naglintog, sucat na roon ang tapalan nang damit na babad sa malamig na
tubig; yao,i, gagauing parati. Cun mayroong dagta nang aroma, (goma de
aroma) ay lahucan nang pula nang itlog, at ilahid doon nang houag
maglintog. Ang madali at ang ualang liuag sa lahat na gamot, maglintog
man ang laman, ay ito. Ang isang itlog nang manuc ay hinahalong maigui
sa pingan; sinasamahan nang dalauang cucharang lan~gis na bago nang
niyog ó lana man; hinahalo pang magaling capoua, at itinatapal. N~guni
ang magaling sa lahat na gamot ay ang lan~gis nang _cacao,_ na gayon
ang pag-gaua. Ang isang gatang na cacao, iyong isan~gag, bago
dicdiquin mo nang maliit. Saca ihulog mo sa palioc na may tubig, at
ilagay mo sa mahinang apoy. Hahaluin mong parati nang patpat ang
cacao, at yaong lan~gis na lungmulutang sa ibabao nang tubig, iyong
ipunin nang isang pacpac nang manoc at ihulog mo sa taza. Ilapit mo sa
apoy ang taza nang maiga ang tubig na casama nang lan~gis, at pag
naiga na ang lan~gis na natitira ay itago mo sa garrafa. Itong lan~gis
nang cacao siya ang mabuting ilahid sa lugar na napaso, ó nabanlian
nang anomang mainit na tubig. Magaling din ang bumayo ca nang _uling_
nang langca, at doonan mo nang _lana_ bago itapal, at mauauala pati
pilat. Cun baga pólvora ang nacapaso, ay mabuti lahiran ang napaso
nang dugo nang manoc na munti, at saca tacpan nang damit; ang gatas
nang babayi ay maigui ring ibasa doong parati; ganoon din ang maputing
_gabi_ cun calusin, at samahan nang _lana,_ at itapal sa masaquit, ay
nacaguiguinhaua sa may catauan. Na-aari namang tapalan nang camatis
na hiniua, na pinapaltang maminsan-minsan, nang mahan~ginan ang lugar
na masaquit. Ang isa pang totoong buting itaquip sa gayong sugat, ay
yaong tila bulac nang bun~ga nang boboi.
287. Datapoua cun ang lugar na napaso ay malaqui, at ang pamamaga ay
totoong laqui naman, ang cailan~gang gauin (ani Tissot) ay sangrahan
ang maysaquit, minsan ó maquiilan yaon sa caniyang calagayan.
288. Ang maysaquit ay ilagay sa _husay_ (capítulo 4). Houag ipaiinom
sa caniya cundi ang bilin sa número 2 at 4; bucod dito ay susumpitin
arao-arao.
=CAPÍTULO 35.=
_Ang gamot sa tauong naguitguitan ó nagalusan, at sa nasugatan, pati
sa nahiua ó sa tinaga nang ibang tauo._
_Nota._ Ang mabuti sa nagalusang tauo,i, ang laman nang bun~ga nang
_boboy_ yaon bagang tila bulac, na itataquip na magaling doon sa
lugar na masaquit. Maigui rin ang abo nang papel sangley sa sinunog.
Gayon din ang gamot sa nagasgasan ó naguitguitan nang lubid ó nang
ibang bagay, na yao,i, _rozadura_ cun tauaguin nang castila.
289. Cun mayroong tauong sinugatan, ó tinaga ó inulos nang sundang, ó
cun siya,i, nahiua, cun baga ang sugat ay munti at hindi lubhang
maraming dugo ang lungmalabas, ay maghanda cang madali nang _hilas_
nang lienzong luma, at ilatag mo sa sugat at houag mong idiriing
lubha. Saca sa ibabao nang hilas ay doonan mo nang isang caputol na
lienzong babad sa lana, ó lan~gis na bago nang niyog, bigquisan mo
nang hindi louag at hindi maigting, at houag mong quiquibuin yaon sa
isang arao at isang gab-i. Saca cun tatatapin ang sugat, ay aalisin
ang hilas na hindi totoong naniniquit doon, sapagca ang hilas na
totoong cungmacapit sa sugat, ay hindi cailan~gang ugcain; doonan
lamang nang iba pang bago at sucat. Ito lamang gauang itong itinuro co
n~gayon ay nacabababao sa maraming sugat, at hindi nagnanana; at cun
baga nagnanana, ay tapalan nang caunting ungüentong madilao número 46.
Cun baga ang sugat ay totoong unti, ay siya na roon ang anlalaua;
n~guni cun malalim ang sugat at munti ang butas ay cailan~gang lac-han
nang caunti ang butas bago gamutin.
290. Cun ang sugat ay malaqui, caalamalam mamamaga muna, bago
magnacnac; ang maysaquit ay lalagnatin, at cun minsan ay tila
masisirasira ang bait. Ang magaling gauin pagca gayon ang lagay nang
nasugatan, ay ang hilas muna ang itapal sa sugat, at sa ibabao lag-yan
nang tinapay na durog na dinoroonan nang gatas at caunting _lana_ nang
houag maniquit ang tinapay, at yao,i, ang ilalagay sa ibabao nang
hilas bago bigquisan para nang dati; na-aari naman ang tinapay lamang
at ang tubig na ualang iba, datapoua cailan~gang paltan macaapat
maghapon.
291. Bucod dito ang may sugat, cun nalalagnat ay sasangrahan, cun baga
hindi linabasan nang maraming dugo ang sugat; saca ilagay _sa husay_
(capítulo 4), at susumpitin touing arao na ualang liban. Ang isa
namang cailan~gan sa ganoong maysaquit na ang sugat ay malaqui, ó cun
nadoroon sa masamang lugar (sa dibdib baga, sa tiyan, ó sa bay-auang,)
ay houag pacanin nang anoman, cundi tubig na pinaglagaan nang palay ó
basabasa; gayon din totoong sama sa nasugatan ang pag-gaua nang
mahalay, at caalamalam mamamatay.
292. Cun baga ang sugat ay nadoroon sa ulo, ay hindi magaling doon ang
lan~gis, ó _lana_ cundi ang hilas muna, at saca ang isang tapal n~g
_betonicang_ binayo (cabling), ó cun ualang cabling, ay ibabad sa
mainit na _alac_ sa misa ang lienzong idoroon sa ibabao nang hilas;
saca sundin ang bilin sa párrafo 291.
293. Cun mayroong naputol na ugat ca malaqui, at malacas lumahoy ang
dugo, ay maigui roon ang _agárico de roble_ número 67; at sapagca dito
sa Filipinas ualang _agárico,_ ay na-aari ang _colatcolat_ número 67,
yaon bagang tila cabuting matigas na sungmisibol sa man~ga cahoy, _sa
alibangbang_ baga; ang unang balat nang _colatcolat_ ay itinatapon,
ang ibang natitira ay babayuhin, ó bubugbuguin nang cahoy nang
lumambot, at yaon ang itinatapal sa sugat; saca doroonan sa ibabao
nang maraming hilas, at isang lienzo, at bibigquisan tuloy. Cun hindi
rin ungmaampat ang dugo, at ang sugat ay nadoroon sa camay ó paa, ay
cailan~gang bigquisan ang casangcapang nasactan sa itaas nang sugat
nang isang bigquis na ang lapad ay tatlong daliri man lamang, na
pinipitpit nang isang caputol na cahoy nang umigting; houag lamang
pacalulubhain, at maca mabuloc ang laman; maminsan-minsan ay lolouagan
ang bigquis.
294. Cun baga ang sugat ay nadoroon sa tiyan at hindi lungmalabas ang
bituca ay gagamutin ang may catauan para nang turo sa capítulong ito;
datapoua cun malalim ang sugat at ang bituca ay lungmalabas, uusisaing
maigui cun nabutas ang bituca, at cun baga nabutas, na caya na-aalaman
sapagca linalabasan nang dumi doon din sa butas, ay houag anomanahin
cun munti ang sugat; datapoua cun malaqui, ay tatahiin nang sangpouong
bilong _abaca_ na pinagquitan nang houag lumabas ang dumi, at ang dulo
nang itinahing _abaca,_ ay pababayaang lumauit sa labas nang tiyan
nang mahila cun malauon, at pagca siyang cusang sumunod sa camay nang
humihila. Bucod dito ang bituca ay cailan~gang hugasan muna at linisin
nang alac na pinaglagaan nang romero, bago ipasoc uli sa tiyan nang
marahan-dahan; saca tinatahi pati nang sugat nang tiyan para nang
sinabi cong una, at pagca yari na yaon, ay guinagamot ang sugat para
nang turo sa capítulong ito.
295. Yaong man~ga paraan nang pag-gamot sa man~ga sugat na sinaysay
co sa capítulong ito ay sucat na sa anomang sugat; datapoua mayroon
pang ibang man~ga bagay na magaling ding maalaman n~g m~ga mangagamot,
maca cailan~gang gamitin nila cun ualang iba. Ang romerong n~ginoya,
ay mabuti doon sa sugat; ang man~ga dahon nang _hagonoy_ ay totoong
buting bayuhin munang maigui, at patacan nang caonting _lana,_ ó
bagong lan~gis nang niyog; saca balutin sa dahon nang saguing; at
ibaon sa mainit na abo, bago itapal sa sugat at tuloy gagaling, cun
gauin mong macalaua, malaqui man ang sugat. Maigui rin ang ugat nang
_baliti_ na babayuhin bago itapal. Ang isa pa manding magaling, ay
gayon; ang isang caputol na cahoy nang _molauin_ ay iyong lagariin, at
ang quinain nang lagari iyong ibudbud doon sa sugat. Ang tuyong tai
nang cabayo ay maigui rin sa sugat, pag hindi malaqui.
=CAPÍTULO 36.=
_Ang gamot sa sugat na lauon, na hindi mabahao._
296. Ang m~ga sugat na lauon ay hindi sucat bahauin pagcaraca, ani
Tissot, sapagca marami ang namamatay nang biglang pagcamatay dahil
doon. Ang man~ga sugat na lauon ay gaua cun minsan nang palo, ó nang
bucol ó sibol na hindi guinamot n~g paanyo. Cun minsan naman dala n~g
_escorbuto_ ó dala nang pagcabuloc nang catauan. Cun ang escorbuto ó
ang ibang dahilan ang pinagmul-an n~g sugat na lauon ay cailan~gang
alisin muna yaong isang saquit bago gamutin ang sugat. Ang pagbahao
noong man~ga sugat na yaon ay hindi lubhang maliuag; datapoua houag
bauahin pagcaraca nang mangagamot, cundi paraanin muna sa ibang lugar
nang catauan nang maysaquit yaong masamang lungmalabas na parati sa
sugat Caya ang unang gagauin sa tauong may saquit na lauon, ay
purgahin touing icalauang lingo nang bilin sa número 21; itong
ganitong purga ay itutuloy nang malauon, at pag pinurga nang macaitlo
man lamang ang maysaquit, ay gamutin na ang sugat para n~g sasabihin
co n~gayon sa m~ga párrafong isusunod dito Ang lungmalabas sa man~ga
sugat ay hindi nana, cundi anaqui tubig na maputi-puti,
malabnao-labnao, at totoong baho na cun mapasayad sa ibang m~ga laman,
ay nagpapalintog cun minsan. Pag nabahao na ang sugat, ay itinutuloy
ang pagpurga sa may catauan na maminsan-minsan. Yaong tauong may sugat
na ibig madaling gumaling, ay cailan~gan ang houag siyang cumain nang
man~ga maalat, ó man~ga mahanghang, ó mainit ó maraming carne, at
houag tumiquim siya nang isda at alac. Cun ang sugat ay nadoroon sa
paa, ay masama sa may catauan ang lumacad na parati, ang magpahan~gin
ang yumapac sa basá, at ang mahan~ginan ang caniyang sugat. Ang isa
pang magaling na totoo sa may sugat na lauon, ay lag-yan nang fuente
sa paa, ó camay bago bahauin ang sugat.
297. Cun minsan ang man~ga tabi nang sugat ay totoong tigas na
cailan~gang hiuain muna, bago gamutin; datapoua cun hindi matigas ang
man~ga tabi nang sugat ay tapalan pagdaca nang bilin sa número 69, at
sa ibabao lag-yan nang ilang lienzong babad sa turo sa número 70 na
macaitlong papaltan touing arao; at sa número 69 ay macalaua lamang.
Datapoua cun minsan ay hindi cailan~gan itong ganitong gamot sapagca
maraming sugat na lauon ay nababahao cun pahigain ang maysaquit, at
latagan nang hilas ang sugat, at doonan pa sa ibabao nang hilas nang
isang tapal na tinapay na durog, bulaclac nang alagao at tubig. Bucod
dito touing guinagamot, ay cailan~gang linisin ang sugat at hugasang
maigui nang tubig na malacuco na pinaglagaan nang caunting romero, ó
nang dahon nang macabuhay ó lin~gangsina ó hagunoy; ito,i, gagauin
bago tapalan.
298. Cun hindi mo ibig gamitin ang bilin sa número 69, at sa número
70, ay na-aari ang man~ga sasabihin co n~gayon sa man~ga párrafong
isusunod co dito, na yao,i, pauang aral ni P. Clain.
299. Ang man~ga sugat na ang man~ga tabi ay matigas, ay mabuti tapalan
nang apog na sinubhan; saca linisin at hugasan nang tubig na
pinaglagaan nang romero, ó rosas, bago doonan uli nang apog. Ito,i,
paparatihing gagauin. Ang laman na lungmalabis sa man~ga tabi, cun
budburan nang polvos nang puno nang _coles_ na sinunog, ay mauauala
cun minsan. Itong dalauang gamot tila hindi magaling.
300. Doon sa man~ga masasamang sugat na lungmalapad at lungmalaqui; ay
maiguing itapal ang dahon nang _lanting_ na binayo. Nang mamatay ang
man~ga ood sa man~ga sugat, ay bumayo ca nang _payangpayang,_ samahan
mo nang apog at dahon sariua nang tabaco na pauang binabayo bago
itapal. Totoong galing naman sa man~ga gayong sugat ang hugasang
parati nang tubig na pinaglagaan nang hagunoy, bago tapalan n~g dahon
din nang hagunoy na binayo. Ang dahon nang tan~gantan~gan ó
lin~gangsina ay totoong galing sa gayong sugat; inilalaga muna ang
dahon, at yaon ang ihuhugas na parati sa sugat, bago tapalan noon ding
dahong binayo. Ang pinan~gan~ganlang _macabuhay,_ pag inilaga rin ang
dahon, at ang tubig ay ihugas na parati sa sugat, at saca tapalan
noong ding dahong binayo, ay na nacagagaling naman.
301. Cun baga nagsusugat ang punong catauan nang lalaqui ó babayi, ay
guinagamot muna ang may catauan para nang turo sa párrafo 296, bago
lahiran ang man~ga sugat nang _apdo_ nang bacang lalaqui. Maigui ring
tapalan nang dahon nang culit na babayuhin muna. Ito,i, turo ni P.
Clain. N~guni cun bago yaong man~ga sugat ay dala nang pag-gaua nang
mahalay ay cailan~gang tumanong sa marunong, nang siya,i, gamutin nang
ungüento nang mercurio núm. 28.
=CAPÍTULO 37.=
_Ang gamot sa linuluslusan, na ang tauag nang castila sa ganoong
saquit ay_ hernia ó quebradura.
302. Mayroong tauo, na pagca pan~ganac sa caniya ay linuluslusan na;
datapoua ang caramihan ay caya linuluslusan, ay gaua nang pagsigao
noong bata pa sila, ó dahil sa pag-uubo ó sa pagsuca. Cun matanda na
ang tauo, ang pagbuhat nang man~ga mabibigat ay yaon ang ugaling
pinangagalin~gan nang saquit na yaon. Ang lalaqui ay marahil luslusan
sa babayi.
303. Itong saquit ay bagay-bagay; datapoua ang aquin lamang sasaysayin
dito ay ang pagpanaog ó ang pagluslus nang bituca sa pinaca supot nang
bayag nang lalaqui, ó sa ilalim nang-punong catauan nang babayi. Cun
ang bituca, ó ang linoob nang catauan ay tungmatalon, at naparoroon sa
man~ga lugar na yaon; ang tauag sa nagcacasaquit nang gayon ay
_linuluslusan._
304. Sa alin mang tauong linuluslusan, bata man matanda man, ang
pag-gamot ay iisa rin. Datapoua ang man~ga bata ay madaling gamutin,
at bihira ang hindi gungmagaling, alagaan lamang nang tali, ó bigquis
yaong lugar na pinaroroonan nang bituca. Yaong tali ó bigquis na
inilalagay doon, ay mayroong sadhiyang pagcatabas, na hindi maliuag
isipin nang alin mang marunong dunong, sapagca ibinabagay sa lugar na
quinadoroonan nang saquit. Ang bigquis ay mayroong apat na dulo; ang
dalauang nangagaling sa licod, ay binubuhulan sa ilalim nang pusod; at
ang dalauang dulo nang tali na nagmumula sa harap ay ipinapatun~go sa
bay-auang, at doon tinatalian. Bucod dito sa guitna nang taling yao,i,
mayroong isang tila unang munti ó dalaua caya, na taga pagdiin nang
bituca nang houag macalabas uli. Datapoua bago ilagay ang tali doon,
ay cailan~gang pacausisaing maigui, cun mayroon pang natitirang bituca
sa labas, at cun baga hindi napasoot ang lahat sa loob, ay masamang
doonan nang tali ang maysaquit. Cun minsan ay hindi maipasoc ang
bituca, sapagca ang saquit ay lauon na, at maraming bituca ang
lungmalabas. Cun gayon ay cailan~gang igaua n~g capaanyoan ang
maysaquit at lag-yan din nang tali na ualang unan.
305. Nang mapasauli ang bituca nang batang linuluslusan, ay
pinahihiga muna nang patihaya; dinoroonan nang damit sa ilalim nang
pig-yi, nang tumaas. Pagca yari nito,i, cun baga hindi pungmapasoc na
cusa ang bituca, ay tinutulun~gan nang camay na marahan dahan, bago
lag-yan nang taling itinuro sa párrafo 304; hindi magcacasiya ang
isang tali lamang; cailan~gan ang dalaua; at bago ilagay ang ipapalit
sa maruming pinapaltan, ay cailan~gang tingnan cun nadoroon caya sa
loob ang lahat na bituca. Cun ibig mo, ay matatapalan ang bata nang
_lin~gangsina_ na idinadarang muna sa apoy nang madaling gumaling,
saca dinoroonan nang tali Cun baga matandang tauo ang linuluslusan,
cun bago pa ang saquit, ay hindi rin maliuag mauala; datapoua cun
lauon, ay hindi na ma-aari. Ang gagauin doon ay gayon: pinahihiga ang
maysaquit nang patihaya, pinatataas ang tuhod nang sumayad ang
talampacan nang paa doon sa hihig-an. Saca ipinapasoc sa loob ang
bitucang lungmalabas; itong pagpasoc nang bituca cun minsa,i, ualang
liuag; cun minsan ay hindi sungmusunod, cundi marunong humipo ang
mangagamot sapagca cailan~gang iriin nang camay na catulong ang man~ga
daliri, at pinipilit pumasoc sa loob ang man~ga bituca. Datapoua cun
mahirap ang calagayan nang maysaquit, at hindi sungmusunod ang bituca,
ay cailan~gang sangrahan muna ang may catauan. Saca susumpitin nang
tubig na pinaglagaan nang culutan na linalahucan nang isang cucharang
mantica at calahating cucharang asin; pagca sinumpit ang maysaquit, ay
tatapalan muna nang malauon-lauong oras, nang man~ga basahang babad sa
túbig na mainit, bago atuhin ang pagsasauli nang man~ga bituca.
306. Cun minsan ang bituca ay pungmapasoc na cusa, pag tinapalang
ilang arao ang maysaquit nang dahon nang tabacong sariua na ibinababad
sa mainit na alac. Magaling naman ang dumi nang baca, na pinatutuyo
tuyo muna sa cauali, at sabay pinapatacang parati nang caunting
lan~gis, bago itapal sa masaquit. Cun hindi rin pungmapasoc ang
bituca, ay sumpitin nang malauon ang maysaquit nang usoc nang tabaco
para nang turo sa párrafo 457, at siya ang lalong matapang na gamot
doon.
=CAPÍTULO 38.=
_Ang gagauin sa lungmalabas ang tumbong, at sa babaying lungmalabas
ang punong catauan._
307. Cun mayroong tauo, na lungmalabas ang caniyang tumbong ó pouit,
ay pinararapa muna at pinatataas ang pig-yi; saca ang mangagamot ay
babasain nang lana ang caniyang man~ga daliri, at ang tumbong ay
caniyang ipapasoc sa loob na marahan dahan; pagca napasaoli na sa
loob, ay tapalan nang basahang babad sa tubig na pinaglagaan nang
balat nang _granada, ó duhat ó camachiles,_ bago talian nang isang
tali na may apat na dulo. Cun aayao ca noong ganoong paraan, ay
tapalan ang pouit nang incienso, sahing at polvos nang sinunog na
sun~gay nang usa, at papasoc ang tumbong. Maigui rin ang mag-ihao ca
sa apoy nang isang dahon ó palapa nang (maguimaguei) at pag malamig
na, itapal mo roon, gagaling ang maysaquit. Cun minsan ang paglabas
nang tumbong ay dala nang pag-iilaguin, na siya ang totoong
cailan~gang gamutin.
308. Cun lungmalabas ang punong catauan nang babayi, ay pahihigain
nang tihaya. Dinoroonan nang damit sa ilalim nang pig-yi nang tumaas;
binabasang parati nang mainit-init na alac ang caniyang punong
catauan; saca ipinapasoc nang camay sa loob na marahan dahan, bago
doonan nang tali na may apat na dulo. Magaling naman ang pinacadahon
n~g magui (maguei) na inihao muna; baga itapal doon para n~g turo sa
párrafo 307 na sinundan nito.
=CAPÍTULO 39.=
_Ang gagauin cun macati ang punong catauan nang lalagui ó nang babayi,
pati sa lalaqui, cun ungmuurong ang caniyang punong catauan, at sa
namamaga ang bayag ó ungmiihi nang nana._
309. Cun mayroong lalaqui na ungmuurong ang caniyang punong catauan,
ay painumin noong picatubig, na nangagaling sa saguing na
pinan~gan~ganlang _botohan_ bago bumun~ga. Na-aari rin ang tubig sa
saguing na pinan~gan~ganlang _abaca._ Gayon din ang ugat nang
pandacaquing itim, cun cayurin muna, at inumin ang quinayod sa
caunting alac sa misa ó tubig, ay magaling din. Cun ang punong catauan
nang lalaqui ó nang babayi ay mabuting basain nang basain nang tubig
na pinagbabaran nang caputol na san~ga nang _macabuhay_ na mapait, at
cun hindi nauauala ang saquit ay mabuti lonoquin nang may catauan ang
píldoras ó pelotillas nang talamponay ayon sa turo sa número 57.
_Nota._ Cun mayroong lalaquing ungmiihi nang nana ó cun namamaga ang
bayag, ang mabuti doo,i, painuming parati nang tubig na pinaglagaan
nang colotan. Magaling din ang magsumpit siya nang malimit, at
magpurga nang bilin sa número 23, na yao,i, gagauin touing lingo. Saca
iinumin niya ang bilin sa número 22, hangan sa siya,i, gumaling. Cun
baga caya ungmiihi nang nana ang maysaquit dahil sa siya,i, mayroong
bato sa pantog ay magaling uminom siya nang _café_ touing umaga; at
sundin ang man~ga turo sa capítulo 46. Ang pagcati nang punong catauan
pati nang pag-ihi nang nana, ay dala cun minsan ng pag-gaua nang
mahalay. Cun gayon ay cailan~gang tumanong sa marunong, nang gamutin
ang may catauan n~g paanyo, at nang pahiran ang caniyang paa nang
unggüento nang mercurio número 28, ayon sa uica co sa párrafo 301.
=CAPÍTULO 40.=
_Ang gagauin sa man~ga batang ipinan~gan~ganac na ualang butas ang
puit, ó may sara ang tain~ga ó ang punong catauan, ó cun mayroong
pinacatali sa ilalim nang dila._
310. Cun mayroong batang ipinan~gan~ganac at ualang butas ang pouit,
ay bubutasang marahan dahan nang isang lancetang matilos. Gayon din
ang gagauin cun hindi macaihi ang bata, lalaqui ma,t, babayi man,
dahil sapagca ualang butas. Ang batang babayi na may sara ang caniyang
punong catauan, ay binubutasan din nang lanceta, bago sootan doon sa
lugar na yaon nang isang caputol na tingang mabilog at maicli, na may
dalauang pinacatayin~ga, nang matalian sa bayauang nang bata; at houag
aalisin muna hangang di mabahao ang sugat at nang houag madaiti uli
ang m~ga tabi nang butas. Cun baga may sara ó nagdaraiti ang dalauang
pinacalabi nang punong catauan nang batang babayi, ay hinihiua rin
n~g lancetang matalim mula sa itaas hangang ilalim, bago doonan nang
caputol na tingang mabilog na may butas na patuloy sa guitna, at saca
tinalian sa bayauang para nang uica co nang una. Cun ang tayin~ga,i,
mayroon isang tila balat na nacatataquip doo,i, binubutasan din nang
lanceta, houag lamang palalimin ang paghiua.
Ang man~ga bata, na hindi macapag-uica nang malinao, sapagca doon sa
ilalim nang dila mayroong isang pinacatali, pagca gayon ay guinugupit
ang tali n~g gunting na munti. Datapoua houag puputulin ang m~ga ugat
na malalaqui, na nadoroon sa piling. Cun malacas lumahoy ang dugo, ay
pinapagmumumog ang bata nang tubig na sinucaan na dinoroonan nang
ilang butil na salitre, na cailan~gan ihanda muna. Maigui ring basain
ang lugar na linalabasan nang dugo nang caonting aguardiente, na ang
sa icatlong babagui ay suca. Maminsan-minsan ay pararaanan n~g isang
daliri ang ilalim nang dila nang houag magcapit uli yaong m~ga
guinupit. Itong lahat ay pauang aral ni D. Martín Martinez.
=CAPÍTULO 41.=
_Ang gagauin sa quiniquilmos na ang tauag nang castila sa gayong
saquit ay_ almorranas; _na yao,i, pamamaga nang puit nang tauo._
311. Doon sa pouit nang tauo, mayroong anaqui bucolbucol namumunti, na
cun minsan ay namamaga doon sa loob, na hindi naquiquita cundi sa oras
nang pananabi. Cun namamaga n~ga yaong man~ga casangcapan nang pouit
nang tauo, ang pan~galan sa pagcacasaquit nang gayon, ay _quilmosin._
Cun minsan naman mayroong lungmalabas na dugo na yao,i, touing bouan ó
touing icatlong lingo; itong paglabas nang dugo doon ay magaling sa
may catauan, at hindi sucat paual-in; sapagca hindi maca-aano sa
caniya. Ang lalaqui marahil quilmosin sa babayi.
312. Ang pinagmumul-an nitong saquit na ito ay ang maraming dugo, ang
pamamanglao, ang malaquing pagtaba nang may catauan, ang pagsacay na
parati sa cabayo, at ang pagliban nang ugaling pananabi, ó cun ang
inaiilaguin nang may catauan ay matigas. Ang man~ga babaying buntis ay
marahil daanan nitong ganitong saquit.
313. Cun namamaga lamang ang pouit, at ualang dugong lungmabas at ang
may cataua,i, madilao dilao at caniyang muc-ha, at sala ang pananabi
niya, ay gagamutin para nang turo sa párrafo 437. Datapoua cun ang
saquit ay malaqui-laqui, at marugo ang may catauan, ay cailangang
sangrahan; paiinumin nang bilin sa número 1 ó 2; paiinumin din nang
bilin sa número 20, na macaapat maghapon, susumpitin nang tubig na
pinaglagaan nang culutan lamang; at houag damihan ang isusumpit. Ang
pouit na namamaga ay tatapalang parati nang biling sa número 9, ó nang
sa número 65. Magaling ding tapalang parati ang pouit na namamaga n~g
bulac na babad sa gata nang _niyog._ Ang dahon nang _romero,_ cun
ilaga muna sa alac sa misa at itapal doong mainit, ay nacaguiguinhaua
rin sa maysaquit. Mabuti ring tapalan nang dahon nang _talampunay_.
314. Sinabi co na sa párrafo 311, na cun minsan ang pouit ay
linalabasan nang dugo, na cundi marami, ay hindi macacaano sa
maysaquit. Datapoua cun napaparami ang dugo, ó totoong limit nang
paglabas, ay sundin ang turo sa párrafo 316.
=CAPÍTULO 42.=
_Ang gagauin sa binabalin~goyn~goy._
315. Mayroong tauong linalabasan n~g dugo sa ilong na yaon ang
pinan~gan~ganlang _binabalin~goyn~goy,_ at cun hindi maraming dugo ang
lungmalabas ay mabuting pabayaan; datapoua cun minsan pag talagang
tatahanan ang paglabas n~g dugo, ay dinaraanan nang pagcalio ang
maysaquit, at ang magaling doon cun gayon, ay ang suca na ipa-aamoy sa
caniya; cun minsan naman ang maysaquit ay lungmulubha pa mandin; ang
dugo,i, hindi tungmatahan nang paglabas; ang pulso,i, ay tila
nan~gin~ginig, namamatay ang color nang muc-ha at labi, at ibig sumuca
ang maysaquit. Pagca gayon ay cailan~gang ampatin ang dugo, para nang
sasabihin co n~gayon sa párrafong isusunod dito.