_malinao nang gatas nang _cambing, ó baca, _ó _tupa._
=NÚMERO 18.=
Ang timbang anim na saicapat nang maputing sabóng castila (jabón), ang
timbang saicaualo nang _extracto nang chicoria_ (dilang usa) ó
_tagulinao, _at cun mayroong _goma armoniaco _ang timbang saicaualo
noon, sampon nang jarabe nang _culantrillo _ang timbang na iyong
mamagalin~gin n~g macagaua ca nang _pildoras, ó pelotillas,_ na ang
timbang n~g baua,t, isa ay tatlong butil na trigo.
_Nota. _Ang pag-gaua nang man~ga _extracto_ doon ituturo co sa número
29.
=NÚMERO 19.=
Maglaga ca nang _rosas na mapula, ó culutan _cun ualang rosas sa isang
tagayang tubig, bago lahucan mo nang timbang dalauang pisong suca at
isang gayon ding pulot; at cun mainit pa ay yaon ang ipagmumumog nang
maysaquit.
_Nota. _Ang ipagmumumog nang nagcacasaquit nang saquit na sinaysay co
sa párrafo 70, ay hindi culutan, cundi m~ga talbos nang _sambong _ang
ilalaga sa isang tagayang tubig, bago lag-yan nang timbang dalauang
pisong pulot.
=NÚMERO 20.=
Ang timbang pisong _pasalitre,_ gagauing labing anim na bahagui; ang
isang bahagui, _ó_ ang timbang saicaualo ay isang inom.
=NÚMERO 21.=
Ang timbang saicaualong _jalapa_ at ang timbang saicaualong _crémor_
ay babayuhi,t, hahaluin mong maigui capoua, bago ihulog mo sa isang
tazang tubig na mainit-init, na pinaglagaan nang timbang saicaualong
_hojas de sen_. Itong purga,i, caiguihan sa malacas na tauo. Datapoua
cun mahina ang maysaquit ó cun bata pa siya,i, binabauasan ang timbang
nang purga, at ibinabagay sa caniyang edad at sa caniyang calagayan.
Cun baga napacatapang ang purga, at ang maysaquit ay lungmulubha
dahilan doon, ay gagamutin ayon sa turo sa párrafo 445.
Cun baga sungmasaquit ang tiyan, nang mapurga siya, at hindi
nag-iilaguin, ay sumpitin nang tubig na mainit-init na pinaglagaan
nang culutan.
Ang isa pang tandaan nang mangagamot, na hindi sucat tapan~gan
pagcaraca ang purga doon sa bagong pinupurgang tauo, sapagca hindi pa
na-aalaman ang nacacayanan nang caniyang catauan.
_Nota. 1._ Cun ualang mapagquitaan nang man~ga bilin sa itaas, itong
ibang man~ga sasabihin co n~gayon ay siya ang gagamitin, sapagca
totoong igui naman, at ang isa pa,i, dito rin sa lupang ito
naquiquita. Datapoua houag mong isasangcap sa purga ang hindi tuyong
tuyong damo, sapagca cun sariua,i, hindi natatalastas ang cabagsican.
Cun icao,i, masipag sipag na tauo, ay dapat mong itanim sa iyong bahay
ang man~ga cailan~gan sa purga, nang houag cang maliuagan nang
paghanap cun talagang gagamitin. Ang purgang gagauin mo ay gayon:
Pagca gabi ay mag-init ca nang dalauang tazang tubig sa munting palioc
na may taquip. Pagtalagang cuculo na,i, ihulog mo roon ang timbang
cahating dahon nang _acapulco,_ na iyong gagayatin muna, at tuloy
pacuculuin mo nang sumangdaling oras calauon. Saca babauasan mo ang
apoy, at bayaan mo roon ang palioc na may taquip sa mahinang mahinang
apoy nang dalauang oras calauon, at hangan sa maighan nang calahati
nang tubig, bago ahunin mo, at houag mong quiquiboing magdamag.
Quinabucasan nang umaga,i, salain mo, sa damit, at pigain nang
malacas, at cun ibig mo,i, doonan nang caunting azúcar. Initin mong
tuloy sa apoy itong tubig nang _acapulco,_ at pag mainit-init na,i,
hulugan mo nang timbang saicapat na san~ga nang _bulacan sa Cebú,_ na
didicdiquin mo nang pinong pino, at siya ang ipaiinom sa maysaquit.
Ang ugat nang _bulacan_ caalam-alam ay matapang pa sa san~ga; n~guni
hindi co pa inaatong guinagaua. Tandaan nang mangagamot, na hindi
sucat gamitin ang _bulacan sa tagalog_ cundi ang sa Cebú na may
dalauang manchang munting morado sa dulong itaas nang tangcay nang
dahon. Ang man~ga bulaclac naman ay nag-iisa isa sa pinacaquiliquili
nang dahon. Ang bot-o nang bun~ga,i, apat. Ang bulacan sa Cebú
maquiquita sa Maynila at sa Batan~gan.
_Nota 2._ Ang purgang guinagamit nang ibang man~ga tauo,i, ang dalaua
ó tatlong dahon na ganga dahon nang yerbabuena calaqui, nang
pinan~gan~ganlang _salago,_ na yao,i, canilang isinasama sa _hicho_ at
n~ginan~gan~ga. Datapoua ang ibang tauo,i, naiibay noon. Caya
malaquing galing dito ang turo co sa itaas nota 1.
=NÚMERO 22.=
Ang timbang tatlong salaping ugat nang china (obat) na gagayatin muna,
sampon nang timbang dalauang saicapat balat nang _cayutana_ ay bubusan
sa palioc nang apat na tagayang tubig na mainit. Saca pinacuculo nang
isang oras calauon sa apoy na mahina hina, bago salain. Maiinom ang
dalauang tagayang maghapon. Itatapon ang unang lagang tubig.
_Nota._ Cun hindi nacagagaling sa maysaquit ang obat ay atuhin ang
catauan nang _macabuhay_ na mapait timbang cahati. Cun ualang
_cayutana,i,_ naari ang dahon nang _saga_ na ang timbang ay isang
salapi.
=NÚMERO 23.=
Ang timbang piso nang laman nang bun~ga nang _sampaloc_ (tamarindo)
pati nang timbang saicaualong _salitre,_ pinacuculo muna capoua sa
isang tazang tubig, bago samahan nang timbang dalauang pisong _maná_
at salain.
_Nota._ Cun hindi macabili ang maysaquit nitong m~ga bagay na ito,i,
ang turo sa nota n~g número 11, yaon ang gauin; at cun ualang _hojas
de sen_ ang timbang cahating dahon nang acapulco na patutuyoin muna sa
arao ay magaling din; datapoua pag napainom ang maysaquit nitong m~ga
bilin dito sa nota, ay cailan~gang painumin pa n~g tubig na
pinaglagaan n~g culutan.
=NÚMERO 24.=
Ang timbang pisong _crémor,_ gagauing ualong bahagui; ang isang
bahagui isang inom.
_Nota._ Ang crémor ay na-aaring ipainom sa babaying buntis, pati sa
nan~ganac, cun macalalo na ang isang arao n~g caniyang pan~gan~ganac,
at bucod dito cun totoong cailan~gang gamutin cun baga malaqui ang
caniyang saquit.
=NÚMERO 25.=
Ang timbang isang butil na palay nang _kermes mineral,_ na bibilhin sa
botica. Itong gamot na ito,i, totoong tapang. Caya hindi sucat ibigay
sa man~ga mahihinang tauo.
=NÚMERO 26.=
Ang timbang pisong ugat nang _contrayerba (dusu,_ ó _dusug,_ ó
_guisol)_ at ang timbang saicaualong _salitre,_ ay lutuin nang
halagang calahating oras sa tatlong tagayang tubig bago salain.
=NÚMERO 27.=
Ang calahating dacot nang baua,t, isang damo, na aquing sinabi na sa
número 9, at ang timbang isang salaping _sabón_ sa castila, na
cacayurin muna nang sundang, ay ibababad sa dalauang tagayang tubig na
mainit na may casamang alac sa misa, ga isang taza carami. Saca
sinasala sa sinamay at pinipiga nang malacas.
_Nota._ Cun ang jabón sa castila,i, hindi maputi, hindi sucat
gamitin; ang jabóng mapula ó ang may iba,t, ibang color ay masama.
=NÚMERO 28.=
Ang timbang pisong _mercurio_ ó _azogueng_ malinis na ualang calahoc,
pati nang timbang dalauang pisong _manticang _bago nang _baboy,
_sampon nang timbang saicaualong trementina de Venecia. Itong tatlong
bagay babayuhin nang babayuhin nang mahabang panahon hangan sa maguing
ungüento, at hangan di maaninao muntiman ang mercurio.
_Nota. _Itong gamot na ito ay bibilhin sa botica. N~guni sapagca cun
minsan, ualang masugo sa botica, ay marali itong isang ungüento na isa
rin ang cabagsican. Ang timbang pisong _mercurio ó azogue,_ at ang
timbang tatlong salaping manticang bago nang baboy, sampon nang
timbang isang salaping _sebo _nang _baca ó tupa, ó_ sa _calabao _man,
bayuhing maigui hangan sa di maaninao ang mercurio. Itong isang
ungüento,i, magagaua mo sa bahay, cun icao mayroon nang in~gat na
mercurio, na yao,i, mura cun bilhin sa botica.
=NÚMERO 29.=
Cun gagaua ca nang _extracto_ nang anomang damo, ó balat nang cahoy,
etc. ay gayon ang paraan: Yaong damong yaon, ó ang balat nang cahoy na
cucunan nang _extracto_ (ang balat nang _dita_ sa halimbaua) lulutuin
mo sa palioc sa tubig, bago han~guin doon ang balat, capag naluto nang
maigui. Saca huhulugan mo uli yaong ding tubig nang ibang balat nang
_dita_ rin, na lulutuin para noong una. Hahan~guin mo naman itong
ibang balat, at iba pa ang iyong lulutuin doon din sa dating tubig
Saca pababayaan mo sa mahinang apoy ang palioc, hangan sa maiga ang
lahat na tubig. Pagca yari na yaon, at malamig na ang palioc, ay iyong
alisin ang natira sa ilalim, at itago mo sa botellang may taquip na
daluro, sapagca yaon ang _extracto._
_Nota._ Cun baga ang iyong cucunan nang _extracto_ ay damong malata,t,
matubig ay bayuhin mo muna,t, pigain, at ang gata noon ay isama mo sa
tubig, at lutuin sa palioc sa mahinang apoy, hangan maiga ang tubig
para nang uica cong una.
=NÚMERO 30.=
Cun gagaua ca nang pinan~gan~ganlang _piedra de culebra,_ ay ang isang
sun~gay nang _usa_ idoon mo sa horno nang tinapay, hangan sa masunog
at umitim; at cun yao,i, napuputol na nang camay, magaling ang
pagcasunog. Cun ibig mo naman, ay tabunan mo nang maraming ipa nang
palay ang sun~gay nang _usa,_ at pagca namatay ang apoy at malamig na
ang lahat, alisin mo ang sun~gay, at iyong basaguin. Saca gagauin mong
man~ga caputol na mumunting ganga saicapat ó cahati calaqui, na
quiquiquilin mo, ó papaguihin mo, nang pumantay ang isang muc-ha, at
nang luminis at magca hichura.
=NÚMERO 31.=
Ang timbang saicaualong ugat nang _contrayerba_ (dusu ó dusug ó
guisol) at ang timbang labingdalauang butil na palay nang _ingo_
(asafétida) sampon nang ualo capatac nang gata nang _dayap,_ ay
dicdiquin mong casama nang timbang saicaualong _bulaclac nang alagao_
at caunting _azúcar,_ yaon bagang inaacala mong maniniya, nang maboo
ang lahat na binayo. Itong gamot na ito,i, minsanang lonoquin nang
maysaquit.
=NÚMERO 32.=
Ang timbang dalauang piso nang laman nang bun~ga nang _sampaloc_
ilalahoc sa isang tagayang tubig na cungmuculo pa, at pag malamig
lamig na ang tubig, ay sasalain. Cun ualang bun~ga nang _sampaloc,_
ang isang dacot na malaqui nang man~ga dahon nang cahoy na-aari rin,
cun lutuin sa dalauang tagayang tubig hangan sa maiga ang calahati.
=NÚMERO 33.=
Ang pag-gaua nang pinan~gan~ganlan dito sa Filipinas na _limonada ó
cajelada_ ay gayon: Ang gata nang dalaua ó tatlong dayap isinasama sa
isa ó sa dalauang tagayang tubig, at dinoroonan nang _azúcar_ (ó pulot
man cun ualang azúcar) nang tumamis. Gayon din ang pag-gaua nang
_cajelada;_ dalandan lamang ang gagamitin.
=NÚMERO 34.=
Ang timbang anim na butil na palay nang _tártaro emético _tutunauin sa
sangpouong tazang tubig. Ang maysaquit ay paiinumin muna nang isang
taza lamang; at cun hindi sungmuca siya cun malauon lauon, ay saca
big-yan pa sìya nang isa pang taza, at atuhin cun susuca na caya. Cun
hindi rin sungmusuca, ay isa pang taza ang ibibigay hangan sumuca. Cun
ang maysaquit ay sungmuca nang macaapat ó macalima, ay houag nang
ipainom sa caniya ang ibang tubig na natira. Bucod dito,i, cailan~gang
pacatandaan nang mangagamot, na pag ang maysaquit ay sungmusuca na, ay
capilitang totoo na big-yan nang tubig na malacuco, nang houag
mahirapan siya nang pagsuca; maigui rin ang tubig na pinaglagaan nang
manzanilla.
_Nota. _Itong pasucang ito,i, bibilhin sa botica datapoua hindi
lubhang bagay sa tagalog. Hindi sucat pasucahin ang lungmulura nang
dugo, ang linuluslusan, ang mahina ang dibdib, ó ang totoong mataba
ang catauan, ang binubusan nang dugo, ang napainom na nang pasuca at
hindi sungmuca, ang babaying pinananaugan n~g bouan, ang buntis, at
ang bagong nacapan~ganac. Yaong man~ga maysaquit na yaon ay magaling
purgahin sa pasucahin.
_Nota._ Cun ualang mapagquitaan nang _tártaro emético,_ na-aari ang
pinan~gan~ganlang _pacupis, ó taboboc, ó salagsalag, ó pocotpocot,_
(coloquíntida, ó pepinillo de san Gregorio.)
Ang timbang ualong butil na trigo, ó palay noong tila _pocot_ nang
damong yaon, ay ibinababad sa apat na tazang tubig hangan sa matapos
ang pagdarasal nang isang _Ama namin,_ at saca itinatapon yaon ding
ibinabad; ang maysaquit ay paiinumin nang isa nang isang taza, at
hindi ipinauubos doong minsanan ang apat na taza, maca hindi
cailan~gan sa caniya ang gayong carami. Ang gaua nang iba,i, sa isa
lamang tazang tubig ibinababad ang _salagsalag;_ saca dalaua nang
dalauang cuchara cun inumin.
Ang mangagamot ay mag-iin~gat sa caniyang bahay noong tila pacot nang
pacupis, nang may magamit, cun mayroong pasusucahing tauo; sapagca
yao,i, totoong galing na pasuca.
_Nota._ Cun baga napacatapang ang pasuca, at ang maysaquit ay
lumulubha dahilan doon, ay gagamutin para nang turo sa párrafo 445.
=NÚMERO 35.=
Ang timbang tatlong pouo at limang butil na trigo nang _ipecacuana ó
bejuquillo,_ ay ilalagay sa calahating tazang tubig, at ipaiinom sa
maysaquit.
_Nota._ Cun ualang _ipecacuana,_ ang ituturo co n~gayo,i, na-aari, at
totoong buti.
Ang balat nang cahoy na pinan~gan~ganlang _iguio_ ó _aguio_ timbang
saicaualo. Ang balat nang _iguio,_ ay ibinibilad muna sa arauan, bago
bayuhing maigui, at paraanin sa sinamay na pino. Itong pasuca,i, bagay
sa lalaquing matanda,t, malacas. Cun uala pang labing ualong taong
edad ang maysaquit, ay binabauasan nang caunti ang saicaualo; at cun
uala pang sangpouong taon, ang timbang calahating saicaualo,i,
babauasan pa mandin nang caunti. Sa batang may tatlong taon sucat na
roon ang sa icalabing-anim na bahagui nang isang saicapat, ó ang
halagang isang cuarta.
_Nota._ Cun baga napacatapang ang pasuca, at ang maysaquit ay
lungmulubha gaua noon, ay gagamutin agad para nang turo sa párrafo
445.
=NÚMERO 36.=
Ang parapit na guinagamit sa castila ay gayon: Ang timbang pisong
_lebadura,i,_ sinasamahan nang caunting _suca,_ sampon nang timbang
isang salaping _cantáridas_ na yao,i, catulad nang lan~gao na malaqui
na pinan~gan~ganlang ban~giao. N~guni ang ugaling gamitin nang man~ga
mangagamot dito sa Filipinas, ay ang bot-o nang _mostaza_ na canilang
binabayo muna bago samahan nang _bauang at asin,_ sampon nang caunting
_tinapay._ Sa man~ga bata, sapagca manipis ang balat, ay sucat na roon
ang _lebadurang_ panis at ang caunting _suca._
_Nota._ Magagaua namang parapit ang dahon nang _zapote prieto,_ ang
ugat nang malungay, ang ugat nang sangdicquit, ang dahon nang
_apoyapoyan,_ ang dagta nang _havili_ at ang iba pa.
=NÚMERO 37.=
Ang dalauang dacot nang talbos nang _ajenjos_ at ang isa pang gayon
nang talbos nang _manzanilla,i,_ ihuhulog sa tatlong tagayang tubig na
cungmuculo pa; saca pinababayaang lumamig bago salain.
=NÚMERO 38.=
Ang timbang saicaualong ruibarbo at ang isang gayon ding _crémor._
=NÚMERO 39.=
Ang timbang tatlong bahaguing _crémor_ at ang timbang saicapat na
_ipecacuana, ó bejuquillo,_ ay hahaluin capoua, at gagauing anim na
bahagui.
_Nota._ Cun ualang _ipecacuana,i,_ magagamit ang balat nang _iguio ó
aguio_ timbang saicapat, na isasama sa tatlong bahaguing _crémor,_ at
gagauing anim na inom. Basahin mo ang aquing sinabi sa número 35, na
bagay sa balat nang _iguio._
=NÚMERO 40.=
Ang timbang tatlo ó apat na pisong tubig nang _apog_ (ayon sa turo sa
número 79) ay sasamahan nang timbang isang salaping tubig na
pinaglagaan nang _quina_ (Dita.)
_Nota._ Sa saquit na lagnat na _sucab,_ ang tubig sa dita sasamahan
nang dalauang cucharang alac sa misa. Hindi casangcapan dito ang tubig
sa apog.
=NÚMERO 41.=
Ang timbang saicaualo nang ugat nang _contrayerba_ (dusu, ó dusog, ó
guisol) at ang ga sangpouo capatac nang gata nang _dayap,_ ay
babayuhin mong casama nang timbang saicaualong bulaclac nang _alagao_
at caunting _azúcar;_ saca bobooin mo ang lahat, at minsanang ipacain
sa maysaquit.
_Nota._ Cun mayroong _alcanfor_ ang timbang sangpouong butil na palay
noon, ay ihahalili sa gata nang _dayap,_ sapagca maigui pa sa roon.
=NÚMERO 42.=
Ang balat nang ugat nang _timban~gan, ó malaube ó timbangtimban~gan_
(aristoloquia) babayuhin nang babayuhin, at sasamahan nang caunting
jarabe nang balat nang _dalandan ó cahel._ Ang timbang calahati noon
ay isang inom. Ito,i, isang _pinaca triaca._
=NÚMERO 43.=
Ang timbang isang salaping _mercuriong_ tunay, at ang timbang isang
salapi ring pulot ay babayuhin capoua, hangan di maaninao ang
mercurio, bago lag-yan pa nang timbang cahating _sabón castila_ at
tinapay. Saca maghuhulog ca pa mandin doon nang timbang pisong
_ruibarbong_ binayo, at caunting _jarabe_ nang _azúcar_ lamang at
tubig, bago yaong lahat na bagay na magcalahoc ay gauin mong man~ga
_píldoras_ ó pelotillas, na ang timbang nang baua,t, isa,i, limang
butil na palay. Cun ibig mo ang matapang pa sa roo,i, damihan mo ang
_mercurio_ hangan maguing piso ang timbang. Ito,i, turo ni Buchan.
_Nota._ Hindi sucat gamitin ang jabón sa castila na hindi maputi.
=NÚMERO 44.=
Ang ungüento sa galis ay gayon ang paggaua: ang isang dacot na malaqui
nang dahon nang _manquit,_ at ang isa pang dacot nang talbos nang
_papaya_ sampon nang isa pa namang dacot nang dahon nang _apaliya,_ ay
lulutuin mong maigui sa calahating gatang na _lan~gis ó lana._ Saca
sasalain at lalag-yan mo nang timbang pisong pagquit, bago isaoli mo
sa apoy, at pagcatunao na ang pagquit ay huhulugan mong mamaya-maya
nang timbang apat na pisong _azufreng binayo._ Itong ungüentong ito,i,
madaling macauala nang galis.
_Nota_ 1. Cun ualang _azufre,_ ang iyong gagauin ay itong isa. Maglaga
ca sa palioc nang dahon nang _limalima ó galamay amo:_ at yaong tubig
na yaon cun malamig na, ay saluquin mo nang tabo, ay iyong ibuhos sa
galis, at pabayaang mabubo, nang houag mong ibuhos uli ang minsang
umanod doon. Ang galis ay bubucal nang malacas; datapoua mauauala, cun
gauin mo yaong ilang arao, ayon sa turo ni Clain.
_Nota._ 2. Ang isang gamot naman, na totoong galing sa galis, ay
gayon: Ang timbang apat na pisong dahon at san~ga nang damong
pinan~gan~ganlang _sangdicquit_ ay ilaga mo nang isang oras calauon sa
apat na botella at calahating tubig, sampon nang timbang apat na piso
rin dahon nang _culutan,_ at siya ang ibabasa mong mainit-init sa
galis, na macalaua maghapon, pag pinurga muna ang maysaquit, at sa
loob nang ilang arao ay mauauala ang galis.
=NÚMERO 45.=
Ang ungüento sa buni gagauin mo nang gayon: Magtunao ca sa cauali nang
_pagquit at sahing,_ at pagca tunao na,i, hulugan mo nang azufreng
binayo.
_Nota._ Magaling din ang _sahing na maputi_ na sinamahan nang pulot.
Itong lahat ay turo ni Clain. N~guni ang ungüentong turo ni Tissot ay
ito. Magtunao ca sa cauali nang timbang pisong pagquit; pagcatunao ay
hulugan mo nang ilang capatac na lan~gis, at yari na ang ungüento. Ang
isang caputol na damit na lienzo,i, ibabad mo dito, at yaon ang
itatapal mo sa buni.
=NÚMERO 46.=
Ang pag-gaua nang pinan~gan~ganlang ungüento _amarillo_ ay gayon:
Magtunao ca sa apoy nang _sahing na maputi, pagquit na dilao, sebo
nang baca, lana at mantica_ na magcasingdami ang lahat. Pagca tunao na
yao,i, hulugan mo nang binayong ugat nang _dilao_ na ang timbang noon
ay ang sa icapouong bahagui nang ibang man~ga bagay. Ito,i, turo ni
Clain.
=NÚMERO 47.=
Ang timbang pisong _sal de sedlitz,_ at ang timbang dalauang pisong
laman n~g bun~ga nang _sampaloc,_ ay ilalaga sa calahating tagayang
tubig; pagca tunao na ang _sampaloc,_ sasalain. Ito,i, dalauang inom,
na ang pag-itan nang isa,t, isa,i, calahating oras.
_Nota._ Cun ualang _sal de sedlitz_ ang _sampaloc_ lamang ang
gagamitin.
=NÚMERO 48.=
Ang ualong pouong patac nang _láudano líquido de Sindenham,_ at ang
timbang limang salaping tubig sa _torongil_ (maliana ó mayana). Itong
gamot ay bibilhin sa botica. Ang isang cuchara,i, isang inom.
_Nota._ Cun baga nauauala ó hungmihina na ang pagsuca nang maysaquit
nang mapainom siya noong minsan ó macalaua, ó macaitlo, ay itahan na
ang pagpapainom noon.
=NÚMERO 49.=
Ang timbang tatlong pisong _maná,_ sampon n~g timbang dalauang puong
butil na palay na _salitre,_ tutunauin sa isang tagayang _suero_ nang
gatas.
=NÚMERO 50.=
Ang paraan nang pag-gaua nang _suero_ nang gatas ay gayon: Ang
dalauang tagayang gatas nang vaca, ó cambing ó tupa, ilagay sa palioc
sa mahinang apoy at huhulugan n~g isa ó dalaua, ó tatlong cucharang
sucang matapang, ó gata nang _dayap_ cun ualang _suca;_ pagca
hungmiualay na ang lalong mabigat, at napailalim, sasalain ang lahat
sa sinamay at yaong tubig na malinao linao, dungmaraan sa sinamay yaon
ang pinan~gan~ganlang _suero._
=NÚMERO 51.=
Ang timbang saicapat na _ruibarbong_ binayo.
=NÚMERO 52.=
Ang timbang pisong _azufreng_ binayo, ang timbang saicapat na _sal
amoniaco_ sampon nang timbang dalauang pisong manticang bago nang
baboy babayuhin maiguing maigui sa babay-an ó sa luzong.
=NÚMERO 53.=
Cun mayroong maysaquit na pasisipsipin nang sin~gao nang mainit na
_tubig ó suca,_ ang casangcapang gagamitin doon sa gauang yaon, ay
gayon: Cun mayroong sisidlang may suso, para nang _ticuan ó charera,_
ay yaon ang maigui sa lahat. Cun uala,i, na-aari ang isang _tabong
cauayan,_ na binubutasan sa taguiliran sa dacong itaas, nang masootan
doon isang caputol na cauayang munti, na munti rin ang butas, na, yaon
ang ipapasoc nang maysaquit sa caniyang bibig, nang macasipsip siya
nang sin~gao nang mainit na tubig na isisilid sa tabo.
Ang tubig ay hindi pina-aabot doon sa butas nang taguiliran, maca
magpatuloy sa bibig nang maysaquit ang mainit na tubig.
Ang tabo,i, tinatacpan naman nang isang sinamay na madalang. Ang
pagsipsip nang mainit na tubig, ay sucat pagpilitang gauin, sapagca
malaqui ang cabagsican noong gamot na yaon, at ang isa pa ay ualang
liuag gauin.
=NÚMERO 54.=
Ang timbang pisong _libao,_ ó nang pinagquiquilan nang _bacal_ na
ualang patalim na inag-ag sa sinamay na masinsin, at ang timbang piso
ring _azúcar,_ sampon nang timbang isang salaping _anís_ na bayong
maigui, ay gagauing dalauang pouo at apat na bahagui; ang isang
bahagui ay minsang lonoquin. Ang maysaquit isang oras bago cumain cun
umaga, cun tanghali, at cun gab-i, binibig-yan nang isang bahagui.
=NÚMERO 55.=
Ang timbang isang salaping pinagquiquilan nang _bacal_ na ualang
calauang; ang isang calahating dacot nang _ruda_ at ang isa namang
calahating dacot nang _matricaria_ (rosas del Japón) sampon nang
timbang cahating _jalapa (bulacan sa Cebú)_ ibabad na maghapon at
magdamag sa isang tagayang _alac_ sa misa, bago salain. Iinomin nang
maysaquit ang calahating tazang mahiguit, isang oras bago cumain cun
umaga, cun tanghali, at cun gab-i.
=NÚMERO 56.=
Ang timbang dalauang pisong pinagquiquilan nang bacal, at ang timbang
isang salaping _rudang_ tuyo, sampon nang timbang isang salapi ring
_anís,_ na binayong maigui, ay isasama sa caunting _pulot_; ang
timbang tatlong bahagui noon ay lolonoquin nang maysaquit maghapon.
Ang timbang saicapat minsang lonoquin.
=NÚMERO 57.=
Ang timbang pisong píldoras nang _extracto_ nang _cicuta_ na bibilhin
sa botica. Ang maysaquit ay pinalolon-oc muna nang timbang tatlong
butil na palay noon; quinabucasan nang umaga, ay binibig-yan nang
timbang tatlong butil; saca arao-arao, cun hindi nacacasama sa caniya
yaong gamot na yao,i, dinaramihan nang caunti, hangan sa siya,i,
macalon-oc nang malaqui sa loob nang isang arao.
_Nota._ Sapagca dito sa Filipinas ualang cicuta, ay magaling gamitin
ang pinan~gan~galang _talampunay_ (metel) sapagca ang uica nang man~ga
marurunong, na totoong galing yaon sa man~ga _cancro._ Caya n~ga
yata,i, maiguing gauin ang isusunod co dito n~gayon: Ang dahon nang
talampunay na maputi, (yaon bagang talampunay na hindi morado)
babayohing maigui, at gagauing pelotillas ó píldoras na malaqui pa sa
balatong (mongo.)
Cun aayao cang tumimbang nang ibibigay sa maysaquit, ang isang
_cahating pilac_ idoon mo sa ibabao nang isang dahon, nang talampunay
at putulin mong palibot. Ang lapad nang isang cahati ay ualong butil
na palay ang timbang.