1879. Nº 8. August.
Wissenschaftliche Mittheilungen.
Benedictus de Pileo.
In der Festschrift zur Philologenversammlung in Heidelberg (1865) habe
ich nach der Wiener Handschrift 3529 von dem italienischen Humanisten
Benedictus de Pileo Nachricht gegeben,[286] welcher den Cardinal von S.
Angelo[287] zum Kostnitzer Concil begleitete, in die Gefangenschaft des
Grafen von Neuchatel gerieth und am 25. Nov. 1415 daraus befreit wurde.
In der Zeitschrift für die Geschichte des Oberrheins XXIII, 38 habe ich
nachgetragen, daß er später als Sekretär Martins V. erscheint.
Herr Prof. Dümmler hatte mich darauf aufmerksam gemacht, daß die
Pariser Hs. lat. 8618 nach dem gedruckten Katalog einen Brief von ihm
enthält, und jetzt habe ich durch die Freundlichkeit des Dr. Joh.
Heller eine Abschrift desselben erhalten. Die Hs. enthält die Briefe
des Seneca, auf welche f. 181 v. dieser Brief folgt; auf f. 183 steht:
Iste liber est magistri Berengarii mercatoris. Der Brief ist nach der
Ueberschrift gerichtet an Pierius; aber dieser Name ist offenbar nur
der Stelle des Briefes entnommen, die von Pierii ingenii viris spricht,
d. h. von Poëten oder Humanisten; der Adressat heißt Bartholomeus, und
wenn auch unter Benedicts Freunde Barthol. von Montepulciano gehörte,
so zeigen doch die Anrede /frater/ und einige weitere Stellen, daß
wir vielmehr an seinen Bruder Bartholomeus zu denken haben, welchem er
auch seinen Libellus penarum übersandt hatte. Der Inhalt bezieht sich
auf die Ecloge, welche ich ebenfalls in der oben angeführten Schrift S.
124-127 aus einer Melker Hs. mitgetheilt habe. Benedict hatte sie am
17. Oct. 1416 dem König Sigismund überreicht und darin die Verdienste
desselben um die Beendigung des Schisma gepriesen. Die nicht sehr
geschmackvolle Einkleidung in bukolische Form hatte Bartholomeus,
der auch ein durchgebildeter Humanist gewesen zu sein scheint, nicht
ohne Grund getadelt; Benedict aber vertheidigt sich recht geschickt
in diesem Briefe, welcher vom 22. Dec. datiert ist, natürlich 1416,
obgleich in der Hs. steht 1400. Er wohnte damals ausserhalb der Stadt
Constanz, die er in einem früheren Briefe (a. a. O. S. 128-131)
an seinen Bruder, vielleicht an denselben Bartholomeus, so hübsch
geschildert hatte.
Wir lassen nun den Brief aus der Pariser Hs. folgen; er ist sehr
schlecht geschrieben und ohne alle Interpunction; Kleinigkeiten,
besonders orthographische, sind stillschweigend verbessert, übrigens
die Abweichungen angegeben.
/Epistola magistri B.[288] de Pileo ad Pierium./
Quid exercitum......[289] adversus meam eglogam moves, quam enervem
ac parvulam uno expugnare atque illo quidem gregario milite poteras?
Quid perdis vulnera, quid Gnosiacam pharetram evacuas, cum una et
eadem tenui tuo Appollineo arcu transmissa illam potueris sagitta
prosternere? An id agis, ut clarius pateat te non parum multa
intelligere, scire ac posse? Recte me hercule! cum hiis qui ingenium
non noverint tuum, mecum[290] vero qui ipsius acumen longa[291]
experiencia didici, supervacue ne dicam inutiliter factum judico. Nam
cum tibi magnis et laudabilibus, tum michi parvis, tamen necessariis,
hac in regione negociis occupato, longam[292] et accuratam epistolam
scribere non videtur apere precium, sed ut tue voluntati morem[293]
geram, lege benivole attenteque quod sequitur. Plane michi non inter
minima duco, quod nec contra materiam nec contra meos versiculos,
quantum michi datur intelligi, surgis, verum[294] ea et si non
extollere, non tamen sugillare vel deprimere pergis: tota pugna,
si recte sentio, contra nomen versatur, quoniam[295] si pro titulo
scriptum esset[296] „Carmen B. de Pileo ad honorem“ et reliqua,
nullus aut admodum parvus scrupulus superesset, at quod[297] dicitur
egloga, hinc vehemens et inexplicabilis oritur admiracio. Ad eglogam
enim[298] secundum te spectare videtur, ut et[299] titulum habeat et
locutorem et ad quem vel quos ipse loquatur, ut dicta factave pastorum
contineat, ut inter locutores agrestis sermo adversetur. At hec satis.
Porro mee impericie ydoneus visus est titulus, dum dicebatur „Egloga
Benedicti“ etc. Egloga namque carmen, cantum, eulogium caprinum vel
rusticum sermonem sonare ab illustribus auctoribus traditur. Ego sum
pastor indoctus, qui loquor ad omnes, sed signanter ad pueros, juvenes,
senes, ad te quoque et alios Pierii ingenii viros, quod circa finem
egloge ipsius etiam parum sano potest aliunde patere. Die, queso,
quem michi dabis ex Faunis, quem ex Silvanis aut Satiris, quem ex
hiis quos noster Naso montana numina Panes appellat, qui me rusticior
dici possit? Qui velut corvus aut pica cignos inter et philomenas
ausus sum strepere, cui nec Galathea nec Egle pulcherrima Naidum, nec
biceps Parnasus aliquid dedit. Ergo in agresti materia satis superque
satis videor persona ad loquendum, ydonea, sed erubui Musarum aliquam
invocare. Omnes enim per insciciam[300] desidiamque fugavi, nec facile
est in[301] earum gratiam posse redire[302]. Adde, si invocassem,
deinde hiis indigna cecinissem, tu tanquam amantissimus mei pre ceteris
doluisses; hiis qui nos habent odio, fuissem ludibrio. Subsequenter
tucius et facilius michi censui collocutores[303] non introducere,
ut brevius conceptum mentis prosequerer. Neque bene videbar apta
nomina fingere, maxime cum proposuerim actus quosdam in hac urbe
felici aliisque nonnullis partibus gestos[304] succincte narrare, nec
omnes nostri Maronis egloge collocutores habent. Sunt enim complures
simpliciter narrative, cujusmodi est „Formosum pastor“, „Sicilides
Muse“, „Prima Siracusio“, „Extremum hunc Arethusa“. Ex hiis, frater,
si non nimis dissonantia visa fuerint[305], desine vehemencius
admirari, ac percipe me non nimis legem bucolici[306] carminis
excessisse. Quod si forte mea egloga quidquam contineat non accomodatum
agresti materie, ab eo, mi Bartholomee, poteris me deffendere cum
egloga, in qua Maro cantum Sileni commemorans magis naturalem
philosophiam quam agrestem cantilenam dinoscitur canere. Multa insuper
alibi in bucolicis esse[307] usum pastoralem supergressa novisti.
Preterea, si licet parvis magna componere, Plautus et Terrencius comici
per introductas personas res villicas descripsere; Dantem, nostrum
poetam, cum per se tum per alios locutum accepimus res altas, quas[308]
si vetustatem sequi malueris, vix comico convenire cognoscas: non eo
minus tamen opus suum comedias appellamus. Itaque nichil est me judice,
quod nimium stupeas si meum carmen eglogam nominarim, quoniam quamvis
sibi aliqua defficiant, propter que mala et imperfecta dici possit,
tamen quia agrestem sermonem frequenciorem tenet, eglogam nuncupari non
absurdum putavi. Sic sepissime bonum et malum, perfectum et imperfectum
virum hominem dicimus, nec omnis Johannes est baptista, nec omnis
Maria est benedicta, nec omnia possumus omnes, ac tu qui cum[309]
mortuis sed sempiterne viventibus habitas, me qui cum vivis sed mortuis
versor, ex tuo ingenio judicas. Et quia ita aliquid, ymmo multum, in
sepedicta egloga tuo ingenio Sophocleo non dignum, meo tamen rudi et
impolito consentaneum reperis, benigna es atque humili intencione
conquestus. In quo me non lesum sed admonitum scias, ineffabiliter[310]
gaudentem, quod te cotidie rectius sapere melioremque fieri, ex hiis
que michi scribis[311] intelligo. Sane si per predicta tue admirationi
satisfactum in aliquibus putes, tibi meoque congratulor calamo; sin
autem inexcusabile vicium senseris, commuta, dele, corrige, supple. In
hiis enim que poesim concernunt, aptius et tucius michi videtur tue
inherere sentencie, quam meam opinionem deffendere. Summa summarum hec
est in hoc: Malo vinci quam vincere. Hac tenus aures tuas olorino cantu
dignissimas dispendiosis horrendisque latratibus obtudisse sufficiat.
Nunc denique tibi gratias ago magnas, quia meam peticionem polite,
ingentes autem quia celeriter implevisti[312]. Illud autem magnifacio,
quod honestissimis et gravissimis rebus intentus meum ridiculum
ludum non spreveris. Vale, parceque quod in aliquibus predictorum
corrupto[313] dicendi genere usus fui, quodque te agentem[314] magna
tam longo[315] fuerim sermone moratus.
Ex meo cubiculo extra Constanciam XI. Kal. Januar. anno 14(16).
Totus ubique tuus
B.[316] de Pileo.
/Berlin./ /W. Wattenbach/.