bij de _wormen_, wier voorouders in het slijk van zeeën en rivieren
woonden. Die weekdieren onderscheiden zich van de vorige door twee
eigenschappen: zij zijn gerekt en zij verplaatsen zich. Beschouwen
wij b.v. den eenvoudigen aardworm. Het feit reeds, dat hij kruipt,
geeft hem meerdere voortreffelijkheid. Hij bestaat uit gelijke
ringen en zijne toename in lengte wordt alleen verkregen door
eene toename in het aantal dier ringen, waarvan elke zoowel kop
als staart kan worden. Maar het feit alleen, dat de voorste ring
tot taak heeft het eerst het voedsel op te nemen, dat den geheelen
worm moet doorloopen, plaatst dien ring in zoodanige omstandigheden,
dat zijn bevattingsvermogen gedurig werkzaam is en zich ontwikkelen
moet. Het is een mond, die zich vooruit beweegt, die eene zekere
verantwoordelijkheid draagt tegenover de geheele kolonie, die altijd
vooraan moet staan in het gelid, om het beste uit den grond te zoeken,
en reeds daardoor veroorzaakt, dat in dat dier eene buikzijde, eene
rugzijde, een voorste gedeelte, een links en een rechts bestaat.
De kop krijgt eene afzonderlijke taak. Hij zal hindernissen
ontmoeten, zal van tijd tot tijd geroepen worden tot den strijd en
somtijds aan groote gevaren zijn blootgesteld. Zijne kracht en zijn
weerstandsvermogen zullen langzamerhand toenemen. Toch is dat orgaan
nog niet van zoo groot gewicht, of het kan, indien het verminkt is,
van zelf weer aangroeien. Indien men van eenen worm den kop afsnijdt,
dan groeit hij weder aan; snijdt men eenen worm in tweeën, dan worden
beide deelen weder aangevuld (ook het achterste deel, dat weder organen
voor den bloedsomloop en hersenen moet verkrijgen). Er bestaan zelfs
ringwormen, die men in zoovele deelen kan snijden als men verkiest,
en waarbij dan ieder deel weer eenen kop en eenen staart zal krijgen
en een dier zal worden, dat volkomen levensvatbaar is.
Sommige ringwormen kunnen eene lengte van 1 1/2 meter tegen eene
dikte van 3 centimeter bereiken, en bestaan uit honderden ringen. Men
vindt in zee dikwijls ringwormen, die zóó lang zijn, dat de staart als
het ware niet meer in betrekking staat tot den kop, zoodat zij zich
kunnen bijten, zonder het zelf te gevoelen. Enkele soorten, zooals de
_Naïdinen_, planten zich door knopvorming voort; veertig tot zestig
ringen groeien na elkander aan, en daarna verdeelt het dier zich van
zelf in twee deelen, terwijl aan het voorste deel van het nieuwe wezen
een kop groeit; maar merkwaardig is het, dat in den herfst die wijze
van voortplanting plaats maakt voor geslachtsvoortplanting. Sommige
_Nereïden_ zijn nog merkwaardiger: zij bestaan uit _twee wezens, met
hunne uiteinden aan elkander gehecht_, het ééne van geslachtsdeelen
voorzien, het andere niet. Hetzelfde is het geval bij de _Syllideën_
(fig. 51). Het is, alsof de natuur niet gemakkelijk eene keuze heeft
kunnen doen tusschen de verschillende wijzen van voortplanting.
Later, bij de insecten, zal de voortplanting alleen geschieden bij het
volmaakte wezen, de kapel uit de pop voortgekomen, terwijl de larven
zich niet kunnen voortplanten. Hier echter planten de larven zich
wel voort. De onderlinge onafhankelijkheid der ringen is somtijds
zóó groot, dat bij eenzelfde dier enkele ringen mannelijk, andere
vrouwelijk, weer andere van geslachtsdeelen voorzien zijn, andere
niet. (Spirorben, Autoliten).
De kop vormt zich onmerkbaar. Het beginsel der hersenen is gelegen
in den eersten ring bij de ringwormen, in den derden, somtijds in
den vierden, bij de regen wormen; bij de ringwormen ligt de mond
aan den tweeden ring. De trilharen zijn voelhorens, grijporganen,
geworden. De oogen, nog in rudimentairen toestand, komen voor den
dag; het zijn zenuwen, gevoelig voor het licht, die zich beginnen
te ontwikkelen, en dat wel aan de beide uiteinden, aan de uiterste
ringen. De _Nematonereïs contorta_, de _Oria armandi_, de _Fabricia_
hebben gewoonlijk twee oogen op het achtergedeelte; de _Amphicorina_,
de _Myxicola_ hebben er vier, de _Amphiglena mediterranea_ zes of
acht. De lintwormen, parasieten, die zich aan een ander organisme
vasthechten, en die dus hun voedsel nooit behoeven te zoeken, dat
zij van zelf binnen hun bereik hebben, hebben in het geheel geen kop,
maar alleen een soort zuiggat, waaruit het lichaam van het dier zich
ontwikkelt door de vorming van nieuwe ringen. Ook de gehoorwerktuigen
beginnen voor den dag te komen, nu eens op den eersten ring, dan weder
op een volgenden. Doch langzamerhand beginnen zich de verschillende
zintuigen te beperken tot het voorste gedeelte van het lichaam.
Zoo wonen wij van stap tot stap de ontwikkeling en den vooruitgang
van het leven bij, terwijl iedere bijzonderheid van de vorming
van nieuwe organismen zich aan onze blikken vertoont als eene
openbaring van den oorsprong, waaruit alle thans levende schepselen
zijn voortgekomen. Als wij aan de insecten komen, dan zien wij ook
daar denzelfden oorspronkelijken bouw: meer of minder met elkander
verbonden ringen. De duizendpooten hebben gewoonlijk bij hun uittreden
uit het ei slechts negen ringen; de overige ringen groeien na elkander
aan het achterdeel van het lichaam; maar deze insecten treden reeds
meer als afzonderlijke individuen op: wel kunnen de twee helften
eener _Scolopendra_, die dwars doorgesneden is, eenigen tijd blijven
leven en zich bewegen, maar zij eindigen toch met beide te sterven
zonder te zijn aangegroeid. De geslachtsvoortplanting treedt meer op
den voorgrond.
Bij alle insecten bestaat het lichaam uit drie kenmerkende deelen:
kop, borststuk en achterlijf; de kop bestaat uit aan elkander gehechte
ringen, het borststuk uit drie en het achterlijf uit zes tot twaalf
ringen. Bij de spinnen zijn de ringen alleen waar te nemen in de
vrucht. Doch de eenheid van oorsprong der gelede dieren is duidelijk
aan te toonen.
Maar wij moeten niet te snel vooruitgaan, opdat wij met oordeel den
gang van zaken kunnen volgen bij die langzame en grootsche ontwikkeling
van het leven. Even laag op de trap der organische wezens staan de
_Echinodermen_ of stekelhuidigen, crinoïdeën, zeeëgels, holothuriën,
enz. Zij hebben nog beide soorten van voortplanting, dat wil zeggen,
zij hebben eensdeels eieren en anderdeels vermenigvuldigen zij zich
door knopvorming. Visschers, die dikwijls lastig gevallen worden
door zeesterren, snijden ze in stukken, indien zij zich vasthechten
aan hunne netten, doch vergeten, dat zij zoodoende vier of vijf
voor ééne in de plaats krijgen. Zij kunnen zich door middel van
hunne kleine voelhorens langzaam bewegen. De zeesterren en zeeëgels
hebben rudimentaire oogen: het zijn roode vlekken, gelegen aan de
benedenzijde der stralen, vlak onder de uiterste voelhorens. Het
licht wordt sterk daarin gebroken. Zij verdienen nauwelijks den naam
van oogen, maar toch zijn zij het reeds.
De zeesterren zijn oorspronkelijk polypen, met den kop vastgehecht
aan het midden van de ster. De arm eener ster, losgemaakt van de
middenschijf, groeit weder tot een geheel lichaam aan. De vijf armen
(bij sommige soorten zelfs meer) groeien eveneens weder aan. Iedere
arm leeft en kan op zijne beurt het leven schenken aan een' knop,
die weder middenschijf wordt en zich zoo tot eene zeester vormt. Er
is nog geen kop en evenmin zijn er ademhalingswerktuigen.
De weekdieren in engeren zin, de _Cephalopoden_, koppootigen, die
op hun' kop loopen, de _Gasteropoden_, buikpootigen, die op den
buik voortgaan, schelpslakken en andere, de _Acephalen_, koploozen,
oesters, mossels enz. schijnen af te stammen van de ringwormen. Volgens
Perrier toch bewegen zich al die weekdieren op een aanhangsel van
hunnen kop en zouden de armen van de cephalopoden, de afgeplatte voet
der gasteropoden en de tongvormige voet der acephalen aanhangsels
zijn van het weekdier; hunne vormen zouden alleen de vrucht zijn
van de omgeving, waarin zij moesten leven. De weekdieren en de
cephalobranchiaten (kopkieuwigen) zouden beide afstammelingen zijn
van wezens, die in kokers wonen, en die in geene betrekking tot de
buitenwereld staan dan door de openingen in die kokers en voornamelijk
door de voorste opening. De koploozen zouden ontaarde buikpootigen
zijn, bij wie de kop geatrophieerd is, toen hij geene taak meer
te verrichten had. De brachiopoden (armpootigen), die evenals de
koploozen, in eene tweekleppige schelp zijn opgesloten, maar van de
eerste uit een anatomisch oogpunt zeer verschillen, zouden van de
ringwormen langs eenen anderen tak afstammen, en het dichtst bij den
gemeenschappelijken oorsprong gebleven zijn.
Bij de weekdieren is het zenuw- en spierstelsel nog slecht
ontwikkeld. Het zenuwstelsel bestaat uit knoopen en strengen, en deze
centrale deelen zijn onder het darmkanaal gelegen. Ééne der bijzondere
eigenschappen van het bekleedsel der weekdieren is, dat het vaste
stoffen afscheidt, die de zoo verschillende schelpen vormen, en die
voor hen steunsels vormen, onafhankelijk van het spierstelsel. De
zintuigen beginnen zich sterk te ontwikkelen. De tastzin is reeds ver
gevorderd. De reuk onderscheidt zich langzamerhand van den smaak. Het
gehoor heeft tot zintuig blaasjes, waarin reeds gehoorsteentjes
gevonden worden. Het oog bezit een netvlies, eene kristallens,
een regenboogvlies, eenen oogrok en glasachtig vocht. Het gedeelte
van het lichaam, waarop de oogen gevonden worden, is gewoonlijk de
aanhechtingsplaats der voelhorens; dikwijls zijn zij aan de uiteinden
gelegen. Zij hebben alle een hart of een orgaan voor den bloedsomloop,
dat de plaats daarvan inneemt. Zij zijn van geslachtsorganen voorzien
en planten zich door eieren voort, maar de geslachten zijn niet altijd
gescheiden in twee individuen: bij de koppootigen zijn de geslachten
gescheiden, de buikpootigen zijn bijna alle tweeslachtig. De slakken
zijn tweeslachtig, dat wil zeggen: ieder individu bezit beide organen,
maar de innige vereeniging van twee wezens is voor de voortplanting
noodig, daar ieder tegelijkertijd als mannetje en wijfje optreedt.
Op de grens der gewervelde en ongewervelde dieren ontmoet men den
_Amphyoxus_, lancetvischje, "den eerwaardigen amphyoxus", zooals
Haeckel hem begroet, die nog meer van de visschen verschilt, dan de
visschen van den mensen. Het is een gewerveld dier zonder kop. De
amphyoxus leeft op de zandige oevers der zee, gedeeltelijk in het zand
begraven, men vindt hem aan de Noordzee, aan de kusten van Engeland,
die der Middellandsche zee, in Brazilië, Peru, Borneo, China, bijna
overal. Het geraamte bestaat uit eene kraakbeenige ruggestreng;
een cilindervormige buis vormt de as van het lichaam, daarin ligt
het centrale zenuwstelsel. Een kleine vlek aan het uiteinde van de
ruggestreng is het begin van een oog, ook het reukorgaan komt in
primitieven toestand voor, het gehoor bestaat nog niet; hersens zijn
nog niet te ontdekken. De anatomische eigenschappen wijzen er op,
dat hij de _waarschijnlijke stamvader is van de gewervelde dieren_, de
laatste afstammeling van het oude ras der koplooze gewervelde dieren,
de verbindingsschakel tusschen de gewervelde en de ongewervelde
dieren. Onmiddellijk achter dezen stamvader kunnen de _Cyclostomen_
(rondbekken) gerangschikt worden, waartoe de prik of lamprei
behoort. Hun lichaam is wormvormig, zonder ledematen; hun bek bevat
geene tanden, hunne huid is naakt en zonder schubben. Zij missen een
beenig skelet, maar hebben reeds een begin van kieuwen en van hersenen.
Naarmate wij in ons onderzoek vooruitgaan, zullen wij het leven meer
beperkt zien tot bepaalde organen, en de bestanddeelen, waaruit de
dieren bestaan, hunne oorspronkelijke eigenschappen zien verliezen,
om zich over te geven aan de leiding van het met hersenen voorziene
wezen. De gewervelde dieren, zooals de zoogdieren, vogels, kruipende
dieren, visschen, bestaan in hoofdzaak uit een gebouw van wervels,
dat het ruggemerg beschermt, en eindigt in eenen schedel, die zelf
uit gewijzigde wervels bestaat, en de hersenen bevat, die niets anders
zijn dan de oorsprong van het ruggemerg. Geboren uit de ongewervelde
dieren, en ongetwijfeld voortgekomen uit de laagste dezer dieren,
de ringwormen, wier anatomische bouw de meeste overeenkomst heeft
met de lagere gewervelde dieren, vertoonen zij zich aan ons als de
meest volmaakte ontwikkeling van het leven op onze planeet. Het is
hieruit, dat men zich niet alleen den vorm der wezens kan verklaren,
maar ook de schikking van ieder orgaan in het lichaam. Het hoofd,
de zoo fijne organen van het gezicht en het gehoor, het hart, de
longen, de nieren hebben zich langzaam gevormd. De vorm van ieder
wezen, zoowel in- als uitwendig, is de vrucht van zijne levenswijze
en die zijner voorouders. Wij zagen, dat gedurende eene reeks van
eeuwen de organismen zich hebben voortgeplant door knopvorming en
verdeeling. Daarna hebben wij bij wezens, die zich nog steeds op
die wijze voortplantten, organen zien ontstaan, die het aanzijn
schonken aan kleine eieren of aan klieren. Van toen af begon de
geslachtsvoortplanting, bij dezelfde wezens met de vorige wijze van
voortplanting afwisselende, en die optrad bij dieren, die beide
geslachtsorganen bezaten en tweeslachtig waren. Daarna treedt de
voortplanting op door de verbinding van twee verschillende wezens,
die, om het voortbestaan der soort te verzekeren, tot elkander
moeten naderen en zich tijdelijk tot één lichaam moeten vereenigen,
en juist door deze wijze van voortplanting splitsen zich de wezens
tot verschillende soorten. De ligging der voortplantingsorganen
in de nabijheid van de organen, die dienen tot de afscheiding van
stoffen, die geen nut meer hebben voor het organisme, is niet zeer
gelukkig, zij is het gevolg van den bouw der aardwormen, bij welke de
oorspronkelijke organen voor de voortplanting verbonden zijn met de
organen tot afscheiding. Bij de ringwormen vinden de eitjes, die zich
in alle kanalen van het lichaam vormen, in die afscheidingskanalen
eenen doorgang naar buiten. De langzame volmaking van het dierenrijk
heeft dien oorsprong nog niet uitgewischt.
De voortplanting door eieren heeft voortgeduurd tot den dag, waarop
levende jongen werden voortgebracht. Ieder levend wezen kwam van toen
af voort uit een bevrucht ei, en heeft eenen vader en eene moeder. Deze
behoeven elkander echter daarom niet te kennen. De visschen leggen
hare eieren in het water; op den eenen of anderen tijd worden
die eieren bevrucht, zonder dat de visch, die zich daartoe leent,
ooit de moeder dier eieren gekend heeft. Hierop maken de roggen en
andere eene uitzondering; deze liggen tusschen de levend barenden
en de eieren leggende dieren in, daar het ei uitgebroed wordt in
den moederschoot. In andere gevallen, zooals bij de kikvorschen, de
watersalamanders en andere dieren, naderen de ouders tot elkander
zonder elkander aan te raken, en toch worden de eieren bevrucht
vóórdat zij gelegd zijn, of op het oogenblik van het leggen. De
innige vereeniging van twee wezens, het huwelijk, hetzij tijdelijk,
hetzij duurzaam, is de vrucht van den vooruitgang. Die teedere band,
reeds opmerkelijk bij een groot aantal vogels, is begonnen bij de
eierleggende dieren, waaronder men een groot aantal viervoetige dieren
vindt. De schildpadden, de krokodillen, de kikvorschen, de slangen,
de vogels leggen eieren. Men kan de ontwikkeling der voortplanting
door eieren volgen van de laagste insecten tot aan de zoogdieren. Deze
brengen wel levende jongen voort, maar iedereen weet, dat ook daar in
den moederschoot ieder levend wezen als ei begonnen is. Het baren van
levende jongen is de tot volkomenheid gebrachte voortplanting door
eieren; de eerste wijze van voortplanting is zelfs nog weifelend bij
de eerste zoogdieren, de buideldieren, die hare jongen dragen in eenen
uitwendigen zak, en vooral bij de vogelbekdieren (_ornithorhynchus
paradoxus_). Van welk oogpunt wij dus ook de zaak beschouwen, wij
zien in het leven op aarde steeds de ontwikkeling uit éénen zelfden
stamboom.
De eierleggende viervoetige dieren vormen den overgang tusschen
de voortplanting door eieren en door het baren van levende jongen;
men weet zelfs nu nog niet, of de ornithorhynchus altijd eieren legt
of somtijds ook levende jongen voortbrengt. De buideldieren, zooals
de kangoeroe's en andere, schijnen met de vogelbekdieren de oudste
zoogdieren der wereld te zijn.
Die wezens, die in de ontwikkeling van het leven zijn blijven
stilstaan, brengen jongen voort, die zich eerst ontwikkelen na hunne
geboorte. De moeder grijpt met de lippen hare jongen, die op zich
zelf nog niet levensvatbaar zijn, en legt ze in den zak, dien zij vóór
haren buik draagt. Daar hechten zij zich vast, ieder aan eenen tepel,
en blijven daaraan vast, totdat hunne ledematen en organen voldoende
ontwikkeld zijn. Die buidelzak is als het ware eene tweede baarmoeder,
waarin de ontwikkeling der vrucht ten einde gebracht wordt. Indien
de jongen alleen kunnen loopen, vergeten zij toch dat nest niet en
vluchten zij daarin bij het eerste alarm; zij brengen daarin een groot
gedeelte van hunne kindsheid door. Men ziet, hoe wij geleidelijk de
ontwikkeling van alle organen bijwonen. Men kan stap voor stap de
vorming van den boezem volgen, te beginnen met de vogelbekdieren tot
aan de schitterende Venus van Milo; de volmaking van den kop, van den
eenvoudigen worm tot dien van Apollo of Antinoüs, en zoo verder van
het geheele lichaam en van ieder orgaan, hand, oog, oor enz. Stap voor
stap begint elk orgaan, ontwikkelt het zich en wordt het volmaakter.
De levenskracht, eerst in het geheele organisme verspreid, beperkt
zich langzamerhand in enkele organen. Wij zagen reeds, dat men
eenen ringworm in zooveel deelen kan snijden als men wil, zonder
dat het dier zijn leven verliest. Men kan toch het dier beschouwen
als eene verzameling van kleine deelen, die ieder hunne eigene
levensvatbaarheid bezitten: de rugstukken eener naïdine vormen
eenvoudig dertig dieren; elk deel verkrijgt eenen kop, eenen staart
en nieuwe ringen. Zoo ook zagen wij, dat enkele lange ringwormen zich
in hunnen eigen staart bijten zonder dat zij het zelf bemerken; dat
men eene hydra in stukken kan snijden, kan omkeeren, twee hydra's op
elkander kan enten, enz. De aardworm heeft niet meer die verbazende
levensvatbaarheid in ieder zijner deelen; toch groeit de kop weer
aan, als deze afgesneden is. Charles Bonnet verhaalt, hoe hij van
eenen zelfden worm twaalf malen den kop heeft afgesneden, en hoe deze
twaalf malen weder aangroeide. Iedere straal van eene zeester vormt
weder eene nieuwe zeester. Naarmate wij verder komen in ons onderzoek
naar de ontwikkeling der wezens, beperkt zich de levenskracht meer
en meer. Bij de salamanders groeien zoowel de pooten als de staart
weer aan en zelfs ook de oogen en een deel van den kop.
Onder de insecten bezitten de sprinkhanen eene verbazende
levensvatbaarheid. Van 31 onthoofde sprinkhanen leefden alle nog
na twee dagen en waren zij nog even vlug als vóór de operatie,
29 leefden drie dagen, 23 vier dagen, 10 vijf dagen, 4 zes
dagen, 2 zeven dagen. De laatste leefde nog vijftien dagen na
de onthoofding. Die zelfde dieren kunnen in het leven blijven,
als alle organen er uit genomen zijn, (en zelfs ook als zij daarna
opgevuld worden): leeggemaakt vijf dagen, leeggemaakt en onthoofd
vier dagen. De enkele kop leeft nog vier en twintig uren. De kop met
den eersten ring kan 30 uren leven. De kop met de twee eerste ringen
drie dagen. De eerste ring, van den kop en het lichaam gescheiden,
leeft nog verscheidene uren. De derde ring met het achterdeel van
het lichaam sterft dadelijk. Het blijkt dus, dat de levenscentra in
den kop en de twee eerste ringen gelegen zijn. Opmerkelijk is het,
dat die dieren niet de minste stuiptrekkende beweging openbaren als
men ze den kop afsnijdt, of de ingewanden uitneemt. Een sprinkhaan,
wien de kop is afgesneden, merkt daar waarschijnlijk niets van.
Zoo ziet men ook, dat de twee helften van eenen doorgesneden kikvorsch
niet dadelijk sterven: de voorste helft, de kop en de twee voorpooten,
loopt weg, terwijl de achterste helft hare gevoeligheid behoudt;
niet zelden kan men in een laboratorium eenen onthoofden kikvorsch
met den poot de tang zien wegduwen, die hem doet lijden. Ook ziet men
dikwijls een onthoofd hoen wegvliegen, een spoor van bloed op zijnen
weg achterlatend. Een gevilde en in stukken gesneden paling beweegt
zich nog langen tijd. Het hart van eene schildpad, uit het lichaam
verwijderd, blijft nog eenige uren kloppen. Vroeger hebben wij reeds
gezien, dat men bij de lagere dieren de hersenen kan wegnemen, en dat
deze weder aangroeien; diezelfde proef kan ook bij duiven genomen
worden. Indien men bij eene duif de hersenen wegneemt, verliest
het dier onmiddellijk het gebruik zijner zintuigen en het vermogen,
om zijn voedsel te zoeken. Doch indien men het dier voedsel ingiet,
kan het blijven leven, omdat de voedingsfuncties ongestoord blijven,
als men de daarmede samenhangende zenuwcentra niet geschonden
heeft. Langzamerhand groeien de hersenen weder aan, en naarmate
die aangroeiing voortgaat, ziet men het gebruik der zintuigen, het
bewustzijn en het instinct van het dier weder terugkeeren.
Indien de lezer ons wel heeft willen volgen in ons onderzoek over
_de ontwikkeling en den vooruitgang van het leven_, dan zal hij
doordrongen zijn van het denkbeeld, dat er een nauw verband bestaat
tusschen de verschillende onderdeelen der natuur, van de gesteenten
tot aan den mensch; wij herhalen het, van de gesteenten af. Zoo
zal een stuk gebroken kristal weer evenzeer aangroeien, alsof het
een plantaardig of dierlijk weefsel ware. Pasteur heeft aangetoond,
dat indien men een gebroken kristal in de vloeistof plaatst, waaruit
het gekristalliseerd is, men het kristal in alle richtingen ziet
aangroeien door een afzetsel van kristallijne deeltjes, maar dat men
tevens eene sterke werking waarneemt aan het gebroken gedeelte, zoodat
het verminkte deel na verloop van enkele uren weer zijne regelmatige
gedaante heeft herwonnen.
In die onafgebroken reeks openbaringen der scheppende natuur,
heeft er van de mechanische, physische en chemische periode vóór het
leven, tot aan onzen tijd, zoo rijk aan de vruchten van verstand en
gedachte, geene verbreking plaats gehad in den samenhang, geene enkele
gaping, geene verandering van plan, geen onoverkomelijke afgrond,
geene spontane schepping. De geheele natuur op aarde is naar een
zelfde plan gebouwd en vertoont overal de uitdrukking van eenzelfde
gronddenkbeeld. Komt men eindelijk tot den mensen, dan staat men
niet meer tegenover eenen onoverkomelijken afgrond. De mensen is
het kind der natuur, evenals alle voorgaande voortbrengselen. Hij
is door onverbreekbare banden verbonden aan de wezens, die hem
zijn voorgegaan, aan de gesteenten, de planten en de dieren. Later
zullen wij onderzoeken, wie zijn onmiddellijke stamvader geweest
is. Maar terwijl wij dit onderzoek sluiten, moeten wij duidelijk die
verwantschap van den mensch met de geheele natuur der aarde verstaan.
De geest zoowel als het lichaam zijn de producten van de levenskracht,
zooals zij langzamerhand ontwikkeld is. Wel beperkt zich het leven meer
en meer in het hart en in de hersenen, wel beperkt zich het bewustzijn
meer en meer in de hersenen, maar daarom is dit nog geene nieuwe
wereld, het is slechts de voortzetting en ontwikkeling van oude vormen.
Wij merkten zooeven op, dat het hart van eene schildpad nog blijft
kloppen, nadat het uit het lichaam van het dier verwijderd is;
hezelfde is met het hart van den mensch het geval. Indien men het hart
van eenen ter dood gebrachte enkele minuten na de terechtstelling
uitneemt, kan men de kloppingen, ten getale van 40 tot 45 in de
minuut, nog wel een uur lang waarnemen, zelfs indien de lever, de
maag, de ingewanden verwijderd zijn. Eenige jaren geleden zag een
betrouwbaar en bekwaam ooggetuige bij eene terechtstelling in Japan,
hoe de oogen van het hoofd van den onthoofde, nadat het op het zand
gevallen was, hem strak aanstaarden, en hem 15 tot 20 seconden lang
bij zijne bewegingen volgden. Men houde in het oog, dat het hoofd met
de scheidingsvlakte dadelijk op het zand was neergekomen, zoodat er
bijna geen bloedverlies had plaats gegrepen.