[513] _Explanatio in prophetias Merlini_, l. III, c. 26.
[514] Vedi DU CANGE, _Glossarium mediae et infimae latinitatis_, ediz.
Henschel, s. v. _Arturum expectare_.
[515] Vedi RAYNOUARD, _Choix des poésies originales des troubadours_,
Parigi, 1816-21, t. II, p. 129, col. 2ª; p. 255, col. 2ª;
BIRCH-HIRSCHFELD, _Ueber die den provenzalischen Troubadours des XII.
und XII. Jahrhunderts bekannten epischen Stoffe_, Halle a. S., 1878,
pp. 58-4. Vedi inoltre, intorno alla credenza, Ag. THIERRY, _Histoire
de la conquête de l'Angleterre par les Normands_, 3ª ediz., Parigi,
1830, vol. I, p. 22; De la Rue, Essais historiques sur les bardes, les
jongleurs et les trouvères normands et anglo-normands, Caen, 1834,
t. I, p. 73; SAN-MARTE, _Gottfried's von Monmouth Historia regum
Britanniae_, ecc. Halle, 1854, pp. 417 sgg.
[516] _Arrighetto, ovvero trattato contro all'avversità della Fortuna_,
edizione del Manni, Firenze, 1730, pp. 9, 23.
[517] Ap. PERTZ, Scriptores rerum germanicarum, t. XVIII, p. 796.
[518] Vedi SAN-MARTE, _Op. cit._, pp. 423 sgg. Descrizioni dell'isola
si hanno, per esempio, nella _Bataille Loquifer_ e in una delle rame
dell'_Ogier_.
[519] Ecco le parole stesse di Gervasio, le quali, date le fiorettature
di cui si dilettava, troppo più del bisogno, l'autore, difficilmente,
e con danno del senso, si potrebbero tradurre alla lettera: «In
Sicilia est mons Aetna, cujus exustu sulphurea fiunt incendia, in
cujus confinio est civitas Catanensis, in qua gloriosissimi corporis
B. Agathae virginis ac martyris thesaurus ostenditur, suo beneficio
civitatem illam servans ab incendio. Hunc autem montem vulgares
Mongibel appellant. In hujus deserto narrant indigenae Arturum
Magnum nostris temporibus apparuisse. Cum enim uno aliquo die custos
palefredi episcopi Catanensis commissum sibi equum depulveraret,
subito impetu lascivae pinguedinis equus exiliens ac in propriam se
recipiens libertatem, fugit. Ab inseguente ministro per montis ardua
praecipitiaque quaesitus nec inventus, timore pedissequo succrescente,
circa montis opaca perquiritur. Quid plura? arctissima semita sed
plana est inventa; puer in spatiosissimam planitiem jucundam omnibusque
deliciis plenam venit, ibique in palatio miro opere constructo reperit
Arturum in strato regii apparatus recubantem. Cumque ab advena et
peregrino causam sui adventus percontaretur, agnita causa itineris,
statim palefridum episcopi facit adduci, ipsumque praesuli reddendum,
ministro commendat, adjiciens, se illic antiquitus in bello, cum
Modredo nepote suo et Childerico duce Saxonum pridem commisso,
vulneribus quotannis recrudescentibus, saucium diu mansisse, quinimo,
ut ab indigenis accepi, xenia sua ad antistitem illum destinavit,
quae a multis visa et a pluribus fabulosa novitate admirata sunt».
_Otia imperialia, secunda decisio_, ap. LEIBNITZ, _Scriptores rerum
brunsvicensium_, t. I, p. 921; LIEBRECHT, _Des Gervasius von Tilbury
Otia imperialia_, Hannover, 1856, pp. 12-13. A questo racconto accennò
G. PARIS in un suo scritto intitolato _La Sicile dans la littérature
française_, in _Romania_, t. V, p. 110, e lo ricordò di nuovo il PITRÈ,
_Le tradizioni cavalleresche popolari in Sicilia_, in _Romania_, t.
XIII, p. 391.
[520] Per la vita di Gervasio vedi la prefazione del Leibnitz nel
volume citato; WRIGHT, _Biographia britannica literaria_, parte 2ª,
Londra, 1846, pp. 283-90; WATTENBACH, _Deutschlands Geschichtsquellen
im Mittelalter_, Berlino, 4ª ediz., 1877-8, vol. II, p. 375.
[521] Pagg. 921-2: «Sed et in sylvis Britanniae majoris aut minoris
consimilia contigisse referuntur, narrantibus nemorum custodibus,
quos forestarios, quasi indaginum ac vivariorum ferinorum aut regiorum
nemorum, vulgus nominat, se alternis diebus circa horam meridianam et
in primo noctium conticinio sub plenilunio luna lucente, saepissime
videre militum copiam venantium et canuum et cornuum strepitum, qui
sciscitantibus, se de societate et familia Arturi esse dicunt». È
questa la leggenda del _wilde Jäger_, della _mesnie Hellequin_ ecc.,
sparsa pressochè per tutta Europa, e nella quale compariscono, oltre
Artù, anche Teodorico, Carlo Magno ed altri. In Iscozia essa era ancor
viva nella seconda metà del secolo scorso, ed è forse tuttavia.
[522] Pag. 937.
[523] «Eo tempore quo Henricus imperator subiugavit sibi Syciliam, in
Ecclesia Palernensi quidam erat Decanus, natione ut puto Theutonicus.
Hic cum die quadam suum qui optimus erat perdidisset palefredum,
servum suum ad diversa loca misit ad investigandum illum. Cui homo
senex occurens, ait: Quo vadis, aut quid quaeris? Dicente illo, equum
domini mei quaero; subiunxit homo: Ego novi ubi sit. Et ubi est?
inquit. Respondit: In monte Gyber; ibi eum habet dominus meus Rex
Arcturus. Idem mons flammas evomit sicut Vulcanus. Stupente servo ad
verba illius, subiunxit: Dic domino tuo ut ad dies quatuordecim illuc
veniat ad curiam eius sollemnem. Quod si ei dicere omiseris, graviter
punieris. Reversus servus, quae audivit domino suo exposuit cum timore
tamen. Decanus ad curiam Arcturi se invitatum audiens et irridens,
infirmatus die praefixa mortuus est». _Dialogus miraculorum_, ediz.
Strange, Colonia, Bonn e Bruxelles, 1851, dist. XII, cap. 12. Il
racconto di Cesario fu noto a OTTAVIO GAETANI, siracusano (1566-1620),
che lo ricorda nella sua _Isagoge ad historiam siculam illustrandam_,
cap. XII, ap. GRAEVIUS, _Thesaurus antiquitatum Siciliae_, t. II, col.
52.
[524] KAUFMANN, _Caesarius von Heisterbach, Ein Beitrag zur
Kulturgeschichte des zwölften und dreizehnten Jahrhunderts_, Colonia,
1850, p. 46.
[525] Brunetto Latini scrive (Li Livre dou Tresor, ediz. Chabaille,
Parigi, 1863, p. 64): mont Gibel, qui tozjors giete feu ecc.
[526] Per errore, nel testo: _prope civitatem Cathenam_.
[527] Parole aggiunte in margine nel manoscritto.
[528] «Item audivi a quodam fratre Apulo, Johanne dicto, qui hoc
dicebat in partibus suis accidisse, quod, cum quidam monte juxta
Vulcanum, ubi dicitur locus purgatorii, prope civitatem Cathenam,
quereret equum domini sui, inveniret, ut sibi visum est, civitatem
quamdam, cujus erat hostiolum ferreum, et quesivit a portitore de equo
quem querebat: qui respondit quod iret usque ad aulam domini sui, qui
vel redderet eum vel doceret; et adjuratus ab eo portitor per Deum quod
diceret ei quid ageret, dixit ei portitor quod caveret ne comederet de
aliquo ferculo quod ei daretur. Videbatur ei quod videbat per vicos
illius civitatis tot homines quot sunt in mundo, de omni gente et
artificio. Transiens per multas aulas, venit in quamdam, ubi videt
principem suis circumvallatum; offerunt ei multa fercula: non vult
de eis gustare; ostenduntur ei quatuor lecti, et dicitur ei quod unus
eorum erat domino suo paratus, et alii tres trium feneratorum. Et dicit
ei princeps ille quod assignabat diem domino suo talem peremptoriam
et tribus dictis feneratoribus, alioquin venirent inviti; et dedit
ei ciphum aureum, coopertum cooperculo aureo. Dicit ei ne illum
discooperiret, sed illum in hujus rei intersignum presentaret domino
suo, ut biberet de potu suo. Equus suus ei redditur; reddit, implet
jussa: cifus aperitur, flamma ebullit, in mari cum cifo proicitur,
mare inflammatur. Hi quatuor, licet confessi fuissent (ex timore solo,
et non vere penitentes) die sibi assignata, rapiuntur super quatuor
equos nigros». (_Anedoctes historiques, légendes et apologues tirés du
recueil inédit d'Étienne de Bourbon dominicain du XIIIe siècle, publiés
par_ A. Lecoy de la Marche, Parigi, 1877, p. 32).
[529] Pubblicato da Francisque Michel pel Roxburghe Club, Edimburgo,
1873. Non fu posto in commercio, ma se ne ha un'analisi abbastanza
minuta nell'_Histoire littéraire de la France_, t. XXVIII, pp. 139-79.
Di essa mi giovo.
[530] Da T. CASINI nel _Propugnatore_, vol. XV, parte 2ª, pp. 335-9. La
rammentò il Pitrè, nello scritto citato, p. 392.
[531] Questo scetticismo italiano da taluni si esagera, specie in
riguardo al medio evo, ma non può essere negato, e ad esso in parte si
deve la scarsezza della nostra produzione leggendaria. Chi ha qualche
dimestichezza con le croniche nostre e con le forastiere sa quanto
il meraviglioso sia più abbondante in queste che in quelle, e come in
molte di quelle, o manchi affatto, o si lasci scorgere appena. Il primo
ad avvertire ciò fu il MURATORI, il quale dice nella dissertazione XLIV
(_Antiquitates italicae medii aevi_, t. III, col. 963): «Temperatiora
vero in ejusmodi studio inani fuisse Italicorum ingenia, mihi
persuadeo, quum raros hanc in rem foetus ab eorum calamo profectos
Bibliothecae nobis offerant. Immo Guilielmus Ventura Historicus
in Chronica Astensi, dum postremas tabulas Anno MCCCX, conderet,
inter alia monita liberis suis relicta, hoc etiam protulit. Tomo XI,
pag. 228. Rer. Italicarum: _Fabulas scriptas in Libris, qui Romanzi
vocantur, vitare debeant, quos semper odio habui_».
[532] _Li horrendi et spaventosi prodigi et fuochi aparsi in
Sicilia nel Monte de Ethna o vero Mongibello_ ecc., s. l. ed a. Cfr.
PRAETORIUS, _Anthropodemus plutonicus_, Magdeburgo, 1666, vol. I, p.
266.
[533] _Dialogorum_ l. IV, cc. 30, 35.
[534] _Historia Francorum_, l. IV, cap. 34. Vedi inoltre il mio libro,
_Roma nella memoria e nelle immaginazioni del medio evo_, Torino,
1882-3, vol. II, pp. 360-2.
[535] Dist. XII, cap. 13.
[536] Cf. GERVASIO, _Otia_, decis. III, pp. 965-6.
[537] _Etymologiarum_ l. XIV, cap. 8. VINCENZO BELLOVACENSE ripete,
_Speculum naturale_, l. VII, cap. 22.
[538] «Plures etiam in confinibus montis a daemonibus, qui tunc diversa
corpora sumentes in aera terribilia mendacia praedicabant, arrepti
sunt». _Historiae_, l. VIII, cap. 2, ap. MURATORI, _Scriptores_, t.
X, col. 1079. Anche in monti non vulcanici, del resto, si misero ad
abitare i diavoli. Veggasi, per esempio, ciò che del monte Cavagum,
o Convagum, nel cui interno era un palazzo popolato di demonii, dice
GERVASIO, _Otia_, decis. III, pp. 982-3.
[539] A questo proposito dice il BEMBO nel suo dialogo _De Aetna_: «Hic
amoenissima loca circumquaque, hic fluvii personantes, hic obstrepentes
rivi, hic gelidissimae fontium perennitates, hic prata in floribus
semper et omni verna die, ut facile quilibet puellam Proserpinam hinc
fuisse raptam putet, hic arborum multijugae species, et ad umbram
crescentium, et ad foecunditatem; in qua etiam tantum excellunt
caeteras omnes arbores, ut mihi quidem magis huic loco convenire
videantur ea, quae de Alcinoi hortis finxit Homerus quam ipsi Feaciae».
[540] Molte notizie circa il fatto reca l'Usserius, _Britannicarum
ecclesiarum antiquitates_, seconda edizione, Londra, 1687, pp. 61 sgg.
[541] Ap. LEYSER, _Historia poetarum et poematum medii aevii_, Halae
Magdeb., 1721, p. 459.
[542] _Lohengrin, ein altteutsches Gedicht_ ecc., Eidelberga, 1813, p.
179:
hoch eia gebirge lit
In indern Yndia, daz ist niht wit,
Den gral mit all den helden ez besleuzzet,
Die Artus praht mit im dar.
Non ho potuto riscontrare l'edizione critica e più recente del
Rueckert, Quedlimburgo e Lipsia, 1858.
[543]
Felicia, Sibillen kint,
und Juno, die mit Artus in dem berge sint,
die haben vleisch, sam wir, unde ouch gebeine
Die vraget'ich, wie der künik lebe,
_Ecc._
VON DER HAGEN, _Minnesinger_, Lipsia, 1838, parte III, p. 182.
[544] Vedi J. GRIMM, _Deutsche Mythologie_, 4ª edizione, Berlino,
1875-8, cap. XXXII (vol. II, pp. 794 sgg.).
[545] E non Federico Barbarossa, come fu immaginato e scritto più tardi.
[546] GRIMM, _Op. cit._, pp. 794-5.
[547] Cap. 2, in _Acta Sanctorum_, 15 aprile.
[548] Vedi il bello e succoso scritto del RAJNA, _Un'iscrizione
nepesina del 1131_, nell'_Archivio storico italiano_, t. XIX (1887),
scritto pieno di fatti e d'induzioni ingegnose.
[549] Che prima di Pietro Vidal facesse dimora in Italia Bernardo di
Ventadorn, asserirono, anche ultimamente, parecchi; ma non pare sia
vero. Vedi CARDUCCI, _Un poeta d'amore del secolo XII_, in _Nuova
Antologia_, serie 2ª, vol. XXV (1881), pp. 15-6. Che un altro trovator
di Provenza, Uggero del Viennese, sia stato in Italia sino dal 1154, è
semplice supposizione dell'immaginoso Fauriel, non suffragata da prova
alcuna.
[550] La canzone _Atressi cum lo camel_; la sestina _En tal dezir mos
cors intra_. Vedi ÉMIL LEVY, _Der Troubadour Bertolome Zorzi_, Halle,
1883, pp. 44, 68.
[551] Vedi in proposito le preziose notizie procurate dal Rajna,
_Gli eroi brettoni nell'onomastica italiana del secolo XII_, nella
_Romania_, t. XVII, 1888, pp. 161-85, 355-65.
[552] Cf. G. PARIS, _La littérature française au moyen-âge_, 2ª
edizione, Parigi, 1890, § 54, pp. 88-90.
[553] Vedi il citato scritto del Pitrè, pp. 380-3, 391-2. Intorno
al ciclo brettone, in Italia, si lavora molto di fantasia; ma non
si può dire che esso metta radici in terra nostra e dia fuori nuove
propaggini, fatta eccezione per quel tanto che si è veduto di Artù,
e che, volendo, si potrebbe veder di Merlino. Nell'Appendice II do
notizia di alcun'altra immaginazione, ove si scorge il desiderio di
legare in qualche modo leggende brettoni con tradizioni nostrane.
[554] Lo prova uno scrittore siciliano del secolo XVII, Placido Reyna,
con le seguenti parole: «Haec vero de sirenibus fabula aliam vulgi
de saga quadam cui nomen Morgana, narrationem aeque fabulosam in
memoriam mihi revocat, quoniam et haec ad delicias tractus Peloritani
declarandas inventa videtur. Formosissimam hanc esse sagam narrant,
quae terram nostram incolat ac saepennumero, qua potentia praedita sit,
admirabili ratione demonstrat» (_Ad notitiam historicam urbis Messanae
Introductio_, col. 36, ap. GRAEVIUS, _Thesaurus_, t. IX). Non sembra
del resto che il Reyna sapesse altro intorno alla fata Morgana. Questo,
e il ricordo che, come ho notato innanzi, Ottavio Gaetani fa della
leggenda narrata da Cesario, sono i soli accenni a leggende brettoni
che io abbia potuto trovare nei molti ed eruditi illustratori della
storia e della topografia della Sicilia.
[555] Vedi G. PARIS, _La Sicile dans la littérature française_, già
cit., pp. 110, 112.