NOTE

[513] _Explanatio in prophetias Merlini_, l. III, c. 26.

[514] Vedi DU CANGE, _Glossarium mediae et infimae latinitatis_, ediz.

Henschel, s. v. _Arturum expectare_.

[515] Vedi RAYNOUARD, _Choix des poésies originales des troubadours_,

Parigi, 1816-21, t. II, p. 129, col. 2ª; p. 255, col. 2ª;

BIRCH-HIRSCHFELD, _Ueber die den provenzalischen Troubadours des XII.

und XII. Jahrhunderts bekannten epischen Stoffe_, Halle a. S., 1878,

pp. 58-4. Vedi inoltre, intorno alla credenza, Ag. THIERRY, _Histoire

de la conquête de l'Angleterre par les Normands_, 3ª ediz., Parigi,

1830, vol. I, p. 22; De la Rue, Essais historiques sur les bardes, les

jongleurs et les trouvères normands et anglo-normands, Caen, 1834,

t. I, p. 73; SAN-MARTE, _Gottfried's von Monmouth Historia regum

Britanniae_, ecc. Halle, 1854, pp. 417 sgg.

[516] _Arrighetto, ovvero trattato contro all'avversità della Fortuna_,

edizione del Manni, Firenze, 1730, pp. 9, 23.

[517] Ap. PERTZ, Scriptores rerum germanicarum, t. XVIII, p. 796.

[518] Vedi SAN-MARTE, _Op. cit._, pp. 423 sgg. Descrizioni dell'isola

si hanno, per esempio, nella _Bataille Loquifer_ e in una delle rame

dell'_Ogier_.

[519] Ecco le parole stesse di Gervasio, le quali, date le fiorettature

di cui si dilettava, troppo più del bisogno, l'autore, difficilmente,

e con danno del senso, si potrebbero tradurre alla lettera: «In

Sicilia est mons Aetna, cujus exustu sulphurea fiunt incendia, in

cujus confinio est civitas Catanensis, in qua gloriosissimi corporis

B. Agathae virginis ac martyris thesaurus ostenditur, suo beneficio

civitatem illam servans ab incendio. Hunc autem montem vulgares

Mongibel appellant. In hujus deserto narrant indigenae Arturum

Magnum nostris temporibus apparuisse. Cum enim uno aliquo die custos

palefredi episcopi Catanensis commissum sibi equum depulveraret,

subito impetu lascivae pinguedinis equus exiliens ac in propriam se

recipiens libertatem, fugit. Ab inseguente ministro per montis ardua

praecipitiaque quaesitus nec inventus, timore pedissequo succrescente,

circa montis opaca perquiritur. Quid plura? arctissima semita sed

plana est inventa; puer in spatiosissimam planitiem jucundam omnibusque

deliciis plenam venit, ibique in palatio miro opere constructo reperit

Arturum in strato regii apparatus recubantem. Cumque ab advena et

peregrino causam sui adventus percontaretur, agnita causa itineris,

statim palefridum episcopi facit adduci, ipsumque praesuli reddendum,

ministro commendat, adjiciens, se illic antiquitus in bello, cum

Modredo nepote suo et Childerico duce Saxonum pridem commisso,

vulneribus quotannis recrudescentibus, saucium diu mansisse, quinimo,

ut ab indigenis accepi, xenia sua ad antistitem illum destinavit,

quae a multis visa et a pluribus fabulosa novitate admirata sunt».

_Otia imperialia, secunda decisio_, ap. LEIBNITZ, _Scriptores rerum

brunsvicensium_, t. I, p. 921; LIEBRECHT, _Des Gervasius von Tilbury

Otia imperialia_, Hannover, 1856, pp. 12-13. A questo racconto accennò

G. PARIS in un suo scritto intitolato _La Sicile dans la littérature

française_, in _Romania_, t. V, p. 110, e lo ricordò di nuovo il PITRÈ,

_Le tradizioni cavalleresche popolari in Sicilia_, in _Romania_, t.

XIII, p. 391.

[520] Per la vita di Gervasio vedi la prefazione del Leibnitz nel

volume citato; WRIGHT, _Biographia britannica literaria_, parte 2ª,

Londra, 1846, pp. 283-90; WATTENBACH, _Deutschlands Geschichtsquellen

im Mittelalter_, Berlino, 4ª ediz., 1877-8, vol. II, p. 375.

[521] Pagg. 921-2: «Sed et in sylvis Britanniae majoris aut minoris

consimilia contigisse referuntur, narrantibus nemorum custodibus,

quos forestarios, quasi indaginum ac vivariorum ferinorum aut regiorum

nemorum, vulgus nominat, se alternis diebus circa horam meridianam et

in primo noctium conticinio sub plenilunio luna lucente, saepissime

videre militum copiam venantium et canuum et cornuum strepitum, qui

sciscitantibus, se de societate et familia Arturi esse dicunt». È

questa la leggenda del _wilde Jäger_, della _mesnie Hellequin_ ecc.,

sparsa pressochè per tutta Europa, e nella quale compariscono, oltre

Artù, anche Teodorico, Carlo Magno ed altri. In Iscozia essa era ancor

viva nella seconda metà del secolo scorso, ed è forse tuttavia.

[522] Pag. 937.

[523] «Eo tempore quo Henricus imperator subiugavit sibi Syciliam, in

Ecclesia Palernensi quidam erat Decanus, natione ut puto Theutonicus.

Hic cum die quadam suum qui optimus erat perdidisset palefredum,

servum suum ad diversa loca misit ad investigandum illum. Cui homo

senex occurens, ait: Quo vadis, aut quid quaeris? Dicente illo, equum

domini mei quaero; subiunxit homo: Ego novi ubi sit. Et ubi est?

inquit. Respondit: In monte Gyber; ibi eum habet dominus meus Rex

Arcturus. Idem mons flammas evomit sicut Vulcanus. Stupente servo ad

verba illius, subiunxit: Dic domino tuo ut ad dies quatuordecim illuc

veniat ad curiam eius sollemnem. Quod si ei dicere omiseris, graviter

punieris. Reversus servus, quae audivit domino suo exposuit cum timore

tamen. Decanus ad curiam Arcturi se invitatum audiens et irridens,

infirmatus die praefixa mortuus est». _Dialogus miraculorum_, ediz.

Strange, Colonia, Bonn e Bruxelles, 1851, dist. XII, cap. 12. Il

racconto di Cesario fu noto a OTTAVIO GAETANI, siracusano (1566-1620),

che lo ricorda nella sua _Isagoge ad historiam siculam illustrandam_,

cap. XII, ap. GRAEVIUS, _Thesaurus antiquitatum Siciliae_, t. II, col.

52.

[524] KAUFMANN, _Caesarius von Heisterbach, Ein Beitrag zur

Kulturgeschichte des zwölften und dreizehnten Jahrhunderts_, Colonia,

1850, p. 46.

[525] Brunetto Latini scrive (Li Livre dou Tresor, ediz. Chabaille,

Parigi, 1863, p. 64): mont Gibel, qui tozjors giete feu ecc.

[526] Per errore, nel testo: _prope civitatem Cathenam_.

[527] Parole aggiunte in margine nel manoscritto.

[528] «Item audivi a quodam fratre Apulo, Johanne dicto, qui hoc

dicebat in partibus suis accidisse, quod, cum quidam monte juxta

Vulcanum, ubi dicitur locus purgatorii, prope civitatem Cathenam,

quereret equum domini sui, inveniret, ut sibi visum est, civitatem

quamdam, cujus erat hostiolum ferreum, et quesivit a portitore de equo

quem querebat: qui respondit quod iret usque ad aulam domini sui, qui

vel redderet eum vel doceret; et adjuratus ab eo portitor per Deum quod

diceret ei quid ageret, dixit ei portitor quod caveret ne comederet de

aliquo ferculo quod ei daretur. Videbatur ei quod videbat per vicos

illius civitatis tot homines quot sunt in mundo, de omni gente et

artificio. Transiens per multas aulas, venit in quamdam, ubi videt

principem suis circumvallatum; offerunt ei multa fercula: non vult

de eis gustare; ostenduntur ei quatuor lecti, et dicitur ei quod unus

eorum erat domino suo paratus, et alii tres trium feneratorum. Et dicit

ei princeps ille quod assignabat diem domino suo talem peremptoriam

et tribus dictis feneratoribus, alioquin venirent inviti; et dedit

ei ciphum aureum, coopertum cooperculo aureo. Dicit ei ne illum

discooperiret, sed illum in hujus rei intersignum presentaret domino

suo, ut biberet de potu suo. Equus suus ei redditur; reddit, implet

jussa: cifus aperitur, flamma ebullit, in mari cum cifo proicitur,

mare inflammatur. Hi quatuor, licet confessi fuissent (ex timore solo,

et non vere penitentes) die sibi assignata, rapiuntur super quatuor

equos nigros». (_Anedoctes historiques, légendes et apologues tirés du

recueil inédit d'Étienne de Bourbon dominicain du XIIIe siècle, publiés

par_ A. Lecoy de la Marche, Parigi, 1877, p. 32).

[529] Pubblicato da Francisque Michel pel Roxburghe Club, Edimburgo,

1873. Non fu posto in commercio, ma se ne ha un'analisi abbastanza

minuta nell'_Histoire littéraire de la France_, t. XXVIII, pp. 139-79.

Di essa mi giovo.

[530] Da T. CASINI nel _Propugnatore_, vol. XV, parte 2ª, pp. 335-9. La

rammentò il Pitrè, nello scritto citato, p. 392.

[531] Questo scetticismo italiano da taluni si esagera, specie in

riguardo al medio evo, ma non può essere negato, e ad esso in parte si

deve la scarsezza della nostra produzione leggendaria. Chi ha qualche

dimestichezza con le croniche nostre e con le forastiere sa quanto

il meraviglioso sia più abbondante in queste che in quelle, e come in

molte di quelle, o manchi affatto, o si lasci scorgere appena. Il primo

ad avvertire ciò fu il MURATORI, il quale dice nella dissertazione XLIV

(_Antiquitates italicae medii aevi_, t. III, col. 963): «Temperatiora

vero in ejusmodi studio inani fuisse Italicorum ingenia, mihi

persuadeo, quum raros hanc in rem foetus ab eorum calamo profectos

Bibliothecae nobis offerant. Immo Guilielmus Ventura Historicus

in Chronica Astensi, dum postremas tabulas Anno MCCCX, conderet,

inter alia monita liberis suis relicta, hoc etiam protulit. Tomo XI,

pag. 228. Rer. Italicarum: _Fabulas scriptas in Libris, qui Romanzi

vocantur, vitare debeant, quos semper odio habui_».

[532] _Li horrendi et spaventosi prodigi et fuochi aparsi in

Sicilia nel Monte de Ethna o vero Mongibello_ ecc., s. l. ed a. Cfr.

PRAETORIUS, _Anthropodemus plutonicus_, Magdeburgo, 1666, vol. I, p.

266.

[533] _Dialogorum_ l. IV, cc. 30, 35.

[534] _Historia Francorum_, l. IV, cap. 34. Vedi inoltre il mio libro,

_Roma nella memoria e nelle immaginazioni del medio evo_, Torino,

1882-3, vol. II, pp. 360-2.

[535] Dist. XII, cap. 13.

[536] Cf. GERVASIO, _Otia_, decis. III, pp. 965-6.

[537] _Etymologiarum_ l. XIV, cap. 8. VINCENZO BELLOVACENSE ripete,

_Speculum naturale_, l. VII, cap. 22.

[538] «Plures etiam in confinibus montis a daemonibus, qui tunc diversa

corpora sumentes in aera terribilia mendacia praedicabant, arrepti

sunt». _Historiae_, l. VIII, cap. 2, ap. MURATORI, _Scriptores_, t.

X, col. 1079. Anche in monti non vulcanici, del resto, si misero ad

abitare i diavoli. Veggasi, per esempio, ciò che del monte Cavagum,

o Convagum, nel cui interno era un palazzo popolato di demonii, dice

GERVASIO, _Otia_, decis. III, pp. 982-3.

[539] A questo proposito dice il BEMBO nel suo dialogo _De Aetna_: «Hic

amoenissima loca circumquaque, hic fluvii personantes, hic obstrepentes

rivi, hic gelidissimae fontium perennitates, hic prata in floribus

semper et omni verna die, ut facile quilibet puellam Proserpinam hinc

fuisse raptam putet, hic arborum multijugae species, et ad umbram

crescentium, et ad foecunditatem; in qua etiam tantum excellunt

caeteras omnes arbores, ut mihi quidem magis huic loco convenire

videantur ea, quae de Alcinoi hortis finxit Homerus quam ipsi Feaciae».

[540] Molte notizie circa il fatto reca l'Usserius, _Britannicarum

ecclesiarum antiquitates_, seconda edizione, Londra, 1687, pp. 61 sgg.

[541] Ap. LEYSER, _Historia poetarum et poematum medii aevii_, Halae

Magdeb., 1721, p. 459.

[542] _Lohengrin, ein altteutsches Gedicht_ ecc., Eidelberga, 1813, p.

179:

hoch eia gebirge lit

In indern Yndia, daz ist niht wit,

Den gral mit all den helden ez besleuzzet,

Die Artus praht mit im dar.

Non ho potuto riscontrare l'edizione critica e più recente del

Rueckert, Quedlimburgo e Lipsia, 1858.

[543]

Felicia, Sibillen kint,

und Juno, die mit Artus in dem berge sint,

die haben vleisch, sam wir, unde ouch gebeine

Die vraget'ich, wie der künik lebe,

_Ecc._

VON DER HAGEN, _Minnesinger_, Lipsia, 1838, parte III, p. 182.

[544] Vedi J. GRIMM, _Deutsche Mythologie_, 4ª edizione, Berlino,

1875-8, cap. XXXII (vol. II, pp. 794 sgg.).

[545] E non Federico Barbarossa, come fu immaginato e scritto più tardi.

[546] GRIMM, _Op. cit._, pp. 794-5.

[547] Cap. 2, in _Acta Sanctorum_, 15 aprile.

[548] Vedi il bello e succoso scritto del RAJNA, _Un'iscrizione

nepesina del 1131_, nell'_Archivio storico italiano_, t. XIX (1887),

scritto pieno di fatti e d'induzioni ingegnose.

[549] Che prima di Pietro Vidal facesse dimora in Italia Bernardo di

Ventadorn, asserirono, anche ultimamente, parecchi; ma non pare sia

vero. Vedi CARDUCCI, _Un poeta d'amore del secolo XII_, in _Nuova

Antologia_, serie 2ª, vol. XXV (1881), pp. 15-6. Che un altro trovator

di Provenza, Uggero del Viennese, sia stato in Italia sino dal 1154, è

semplice supposizione dell'immaginoso Fauriel, non suffragata da prova

alcuna.

[550] La canzone _Atressi cum lo camel_; la sestina _En tal dezir mos

cors intra_. Vedi ÉMIL LEVY, _Der Troubadour Bertolome Zorzi_, Halle,

1883, pp. 44, 68.

[551] Vedi in proposito le preziose notizie procurate dal Rajna,

_Gli eroi brettoni nell'onomastica italiana del secolo XII_, nella

_Romania_, t. XVII, 1888, pp. 161-85, 355-65.

[552] Cf. G. PARIS, _La littérature française au moyen-âge_, 2ª

edizione, Parigi, 1890, § 54, pp. 88-90.

[553] Vedi il citato scritto del Pitrè, pp. 380-3, 391-2. Intorno

al ciclo brettone, in Italia, si lavora molto di fantasia; ma non

si può dire che esso metta radici in terra nostra e dia fuori nuove

propaggini, fatta eccezione per quel tanto che si è veduto di Artù,

e che, volendo, si potrebbe veder di Merlino. Nell'Appendice II do

notizia di alcun'altra immaginazione, ove si scorge il desiderio di

legare in qualche modo leggende brettoni con tradizioni nostrane.

[554] Lo prova uno scrittore siciliano del secolo XVII, Placido Reyna,

con le seguenti parole: «Haec vero de sirenibus fabula aliam vulgi

de saga quadam cui nomen Morgana, narrationem aeque fabulosam in

memoriam mihi revocat, quoniam et haec ad delicias tractus Peloritani

declarandas inventa videtur. Formosissimam hanc esse sagam narrant,

quae terram nostram incolat ac saepennumero, qua potentia praedita sit,

admirabili ratione demonstrat» (_Ad notitiam historicam urbis Messanae

Introductio_, col. 36, ap. GRAEVIUS, _Thesaurus_, t. IX). Non sembra

del resto che il Reyna sapesse altro intorno alla fata Morgana. Questo,

e il ricordo che, come ho notato innanzi, Ottavio Gaetani fa della

leggenda narrata da Cesario, sono i soli accenni a leggende brettoni

che io abbia potuto trovare nei molti ed eruditi illustratori della

storia e della topografia della Sicilia.

[555] Vedi G. PARIS, _La Sicile dans la littérature française_, già

cit., pp. 110, 112.

Miti, leggende e superstizioni del Medio Evo, vol. II · 第 57 / 75 题