Originale verkita de R. J. Lloyd, D. Lit., M.A.
Nia bona Redaktoro, sciante ke mi estas la ĉitiea instruisto pri la
Scienco de Fonetiko, kaj sciante ankaŭ ke mi estas kora amiko de la
Esperanta lingvo, petis min, lastan monaton, skribi artikolon pri la
fonetika karaktero de tiu lingvo, komparanta ĝin al tiu de aliaj
bonkonataj lingvoj de la mondo.
Sed mi trovas ke la temo estas iom tro granda por unu artikolo.
Mi skribos tial, tiun ĉi fojon, nur pri la vokaloj.
Tie ĉi, tiel kiel en ĉiu alia parto, la karaktero de la Esperanta
lingvo estas tiu de saĝa simpleco.
La fonetikaj scienculoj diras, ke la tri vokaloj la plej distingitaj,
kiujn la homaj organoj povas produkti, estas I, U kaj A (kiam oni
elparolas ilin laŭ la pura Esperanta maniero).
Inter I kaj A oni trovas tiam E; kaj inter U kaj A oni trovas simile
O. Oni havas tiam kvin ĉefajn vokalojn, kiujn oni skribas ofte
tiamaniere:--
I U
E O
A
por signifi iliajn rilatojn.
Tiuj ĉi kvin vokaloj estas la plej klaraj, kiujn homo povas fari.
Ili estas tial la plej uzataj el ĉiuj.
Tio estas granda helpo por la disvastiĝo de Esperanto. Ĉar ekzistas
apenaŭ iu nacio, kiu ne havas tiujn ĉi kvin vokalojn en sia propra
lingvo. Estus granda malhelpo, ĉe iu nacio, al la lernado de
Esperanto, se antaŭ ol lerni la Esperanton, estus necese lerni
kelkajn fremdajn vokalojn.
Kaj kvin vokaloj estas sufiĉaj: la Esperanta vortaro estas la pruvo
de tio.
Tio fakto estas ankoraŭ granda bonaĵo kaj helpado por Esperanto.
Ĉar la studento, kiu komencas lerni la Anglan lingvon devas lerni
pli ol dekdu, pliparte fremdajn, vokalojn: kaj estas same ĉe la
Franca aŭ la Germana lingvo.
Kaj memoru, ke estas multoble pli facile lerni la kvin, ol lerni la
dekdu, ĉar iliaj diversecoj estas multe pli klaraj kaj frapantaj.
Doktoro Zamenhof montris per nenio pli, ol per sia elekto de tiuj ĉi
kvin vokaloj, sian delikatan sentadon de la universalaj bezonoj de
la homa parolado. Tiuj ĉi kvin vokaloj estas nur fremdaj al tre
malgranda nombro da homoj. Sed se la Doktoro estus preninta sesan
vokalon, estus estinta preskaŭ neeble eviti vokalon, kiu estus
estinta fremda al multaj.
Sed ĉe la elektado de vokaloj ekzistas ne nur tiuj ĉi naciaj aŭ
(oni povus diri) geografiaj danĝeroj, sed ankaŭ historia danĝero
kies ĉeeston niaj karaj kunbatalantoj ĝis nun apenaŭ suspektas:
ĉar ĝi bezonas tempon por sin elvolvi.
La naciaj lingvoj estas ĉiam en stato de nesentebla sed neĉesanta
ŝanĝado.
Prenu nian Anglan lingvon kiel ekzemplo.
Se oni renkontus _Shakespeare_ hodiaŭ, kaj aŭdis lin paroli,
estus treege malfacile kompreni lin; kaj aŭdante Chaucer, oni kredus
aŭdi, ne Anglan, sed kelkan alian tute fremdan lingvon.
Kaj, kiam la lingvo estas larĝe disvastiginta, ĝi ŝanĝas diverse
en diversaj lokoj. Fine la diversecoj fariĝas tiel grandaj, ke la
popolo de la unu loko ne komprenas plu la paroladon de la popolo de
alia loko: ekzemple en Francujo kaj Hispanujo. Kaj, post tio, ne
estas plu unu lingvo, sed du.
Kaj ne estas, en la historio de la lingvoj, sola ekzemplero de la
reunuiĝo de du tiaj lingvoj.
Ne ekzistas ankaŭ sola nacia lingvo en la mondo, kiu ne estas la
produkto de tiu ĉi diversiganta agado.
Ĝi ŝajnas, je la unua vido, esti leĝo de naturo, nerompebla kaj
nevenkebla.
Ĉu ĝi estas nevenkebla?
Mi kredas ke ne.
Kaj mi kredas, ke la ĉefa kaŭzo, kiu ĝin faros venkeblan por la
Esperantistaro, estas la saĝa elekto de tiuj ĉi kvin vokaloj. Ilia
povo restos ankoraŭ en ilia simpleco kaj certeco.
Ili estas la plej naturaj kaj frapantaj sonoj, kiujn la homa voĉo
povas fari.
Se oni detruus ilin hodiaŭ ili reaperus morgaŭ.
Se, per malbona hazardo, iu nacio komencos paroli malkorekte la
Esperantajn vokalojn, estos tute facile montri kaj pruvi al ĝi ĝian
eraron. Kaj nature ĝi korektus ĝin: ĉar la fatala dubo, _Kiu el
la du sonoj estas korekta_? ne povas ekzisti en Esperanto.
Tial la fonetika scienco justigas plene Doktoron Zamenhof, pri lia
elekto de vokaloj, kaj justigas nin, kiam ni esperas kaj kredas, ke
la puraj kaj belaj vokaloj de nia mondbenanta lingvo daŭros klare
kaj brile dum la mondo ekzistos.
R. J. Lloyd.
_La Universitato, Liverpool._