einde is.
Men eet in Japan met twee staafjes van hout of ivoor, die niet langer
zijn dan een penhouder, drinkt lichte, slappe thee zonder suiker en
room en maakt dat het eten gemakkelijker te verteren is door een soort
zwakke rijstbrandewijn, die sake heet. Zoodra een schaal dampende,
eenvoudig in water gekookte, rijstenbrij is opgedragen, is de maaltijd
ten einde. Voordat men vertrekt, worden nog nappen rondgereikt om de
handen te wasschen.
De straten van de stad Kobe zijn niet geplaveid en slechts smal,
ongeschikt voor groote, plompe wagens. Zulke wagens ziet men ook
zelden; zij worden slechts voor transport gebruikt. Men rijdt in
„Jinrikschas”, fijne, sierlijke, tweewielige wagentjes, die een man op
bloote voeten met een hoed op het hoofd, die op een champignon gelijkt,
tusschen den disselboom voorttrekt. Een der weinige kalessen der stad
Kobe wachtte den volgenden morgen voor mijn hotel, en toen wij
wegreden, vergezelden ons de waard en de dienstmeisjes tot op de straat
en bogen zich in rechthoekige nijgingen.
De landweg langs de kust naar het Westen gaat door een reeks levendige,
bedrijvige dorpen, langs open theehuizen en kleine, landelijke winkels,
gezellige heldere houten huizen, tempels, akkers en tuinen. Alles was
klein en sierlijk en met buitengewone zorg verpleegd. Iedere boer
bebouwt zijn akker met liefde en zorg en uit den oogst van alle kleine
landbouwers ontstaat de rijkdom van Japan. Hard kan men op den smallen
straatweg niet rijden, want steeds komt men tweewielige karren en
transportwagens, dragers en wandelaars tegen. Dikwijls verkeerde ik in
doodsangst over de kleine, teere, allerliefste kinderen, die onbezorgd
aan den weg speelden. De Japanners hebben hun kinderen lief en
behandelen hen met aandoenlijke teederheid. Nooit wordt een kind
onvriendelijk of met toornige woorden toegesproken, en de kinderen zijn
daarom allen van klein af welgemanierd en oplettend. Het ligt hen reeds
duizenden jaren in het bloed, dat zij anderen dezelfde oplettendheden
moeten bewijzen als zichzelf, en van den eersten dag, dat zij op hun
kleine, dikke, kromme beentjes beginnen te gaan, weten zij, dat alleen
fatsoenlijk, beleefd gedrag hen de liefde van anderen kan doen
deelachtig worden. Dikwijls ziet men op straat twee kleine dreumessen
voor elkaar een beleefde buiging maken, voordat zij met elkaar spreken,
en als zij van elkaar gaan, maken zij eveneens een buiging tot
afscheid. In Japan kent men geen gepeupel en geen jonge vlegels. Het
Japansche volk bestaat alleen uit „gentlemen”!
Aan het „Strand der danseressen” hielden wij een poos stil onder oude
naaldboomen. Hier baadt men des zomers, terwijl de kinderen onder de
boomen spelen. Nu echter, in November, was het eerder koud dan warm, en
daarom keerden wij weer naar Kobe terug. Onderweg bezocht ik nog een
Schintotempel, welke ter herinnering aan een held was gebouwd, die 600
jaar geleden hier in een slag was gevallen. Op het plein voor den
tempel stond een groot Russisch kanon, te Port Arthur veroverd, en een
gedeelte van de afgeschoten mast van het slagschip „Mikasa”. Mijn
Japansche vrienden verzekerden mij, dat men Admiraal Togo na zijn dood
ongetwijfeld ook zulk een tempel ter nagedachtenis zou bouwen.
In de zevende eeuw na de geboorte van Christus, werd het Boeddhisme in
Japan ingevoerd, en het grootste deel der bevolking belijdt nog heden
het Boeddhisme. Maar bij zijn geboorte wordt de Japanner in de
bescherming van een Schintogodheid aanbevolen, terwijl de plechtigheden
bij zijn dood volgens de gebruiken van de Boeddhistische leer worden
voltrokken. Het Schintogeloof is een voorouders- en heldencultus,
gelijkende op den eersten godsdienst van alle cultuurvolken. De
voornaamste godheid is de zon. Van de zonnegod stamt het keizerlijk
huis, en daarom ziet men tot den keizer eveneens met godsdienstigen
eerbied op. Men vereert ook gestorven helden, alsof zij na hun dood in
goden waren veranderd, en de geesten der voorvaderen worden op dezelfde
wijze gediend als in China. Gedurende de laatste jaren heeft zich,
evenals reeds eens in de 16de eeuw, het christendom tamelijk in Japan
verbreid, en men vindt er thans veel christelijke kerken.