Wie zelf niet wekenlang door de woestijn heeft gezworven en dan
eindelijk een oase bereikte, kan zich niet voorstellen wat dit
beteekent. De oase is voor den woestijnreiziger wat de veilige haven
is, voor den door storm bedreigden zeevaarder, en er behoort een
manmoedig besluit toe, om te scheiden van zulk een oase en den tocht
door de zonnehitte der woestijn te vervolgen.
Eerst blijven wij dus nog een poos in de oase van Tebbes en niets kan
zoo gemakkelijk met de mild stralenden zon verzoenen, dan wanneer men
zich de tijden herinnert, waarop de geringste straal van haar welkom
zou zijn geweest.
Een van zulke herinneringen leidt ons een eind noordelijk van de
Perzische woestijn in een geheel ander land. In November 1893 was ik
van Orenburg aan den Oeral, de rivier, die gedeeltelijk de grens vormt
tusschen Azië en Europa, opgebroken om op een rammelende tarantas, het
gewone voertuig op de Russische landwegen, de Kirgiezen steppe te
doorkruisen, die zich tusschen de Irtsj en de Kaspische zee, den Oeral
en den Syr-Darja uitstrekt.
Deze ontzaglijke steppe is zoo glad als een bevroren zee en de paarden
kunnen hier kalm voortgaan; er is geen gevaar, dat men in een greppel
wordt geworpen, of een wiel tegen een steenblok te pletter wordt
gestooten. De weg tot Taschkent, de hoofdstad van Turkestan, is
tweeduizend kilometer lang, dus zoo ver als van Hamburg naar Athene en
onder sneeuwjachten en een koude van 20 graden vorst was ik de negen en
negentig poststations met het negen en negentig maal verwisselen van
paarden te boven gekomen! Van Taschkent uit had ik de provincie
Samarkand met haar gelijknamige hoofdstad bereisd, en het westen van
Samarkand bij de Amoe-Darja gelegen land Boekhara bezocht, waarvan de
Emir een vazal van Rusland is.
Van hier trok ik naar het geweldige bergplateau Pamir, hetwelk door
zijn bewoners het „dak der wereld” wordt genoemd, omdat zij
veronderstellen, dat het als een dak over de geheele aarde ligt. Van
dezen bergknoop gaan de hoogste bergketenen van Azië, ja van de aarde
uit, de Himalaja, de Trans-Himalaja, de Karakoroem, de Kwen-lun en de
Tien-sjan naar het Oosten, de Hindukoh naar het Westen. Een blik op de
kaart toont, dat de meeste der grootste bergketenen van Azië en zelfs
van Europa met den Pamir samenhangen of dat men hun oorsprong van hem
kan afleiden. De bergketenen van Tibet strekken zich ver in China en
het Achter-Indische schiereiland uit. De Tien-sjan is slechts het
eerste lid van een keten van verschillende gebergten, die zich
noordelijk door geheel Azië uitstrekken. De voortzetting van de
Hindukoh vinden wij in de bergen van Noordelijk Perzië, den Kaukasus,
Klein-Azië en het Balkanschiereiland, in de Alpen en de Pyreneën. De
Pamir gelijkt op het lijf van een inktvisch, die zijn armen naar alle
kanten uitstrekt. De geweldige bergketenen, die van hem uitgaan, zijn
het geraamte, het skelet van Azië, waarom heen zich de hoogvlakten als
spierbundels uitstrekken. De woestijnen in het binnenland zijn zieke,
bedorven deelen van het organisme en de schiereilanden de ledematen.
In Februari 1894 bevond ik mij te Majalan de hoofdstad van Ferghana, de
korenschuur van Centraal-Azië, want Ferghana is een rijk, door bergen
omgeven vruchtbaar dal. Ik had een kleine, flinke karavaan uitgerust,
bestaande uit elf paarden en drie mannen, en onder mijn metgezellen
bevond zich voor het eerst Islam Bai, die gedurende vele jaren, een
trouwe dienaar voor mij is geweest. Tenten behoefden wij niet mede te
nemen; de gouverneur had aan de Kirgiezen bevel gegeven, overal waar ik
wilde overnachten twee zwart wollen tenten voor mij op te slaan.
Proviand hadden wij in onze bagagekisten, stroo en gerst in zakken,
maar ook ijzeren spaden, bijlen en speren, want wij moesten diep door
de sneeuw en over glad ijs trekken. Een ding hadden wij echter
vergeten: een hond. Maar onderweg voegde er zich vanzelf een bij ons en
verzocht beleefd of hij ons mocht vergezellen. Dat stond ik hem graag
toe en hij werd spoedig een beste vriend van ons allen.
Zoo trokken wij zuidelijk naar den Pamir en volgden een nauwe kloof,
waarin een schuimende rivier over steenblokken stroomde. Herhaaldelijk
kruisten wij haar, over zwevende houten bruggen, die er als lucifers
uitzagen, wanneer men ze, van de hooge hellingen, beneden in het dal
zag liggen. Op de berghellingen lag de sneeuw. Ze smolt in de zon, maar
bevroor ’s nachts weer en ons pad geleek op een weg van ijs, die langs
den rand van een steilen afgrond loopt.
Ik had verscheiden Kirgiezen tot hulp medegenomen, een hunner geleidde
het voorste paard, dat twee groote stroozakken en daartusschen mijn
veldbed droeg. Op een plek, waar het pad schuin omlaag ging, gleed het
paard uit, trachtte vergeefs weer vasten voet te krijgen en stortte in
den afgrond, waar het met gebroken ruggegraat bleef liggen. Zijn vracht
stroo werd ver over de steenen verspreid en mijn bed danste op den
stroom. Dat was geen geringe schrik en wij snelden allen naar beneden
om te redden, wat er nog te redden viel.
Daarna ging het weer omhoog. Treden werden in het ijs gehouwen en de
weg met zand bestrooid. Maar hoe hooger wij kwamen des te erger werd
het. Elk paard moest door een Kirgies aan den halster worden geleid,
terwijl een tweede het aan den staart vasthield. Aan rijden viel niet
te denken, men kroop bijna op handen en voeten. Meer dan twaalf uur
marcheerden wij zoo, totdat het dal zich opende en de flikkerende
kampvuren der Kirgiezen zichtbaar werden.
Dag aan dag ging het hooger op en eens bemerkte ik op de
duizelingwekkende hoogte van een pas, op bijna 5000 meter hoogte, de
onaangename voorteekens der bergziekte; razende hoofdpijn,
misselijkheid en suizingen in de ooren. Onder loeienden sneeuwstorm
daalden wij neer in het breede, met sneeuwgevulde Alaidal. Twee
Kirgiezen moesten met staven vooruitgaan om den weg te peilen, opdat de
paarden niet zouden wegzinken in de sneeuw. Nu moest ik vier kameelen
huren, die voor de karavaan werden uitgezonden, om een smalle gleuf
voor de paarden vast te trappen. Hemel en aarde smolten samen in een
eenig wit; het eenige zwart dat men zag, waren paarden, kameelen en
menschen. Maar bij elk nachtkwartier vonden wij goede wollen tenten
voor ons gereed gemaakt. Eens hadden wij nog slechts een klein eind tot
zulk een tent af te leggen, toen een gleuf met drie meter hooge sneeuw
onzen weg kruiste. Het eerste paard zonk weg als in een valluik; om het
er uit te trekken, moest het eerst van zijn last worden bevrijd. De
verstandige Kirgiezen namen nu de wollen dekens der tent, spreidden ze
over de sneeuwvlakte uit en leidden de paarden een voor een over deze
brug, waarvan de zachte stof op de sneeuw trogvormig omlaag ging.
Ja, deze reis was het tegendeel van onzen tocht door de Perzische
woestijn, een voortdurend stappen en waden door sneeuw en over
ijshellingen. Toen ik op zekeren dag een ruiter vooruit zond om den weg
te verkennen, staken nog slechts de kop van het paard en de ruiter
boven de sneeuw. Op een anderen keer ontbrak de gewone Kirgiezentent en
kampeerden wij binnen een muur van sneeuw rondom het vuur, bij 34
graden vorst! De Kirgiezen, die onze tent hadden moeten opslaan, waren
door een lawine, die veertig schapen had begraven, teruggehouden. Zes
hunner waren echter verder gewaad, ons tegemoet; maar twee bleven in de
sneeuw steken, en de overige vier bereikten ons in hoogst erbarmelijken
toestand; van een was de voet bevroren, twee waren sneeuwblind
geworden. De Kirgiezen zijn gewoon hun oogen te beschermen door lang
neerhangende paardenharen van voren onder hun muts te bevestigen of met
kool een zwarten ring om de oogen te trekken en den neus zwart te
maken.
In dit gebergte wemelt het van wolven en ook wij ontmoetten verscheiden
sporen van deze bloeddorstige roovers. De honger maakt hen uitermate
brutaal en aan de kudden schapen der Kirgiezen berokkenen zij vooral
veel schade. Eén wolf had kort te voren 180 schapen doodgebeten van een
Kirgies, alleen uit lust tot moorden! Een rondtrekkend Kirgies was in
deze streek door een troep wolven overvallen geworden en na twee dagen
vond men niets meer van hem dan den schedel en het geraamte. Twee
mijner gidsen hadden in het voorjaar twaalf wolven ontmoet; maar daar
zij gewapend waren, hadden zij twee ondieren gedood, die onmiddellijk
door hun makkers werden opgegeten. Men denke zich den ontzettenden
toestand van een Kirgies, die ongewapend door een troep wolven wordt
verrast! Zij hebben zijn spoor geroken en volgen hem. Hun oogen gloeien
van haat en bloeddorst; zij trekken de gerimpelde bovenlip op, om de
snijtanden vrij te maken en de tong hangt druipend uit hun bek. De
reiziger hoort hun sluipende schreden achter zich en ziet hun grauwe
vacht in de schemering op de witte sneeuw. Een koude rilling van
ontzetting doorvoert hem, en, Allah aanroepende, snelt hij voorwaarts
door de opgewaaide sneeuw, in de hoop het naaste tentdorp nog te
bereiken.
Van tijd tot tijd staan de wolven stil en slaken een langgerekt, akelig
gehuil. Maar reeds na eenige minuten hebben zij hem weer ingehaald en
worden steeds brutaler. Hij loopt voor zijn leven. Zij weten, dat hij
de inspanning niet lang kan uithouden. Nu hapt er een naar de punt van
zijn pels; doch laat hem weer los, omdat de vluchteling hem zijn muts
toewerpt. Daar werpen alle zich op en scheuren haar aan stukken. Dit
voorgerecht verhoogt hun honger slechts. De arme wankelt vooruit, hij
kan niet meer, met moeite zet hij den eenen voet voor den anderen en
stikt bijna door gebrek aan adem. Nu is het oogenblik gekomen en van
alle kanten storten zij zich op hem. Hij schreeuwt en brult en slaat
met de armen om zich heen, trekt een dolk en stoot op goed geluk er op
los. Maar een groote wolf springt op zijn rug en trekt hem op den
grond. Nu is zijn rug tenminste gedekt, maar in het duister glinsteren
de oogen en tanden van de wolven boven hem, hij steekt met zijn dolk
naar hen. Zij weten, dat hij ook daartoe spoedig te zwak zal zijn. Twee
scheuren zijn schoenen af om bij zijn voeten te komen. Zoover kan hij
met den dolk niet komen, hij richt zich een weinig op, maar op
hetzelfde oogenblik bijt een wolf hem zoo in den nek, dat het bloed
over de witte sneeuw spat. Heeft de wolf eenmaal bloed gezien, dan is
hij ontzettend. In zijn wanhoop keert de Kirgies zich met getrokken
dolk om—daar overvallen zij hem weer van achteren en hij valt weer op
zijn rug. Nu stoot hij langzamer om zich. De wolven knorren schor,
huilen en hijgen, het schuim staat op hun bek. Het wordt den
ongelukkige zwart voor de oogen, hij verliest het bewustzijn, de dolk
ontzinkt aan zijn hand—en dadelijk zal de grootste der wolven zijn
tanden in den strot van zijn offer zetten! Maar juist als hij zal
toehappen, houdt hij eensklaps stil en stoot een kort gehuil uit, dat
in de taal der wolven gelijk is aan een vloek. Want aan den voet van
den naasten heuvel zijn twee Kirgiezen ruiters verschenen, die hun
kameraden tegemoet gereden zijn. In een oogenblik zijn de wolven
verdwenen, en de bewustelooze wordt nu in zijn verscheurde pels naar de
naaste tent gebracht. Hij ademt en zijn hart slaat nog en bij de vlam
van het avondvuur keert hij spoedig weer tot het bewustzijn terug.
Wee den wolf, die aangeschoten en gevangen wordt! Men kan zich den haat
tegen deze roofdieren voorstellen, die zoo zelden geschoten kunnen
worden. De gevangene wordt niet kort en goed doodgeslagen, maar men
denkt de afzichtelijkste folteringen uit om hem te martelen!
Als in het Alaidal de geweldige winter neervalt, dan sluipen de wolven
op de hooge vlakten van den Pamir rond, waar de sneeuw niet zoo diep
ligt en vervolgen hier het wilde schaap, dat groote ronde, fraai
gedraaide horens heeft en naar den ontdekker Marco Polo, den beroemden
reiziger der Middeleeuwen, Ovis Poli wordt genoemd. De wolven richten
een geregelde drijfjacht aan op de kudden dezer schapen. De enkele
wilde schapen, die zich onvoorzichtig van de kudde verwijderen of
achter blijven, worden door te voren opgestelde wachtposten der wolven
naar een uitspringende rotspunt gedreven, welke de roovers nu
onmiddellijk omsingelen. Indien zij het van boven kunnen bereiken dan
hebben zij gemakkelijk werk; anders wachtten zij geduldig, totdat zijn
pooten van vermoeidheid verslappen en het van de rots naar omlaag in
hun muil valt.
Op mijn verschillende reizen door Azië heb ik vele wolven ontmoet, die
schapen, muilezels en paarden van mij hebben verscheurd! Hoe vaak
hebben zij voor mijn tent hun gehuil aangeheven en om vleesch en bloed
geschreeuwd! Maar als de gelegenheid zich aanbood, was er bij ons ook
geen medelijden en verscheidene werden getroffen door den kogel van mij
of van mijn geleiders. Zij sluipen als booze geesten der hel in geheel
Centraal-Azië rond en het moet ze vergolden worden dat zij de schapen
der Nomaden, de veulens der wilde ezels doodjagen en de vlugge,
sierlijke antilopen vervolgen.