bias nang camay, sa ibabao nang sico, pati sa paa sa ibabao nang
tuhod. Babañusan nang malauon ang paa at ang camay nang tubig na
malacuco, sapagca ang tubig na malacuco ay nagpapalouag sa man~ga
dinaraanan nang dugo, at palibhasa,i, lungmolouag ay malaquing lugar
ang mapapaaronan n~g dugo sa paa at sa camay. Cun ang tubig ay malamig
ay masama, at magsisiquip bagcus ang man~ga ugat na dinaraanan nang
dugo. Cun mainit ang tubig ay masama rin, sapagca yao,i,
nacacapagpalacad nang matulin sa dugo; caya bagay doon ang malacuco.
Pag naampat na ang dugo ay palolouaguin n~g caunti ang m~ga tali houag
lamang minsanan, ó alisin na ang isa, at bayaan doon ang iba hangan di
macaraan ang isa ó dalauang oras. Cun mayroong _salitre_ ay ang isang
dampot nang dalauang daliri at ang isang cucharang _suca,_ ay isama sa
isang tazang tubig, at ipaiinom sa binabalin~gon~goy; ito,i, gagauin
touing calahating oras. Bihirang maysaquit ang hindi gunggmaling, ani
Buchan, pagca ibabad, ó basain nang basain nang malamig na tubig ang
caniyang punong catauan. Magaling naman ang isang sigarrong hilas;
itong pinaca cigarro ay ibabad mo sa aguardiente na ang sa icatlong
bahagui ay _suca,_ at isoot mo sa ilong n~g maysaquit, at paabutin
mong magaling sa itaas. Totoong igui dito naman ang matigas na
colatcolat, ó yaong tila cabuti número 67, na sungmisibol sa
alibangbang, ó sa palsahin~gin ó sa ibang cahoy; ang unang balat sa
ibabao ay inaalis nang sundang; ang icalaua,i, quinacayod, at ang
pinaca cigaroong hilas, ay pinagugulong doon sa pinagcayoran nang
colatcolat, nang maniquit sa hilas at saca isinosoot sa ilong; at
houag ogcain doon maampat man ang dugo, cundi pabayan doon; at siyang
cusang malalaglag, pag nacalalo ang ilang arao. Ang binabalin~goyn~goy
ay hindi sucat quibuin ang caniyang catauan, at cun siya,i, malimit
magcasaquit nang gayon, masamang cumain n~g marami cun gabi; hindi
sucat uminom nang _alac,_ ó cumain nang man~ga mahahanghang ó maiinit.
Bagay sa caniya ang pag-inom nang malimit nang bilin sa número 2, ó
nang timbang sa icaualong _salitre_ touing hapon. Masama namang tacpan
nang damit ang caniyang ulo, at cun siya,i, nahihiga masama ang
mababang unan.
=CAPÍTULO 43.=
_Ang gamot sa lungmulura nang dugo._
317. Cun ang dugong inilulura nang may catauan nangagaling sa baga,
ang color nang dugo ay mapulang mariquit, at may bula cun minsan; tila
may sungmisintac sa loob nang dibdib, ang paghin~ga ay mahirap hirap,
at cun minsan may ubo pa. Cun maraming dugo ang inilulura nang
maysaquit ay cailan~gang gamutin agad.
318. Itong paglura nang dugo, cun minsan ay dala nang caramihang dugo
nang may catauan, ó sapagca mahina, ó sala caya ang ibang casangcapan
nang dibdib. Ang pagtacbo nang matulin, ang pag-inom nang alac, ang
paghabi, ang pagsigao ó ang pagcacanta, ay parapara cun minsan yaon
ang pinangagalin~gan noong saquit na yaon. Gayon din ang pag-urong
nang panahon sa man~ga babayi, ó ang pagtahan sa totoong init, ó ang
lauong pag-uubo, cun minsan ay sinusundan nang paglura nang dugo.
319. Ang gagauin sa nagcacasaquit nang gayon ay untian ang caniyang
cain; houag painumin nang alac: painuming parati nang bilin sa número
2; bagay sa maysaquit ang pagcain nang bun~ga nang sampaloc, ó nang
ibang man~ga bun~gang hinog nang cahoy. Cun maraming dugo ang
inilulura nang maysaquit ay cailan~gan doonan nang tali sa ilalim nang
tuhod at sa ibabao nang man~ga sico. Ang isa pang totoong galing dito
ay bañusan nang malacucong tubig hangan tuhod. Magaling din ang
painumin ang maysaquit, na macalaua maghapon, nang isang tagayang
tubig na hinulugan nang dalauang cucharang jarabe nang _suca_ ó nang
_verdolagas_ (olas man). Datapoua cun baga ang maysaquit ay mataba at
magaling ang catauan, ó cun totoong init nang caniyang pagcaramdam, ó
nalalagnat caya, ay sasangrahan muna minsan ó maquiilan sa camay, bago
gauin ang ibang man~ga turo co sa párrafong ito. Ang lungmulura nang
dugo,i, masamang humiga; masama naman sa caniya ang pagsigao, at ang
siya,i, cumibo. Bucod dito hangan hindi gumaling na totoo, ay masama
sa caniya ang paghabi, ang pananahi, at ang pagdurugtong nang abacá.
_Nota_ Ang lungmulura nang dugo, ay magaling uminom nang catauan nang
_pacpac lauin_ na ilalaga sa tubig ga isang dacot carami. Yaong damo
ay sungmisibol sa catauan nang _cauong_. Itong gamot totoong buti.
=CAPÍTULO 44.=
_Ang gamot sa sungmusuca nang dugo._
320. Ang pagsuca nang dugo ay masamang saquit, sapagca bucod doon sa
dugong isinusuca, ay mayroong ibang dugo, na napapahulog sa man~ga
bituca, at yaon ang iquinapag-iilaguin nang may catauan nang masamang
pag-iilaguin.
321. Ang gagauin sa ganitong saquit, ay ang man~ga tali sa paa,t,
camay, at ang baños sa malacucong tubig hangan tuhod. Saca sumpiting
parati ang may catauan. Ang caniyang cacanin ay caunti; ang tubig na
malamig ay totoong bagay doon, at lalo pa cun lahucan nang _suca,_ ó
nang caunting _espíritu de azufre, na bilin sa número 10. Pag
napatahan ang dugo, ay cailan~gang purgahin maminsan-minsan ang
maysaquit nang purgang mahina, para nang turo sa número 32. Cun babayi
ang sungmusuca n~g dugo dahilan sa inurun~gan nang panahon, ay
sangrahan muna, bago gauin ang ibang man~ga bilin co dito sa párrafong
ito._
=CAPÍTULO 45.=
_Ang gagauin sa ungmiihi nang dugo._
322. Cun ang inaiihi nang tauo, ay tunay na dugo, at cun patuloy na
hindi mahirap iihi, ay yaong dugong yaon, ay sa manga _bato_
nangagaling. Datapoua cun ang dugo ay caunti, maitim-itim at masaquit
iihi, at saca mainit at masama ang pagcaramdam nang may catauan sa
tiyan, ay yaong dugong lungmalabas ay nangagaling sa pantog. Ang
pag-ihi nang dugo cun minsan ay dala nang pag-urong nang panahon sa
man~ga babayi, ó gaua nang pagsacay sa cabayo, ó sa pagcahulog sa
mataas, ó sa pagbuhat nang mabig-at, ó sapagca mayroong bato sa
pantog, ó cun minsan gaua naman nang man~ga purgang matapang ó man~ga
parapit caya. Datapoua mayroong pag-ihi n~g dugo, na yao,i, dala nang
caramihang dugo nang may catauan, na cun hindi maraming totoo ang
inaihing dugo, ay hindi masama yaon sa caniya; cun minsan doon sa
dugong inaiihi mayroong casamang nana.
323. Ang gamot sa saquit na ito ay gayon. Cun baga matabang totoo ang
may catauan, ay sasangrahan, susumpitin nang malimit, at pupurgahin
nang man~ga mahihinang purga, para nang _maná, ruibarbo, crémor
tártaro:_ ó cun uala yaon, ang sa número 32 ay magaling din. Cun
ang maysaquit ay nanlalatang totoo nang caiihi nang dugo, ay painuming
macaitlo maghapon n~g bilin sa número 40.
324. Cun ang pag-ihi nang dugo ay casama nang bulutong ó nang man~ga
lagnat na malaqui, ang lagnat ó ang bulutong ay guinagamot muna para
nang turo sa man~ga capítulong nacaraan, at ang pag-ihi nang dugo ay
siyang cusang mauauala.
325. Cun ang dugo,i, may casamang nana, at nahahalatang may sugat doon
sa man~ga bato ó sa pantog, ang maigui roon ay maglaga sa isang
tagayang tubig nang dahon nang saga (oruzuz) at ugat nang colotan;
doonan yaong tubig nang timbang cahating goma (dagta) nang dalandan ó
goma nang _lucban,_ at nang timbang isang saicapat na _salitre,_ at
ang maysaquit ay paiinuming maminsan-minsan nang isang taza noong
tubig na yaon. Maigui roon naman ang suero nang gatas, cun hindi pa
maasim; n~guni,t, iinumin nang malauong panahon.
=CAPÍTULO 46.=
_Ang gamot sa mayroong bato sa pantog, pati sa tauong binabalisaosao,
ó sa mahirap umihi._
326. Caya nahahalatang may bato sa pantog ang may catauan, sapagca cun
umihi, ay sungmasaquit ang dinaraanan nang ihi, na patuloy ang
pagsaquit hangan sa dulo nang punong catauan. Ang isa pa roon ay
macati yaong casangcapang yaon, na dahil doo,i, parating quinacamot,
at pinipisil nang may catauan; ang pos-on ay mabigat, at cun malaqui
ang batong nadoroon sa loob, ay bahag-ya na macaihi ang maysaquit, at
cun umihi ay patac patac.
327. Ang bagay dito sa binabalisaosao ay ang pagsasangra sa maysaquit,
lalo pa cun ang saquit ay bago, at mataba ang may catauan; gayon din
mabuti pacapitan sa linta ang pouitan nang maysaquit. Saca susumpitin
nang malimit; babasaing parati ang bayauang at ang punong catauan nang
tubig na malacuco, ó nang tubig na pinaglagaan nang culutan, ó nang
tubig na ang sa icatlong bahagui ay gatas. Ang iinuming parati nang
maysaquit ay ang tubig na pinaglagaan nang timbang tatlong pisong
catauan nang maiz na sariua ó tuyo man sa apat na botellang tubig
hangan sa maiga ang isang botella. Gayon din ang tubig na pinaglagaan
nang _hagunoy_ ay totoong buti, ó ang tubig na pinaglagaan nang talbos
nang _cahel._ Mabuti rin ang pag-inom touing umaga nang café, ayon sa
turo ni Linneo Maigui rin ang tubig na pinaglagaan nang ugat at dahon
nang _salay ó tanglad._
328. Sa ungmiihi nang buhan~gin ó bato, magaling naman ang tubig nang
apog na bago sa cabebe número 79; hinahalo ang apog at ang tubig, at
pag malinao na ay isinasaling marahan dahan sa ibang sisidlan, ay
yaong tubig na yaon ang iinuming parati nang maysaquit, ga pito ó
ualong taza sa isang arao. Mabuti rin ang maputing _sabón castila_
timbang piso arao-arao, na tinutunao muna sa tubig na inaiinit sa
apoy; pag tunao na ang sabon at malamig na ang tubig, ay uubusin nang
maysaquit sa isang arao yaong lahat na tubig na pinagtunauan nang
sabón. Cun hindi matiis nang caniyang _sicmura_ ang ganoong caraming
sabón, ay houag uminom pagcaraca nang marami hangang hindi namimihasa
pa. Cun ualang bato sa pantog cundi binabalisaosao lamang, ó mahirap
umihi ang maysaquit, ay gagauin lamang ang lahat na bilin sa párrafo
327. Ang isa pang gamot na totoong galing ay gayon. Ang timbang
tatlong bahagui, ó ang timbang piso caya nang ugat nang damong
pinan~gan~ganlang _sansaosansauan_ (at sa Batan~gan calacalamayan) ay
ilalaga sa dalauang botellang tubig, at cun mayroong _sal amoniaco_
dinoroonan nang timbang isang butil na palay noon. Cun ualang sal
amoniaco ay bayaan. Pagca laga nang malauon-lauon at malamig na ay
sasalain, at ang maysaquit ay binibig-yang macaapat maghapon nang
isang taza. Itong damo,i, quilala nang man~ga bata, sapagca ang dahon
ay canilang pinipirot sa tubig; at ang gatas noon ay lungmalapot sa
arauan parang calamay. Ang catauan noon ay gan~ga tingting nang ualis,
at namumulupot sa cahoy. Ang bulaclac ay totoong unti at ualang color.
Ang ibang puno ay bungmubun~ga, at ang iba,i, hindi. Cun mahinog ang
bun~ga ay mapula, at mayroong isang boto sa loob. Marahil maquita sa
man~ga _bayabasan._ Itong gamot ay magaling pati sa ungmiihi nang
nana; houag lamang lag-yan nang sal amoniaco. Magaling namang totoo sa
quinagat nang ahas, pati sa masiquip ang dibdib, nang siya,i, lumura
nang maloualhati.
=CAPÍTULO 47.=
_Ang gamot sa ungmiihing parati di man cusa nang caniyang loob._
329. Ang man~ga sangol, ang man~ga matatanda, at ang man~ga babaying
buntis, lalo pa ang nahirapan sa pan~gan~ganac, ay marahil daanan
nitong ganitong saquit. Cun baga nagcacasaquit ang tauo nang ganoon,
sapagca nagambol, at lungmubay ang dinaraanan nang ihi ay ualang
magauang gamot doon.
330. Datapoua cun ang inaiihi nang maysaquit ay marami pa sa caniyang
iniinom, cun ang ihi ay catulad n~g iniinom, at mainit ang pagcaramdam
nang may catauan, at nalalagnat-lagnat nang caonti, ay mabuti purgahin
nang bilin sa número 11, ó sa número 38 Magaling din cun minsan ang
painumin ang maysaquit nang tubig nang _apog sa cabebe_ número 79 na
pinagbabaran nang balat nang _camachiles,_ ó balat nang bayabas, ayon
sa turo ni Buchan. Maigui rito naman ang _dita_ número 14, timbang
tatlong bahagui arao-arao, na isinasama sa _alac_ at ipaiinom sa
maysaquit. Magaling sa caniya ang pagcain nang yuro, hipon at man~ga
talaba.
=CAPÍTULO 48.=
_Ang gamot sa hindi nananabi._
331. Masama sa saquit na ito ang paglocloc na parati, ang pagdaramit
nang marami, ang pagtahan sa hihig-an ang malauon, at ang pag-iisip na
parati nang man~ga maliliuag.
332. Ang hindi manabi para nang dati, ay magaling cumain nang lutong
bun~ga nan~g cahoy; bagay naman sa caniya ang _mantica,_ ang _pulot,_
ang azúcar, ang _suero,_ at ang gatas; cun itong man~ga bagay na ito
ay hindi macauala noong saquit na yao,i, magaling uminom ang maysaquit
nang caunting _ruibarbo,_ na macaitlo touing lingo. Maigui roon naman
ang tubig na dinoonan nang gata nang _cahel,_ na ualang _azúcar,_ na
yao,i, sa umagang umaga,i, iinumin; magalin din ang pagcain nang cahel
cun umaga. Ang tubig na pinaglagaan nang ugat nang _hagunoy_ ay mabuti
naman doon sa hindi manabi. Cun ang maysaquit nahihirapan nang
pananabi dahil sa matigas ang dumi ay magaling sumpitin nang tubig na
pinaglagaan nang _lantin_ (llantén) timbang piso.
=CAPÍTULO 49.=
_Ang gamot sa sinisin~gauan, ó sa namumula ang mata._
333. Ang pinagmumul-an nitong saquit na ito ay ang han~ging malamig na
casama nang ulan, ang pagbasa, ang pagtin~gin nang malauon sa maputi,
ang pagcapuyat, ang pagsulat, ang pananahi, ang pagdurugtong nang
_abacá_ cun gab-i, ang biglang pag-urong nang pauis, ang pag-inom nang
_alac_ na marami, ang mahabang pag-ulan, ang calimitan nang pag-gaua
nang mahalay, at ang pagtahan sa man~ga mababang lupa. Cun minsan ay
sungmusunod yaong saquit sa bulutong at sa ticdas.
334. Ang nagcacasaquit nang gayon ay hindi macatin~gin sa liuanag; ang
mata ay masaquit na totoo at namumula; ang pulso ay madalas at
matigas, at cun minsan nalalagnat ang may catauan.
335. Ang maysaquit ilalagay sa husay nang maysaquit na magaling-galing
nasa capítulo 5. Cailan~gan namang sangrahan, lalo pa cun magaling
ang catauan ó cun mayroong maraming dugo; cun ualang maraming dugo, ay
cailan~gang purgahin nang bilin sa número 24, ó sa número 32. Ang
iinumin niyang parati ay ang turo sa número 1 ó 2 Maigui ring bañusan
nang malacucong tubig hangan tuhod, at cun mahirap ang pagcaramdam
niya ay ahitin ang ulo touing lingo. Cun hindi rin nauauala ang saquit
nang mata, ay lag-yan ang maysaquit nang parapit número 36 sa batoc ó
sa licod nang tayin~ga, at pabayaang sumago nang ilang lingo. Cun ang
saquit nang mata ay malaqui, ay tapalan cun gabi nang tinapay na durog
at _gatas_ na pinatacan nang caunting lana, at cun umaga,i, hugasan
n~g gatas na malacucong tinubigan. Pagca nauala na ang saquit, cun
minsan ang mata ay hindi pa gungmagaling na totoo; cun gayo,i, maigui
hugasan cun umaga at cun gabi nang tubig na sinucaan. Ang tauong
malimit magcasaquit nang gayon, ay mabuti magfuente sa isa ó sa
dalauang camay. Ang isa pang gamot nang taga África sa man~ga
sarisaring saquit nang mata, ay tinatapalan cun gabi nang atay na
hilao nang sisiu.
=CAPÍTULO 50.=
_Ang gamot sa may colaba, ó sa, may bilig sa mata_
336. Cun mayroong tauong may colaba ó bilig sa mata, ang isang
capiraso na _azúcar piedra_ ay bayuhin mo nang maliit, at ibudbod mo
sa matang maminsan minsan; ó bumunot ca nang pacpac ó plumang mura
nang sisiu na maputi, at ang dugong nadoroon sa dulo nang pluma ay
iyong pigain at ilahid sa colaba nang mata. Maigui rin patacan ang
mata nang dagta nang dahon nang _pandacaqui._ Ang gata nang
aligban~gon ay mabuti naman doon. Itong láhat ay aral ni P. Clain;
datapoua hindi co na-aalaman cun macagagaling yaon. Dapat atohing
gauin ang píldoras número 57; ó cun ibig mo ay basain ang mata nang
alac sa misang pinagbabaran n~g cataua,t, dahon nang _argémone_, yaon
bagang damong itinuturo co sa párrafo 338.
=CAPÍTULO 51.=
_Ang gamot sa hindi macaquita, magaling man ang caniyang mata, na ang
tauag nang castila doo,i,_ gota serena.
337. Mayroong tauo, na cun tingnan ang caniyang mata, ay anaqui para
nang mata nang ibang tauo, datapoua,i, hindi siya macacaquita; cun
baga caya hindi siya macaquita, ay sapagca nalubay, ó ga namatay ang
cabagsican nang litid nang mata, ay ualang magauang gamot doon.
Datapoua cun dala nang masamang sin~gao nang catauan, ay cailan~gang
sangrahan muna ang may catauan cun maraming dugo siya, ó cun bata pa.
Bucod dito ay palonoquin ang maysaquit arao-arao nang dalaua ó tatlong
píldoras ó pelotilla na bilin sa numero 43; saca doonan nang parapit
número 36 sa batoc ó sa licod nang tayin~ga, na pababayaang sumago
doon nang malauong panahon, at cun minsan macacaquita na ang
maysaquit.
=CAPÍTULO 52.=
_Ang gamot sa may sugat sa suloc nang mata, ó sa liran._
338. Ang gagauin sa may sugat sa suloc nang mata ay ang man~ga turo sa
capítulo 49. Ang sugat nang mata ay maiguing lahiran nang tubig na
pinagtunauan nang laman nang bun~ga nang _aroma_ na linahucan nang
caunting asin. Mabuti rin doon ang sucang pinagbabaran nang caputol na
tanso, para nang man~ga cuartang malinis. Magui ring lahiran nang
dagta nang _argémone_ na yao,i, damong sungmisibol sa man~ga patio
nang simbahan nang Maalat pati sa Tondo; ang bulaclac noon ay
malaqui,t, madilao; ang catauan pati nang bun~ga sampon nang dahon ay
matinic; ang dagta noon ay madilao. Ito,i, turo ni Linneo.
[Design]
=CAPÍTULO 53.=
_Ang gamot sa masaquit ang tayin~ga._
339. Cun baga masaquit ang tayin~ga, ay mabuti patacan nang gata nang
_lasona,_ na may calahoc na gatas nang babayi; mabuti rin ang gata
nang _calabasa._ Cun baga caya lamang sungmasaquit ang tayin~ga,
sapagca nalamigan, ay magluto ca n~g isang _daga_ sa _alac,_ hangan sa
matunao, salain mo yaong alac, at maminsan-minsan mong patacan ang
tayin~gang masaquit noong ding alac na mainit-init, at mauauala ang
saquit.
340. Cun namamaga ang tayin~ga ay maglaga ca n~g balat nang granada sa
ihi nang tauo na may ilang arao na ang ihi, at yao,i, ibasa mo sa
tayin~ga at mamamatay ang man~ga ood, cun baga mayroon; cun ibig mo
ang gata nang _romerong_ binayo ay isa rin. Itong lahat ay uica ni
Clain. Datapoua mayroong isa pang gamot na totoong buti, na yao,i,
gayon. Magihao ca sa apoy nang isa ó dalauang dahon nang _sorosoro_ na
ang tauag sa Maynila doo,i, _lengua de perro,_ at ang gata noon iyong
isoot sa tayin~ga nang isang pacpac na munti nang sisiu. Yaon ay
gagauin mong macalaua ó macaitlo maghapon.
341. Cun hindi macarin~gig ang may catauan ay magaling doon sa
tayin~ga ang gata nang _coles_ na may casamang _alac_ sa misa. Maigui
rin sootan ang tayin~ga nang caunting bulac na ibinabad, sa alac na
pinagtunauan nang ga dalauang butil na _almizcle;_ bucod dito ang ulo
ay tatacpan nang paño, at masamang mahan~ginan. Ang uica ni P. Santa
Maria, ay totoong galing sa masaquit na tayin~ga ang patacan nang
_taba_ nang buaya, at cun minsan mauauala ang pagca bin~gi. Na-aari
rin ang taba nang baboy. Mabuti doon naman sa hindi macarin~gig ang
gata nang _yerbabuena_. Ang uica nang iba, ay magaling din ang gata
nang _ruda._
_Nota._ Cun minsan ang tayin~ga caya masaquit; ay may _erisipela_
(culebra) sa loob. Cun gayon ay gagamutin para nang turo sa capítulo
23.
=CAPÍTULO 54.=
_Ang gamot sa inuurun~gan nang pauis, galis, buni, ó cun nauauala ang
talagang bubucol, ó sisibol sa catauan; at hindi tungmutuloy._
342. Ang tauong binubuni, ó pinapauisan ó guinagalis na dati, na
biglang nauaual-an noong man~ga saquit na yaon, ó cun baga siya,i,
binubulutong ó tiniticdas, ó quinuculebra, ó cun tinutubuan nang
anomang masama, at hindi tungmoloy, cundi lungmulubog at napaiilalim,
cun minsan siya,i, maguiguing _ético,_ ó hihicain, ó daraanan caya
nang hindi macahin~ga, ó nang ibang saquit na masama. Cun ang may
catauan ay naghihirap dahil sapagca nauala yaong pinaca sin~gao nang
catauan; ay mabuti ang siya,i, magdamit nang maramirami ó magbalabal.
Saca uminom siya nang tubig na pinaglagaan nang bulaclac nang
_alagao,_ na dinoroonan nang caunting _nitro, ó salitre,_ at macalaua
maghapon caniyang cacanin ang timbang cahati nang bilin sa número 42;
bucod dito ay magpupurga siyang parati. Cucuscusin nang tuyong damit
ang caniyang man~ga paa hangang tuhod, at babañusan naman cun umaga at
cun gab-i nang malacucong tubig. Ang caniyang iinuming parati ay ang
bilin sa número 71 ó ang sa 75. Houag siyang cumain, cundi gatas nang
_baca,_ ó cambing, ó _calabao._ Cun malubha ang maysaquit ay parapitan
sa batoc, ó sa guitna nang dalauang balicat, ó sa man~ga bias nang
man~ga camay, ó sa man~ga paa; saan man doon ay na-aari; cun baga
galis ang lungmubog ay maigui igaua nang capaanyoan ang maysaquit,
nang mangyaring siya,i, malalinan uli nang galis.
=CAPÍTULO 55.=
_Ang gamot sa namamaga ang boong catauan na ang tauag nang castila
doo,i,_ hidropesía.
343. Cun namamaga ang boong catauan nang tauo, ó hindi man ang boong
catauan, cun hinihipo nang camay ang laman ay malata at malamig; at
cun idiniriin nang daliri, ay bungmabaon sa laman ang daliri, at
nagcacahucay doon, na hindi nauauala pagcaraca; caya gayon ay sapagca
ang pinaca tubig na dating calahoc nang dugo, ay bungmubucod at
napapatahan sa ilalim nang balat nang catauan.
344. Ang unang namamaga ay ang paa at hita, at hungmahalili ang boong
catauan; sa bay-auang mayroong isang tila bucol; ang balat ay ga
maguintab, namumutla, at lungmalamig, at hindi lubhang nacacaramdam;
ang paghin~ga ay mahirap, at lalo pa cun gab-i, ó cun bagong nacacain;
ang maysaquit nag-uubo; hindi pinapauisan; ang pulso ay munti,
malalim, madalas at gulo; ang ihi ay hindi luto, at hindi rin marami;
ang inaiilaguin ay hindi rin luto, at may dugo pa cun minsan; ang
maysaquit ay mahina; nauuhao na parati, at hindi macacain; ang dila
cun minsan; ay tuyo. Cun malalauon-lauon, ay nalalagnat dahilan sa
tubig na nabubuloc sa man~ga laman, at pagca gayon ang caniyang
hinin~ga ang lauay at ang ihi ay mabaho. Maraming dahilan ang
iquinapagcacasaquit nang tauo noong gayong saquit. Cun minsan yaong
saquit ay minamana; cun minsan dala nang pag-inom nang alac na
matapang, ó dala nang pagpupurga ó pagsasangra nang totoong limit, ó
nang pag-inom nang tubig na malamig pag ang tauo,i, nainitan, ó
galing sa malaquing gaua; cun minsan dala nang pagtahan sa mababang
lugar ó nang pagcain nang man~ga ualang sustancia. Nagcacasaquit din
nang ganitong saquit ang matamaring cumibo, ang hinica, ang nan~giqui,
ang nag-ilaguin nang malacas, at ang inurun~gan nang galis, buni, ó
nang sa bouan bouan cun baga babayi. Caya ang pag-gamot doo,i,
maliuag; datapoua cun minsan ay gagaling ang maysaquit cun talaga
siyang gagaling capag sundin niya ang man~ga ituturo co n~gayon.
345. Ang maysaquit ay tatahan sa lugar na mainit at sa ualang maraming
ilog ó laua. Cun hindi na-aari sa caniya yaon ay maglagay siya nang
bagahan doon sa silid na tinatahanan niya ó magbago muna nang bayan;
mag-in~gat siya sa calamigan nang gab-i, ang caniyang cacanin ay
tinapay na matigas ó ihao sa baga; ang _carne_ at ang _isda_ na
caniyang cacanin ay ihao rin sa baga, at maigui sucaan, ó doonan nang
gata nang dayap. Ang maysaquit ay hindi sucat uminom nang tubig,
magmumumog siya lamang ó iinom nang caunti; magaling din ang _alac_ sa
misa na hindi maitim, na pinagbabaran nang ajenjos. Mabuti rin, ani
Buchan, ang pag-inom cun umaga,t, cun gab-i nang isang cucharang bot-o
nang _mostaza_ na hindi bayo na ihuhulog sa isang tazang tubig na
pinaglagaan nang _luya._ Bucod dito ang maysaquit ay lalacad na
parati, ó sasacay sa cabayo, maigui ring cuscusing parati ang caniyang
catauan nang basahang tuyo at mainit; ang damit na gagamitin nang
maysaquit ay ang tinina nang azul, na pasasayaring maigui sa catauan,
at masama ang louag.
346. Touing umaga paiinumin ang maysaquit nang isang cuchara nang
bilin sa número 72. Itong gamot na ito,i, itinutuloy hangang mauala
ang pamamaga nang catauan. Ang ungmiinom noon ay ungmiihi nang marami,
at yaon ang nacacauala nang pamamaga. Cun hindi ungmiihi nang marami
ang maysaquit, painumin man noong turo co n~gayon, ay damidamihan yaon
ding painom na bilin sa número 72; at cun baga ungmuunti-unti na ang
pamamaga, ay bigquisang maigui ang catauan, at painumin ang maysaquit
nang timbang dalauang piso nang bilin sa número 74, isang oras bago
cumain, cun tanghali at cun gab-i. Itong dalauang gamot na ito; ang
bilin baga sa número 72, at sa 74, ay itinutuloy, hangang sa gumaling
ang maysaquit.
347. Ang man~ga purga at man~ga papauis ay nacacagaling din sa
nagcacasaquit noong saquit na yaon. Datapoua sapagca cun minsan
nacacasama bagcus, caya magaling sa lahat ang man~ga itinuro co sa
man~ga párrafo 345 at sa 346. Maigui rin (ani Buchan) carlitan ang paa
nang maysaquit hangan sa binti, houag lamang palaliman ang carlit,
bago basain nang alac, ó aguardiente ang lugar na quinarlitan.
348. Mayroong isa pang pamamaga nang catauan, na hungmahalili sa
lagnat na pan~giqui na lauon; at ang bagay doon ay yaon ding man~ga
sinabi co sa párrafo 345 at sa 346. Cun ang paa lamang ang namamaga
susundin ang man~ga turo sa párrafo 352 at 353.