Ang may cataua,i, guiniguinao muna nang malaqui; sungmusunod sa guinao
ang isang malaquing init at ang saquit nang ulo, at hang gang di
lumitao ang _culebra_, ay parating ibig sumuca ang maysaquit. Pagca
sibol nang _culebra_ na yao,i, sa icalaua ó sa icatlong arao, ay
ungmuunti ang lagnat at hindi na ibig sumuca ang maysaquit. Datapoua
hindi nauaualang parati nang lagnat na munti, at nanab-ang siya nang
pagcain, hangang di tumahan ang paglaqui nang culebra. Cun ang
muc-ha,i sinisibulan noon, ay sungmasaquit ang ulo, namamaga ang
bubong nang mata, ang mata,i, piquit, at hindi mapalagay ang
maysaquit. Cun minsan ang saquit ay ungmaalis sa isang pisn~gi, at
lumilipat sa cabilang pisn~gi, at napapacalat sa noo, sa liig at sa
batoc; cun gayon ay malalauon ang saquit. Cun malaqui ang saquit, ay
parating mayroong lagnat; sira ang bait nang maysaquit, at cun hindi
paanyo ang pag-gamot doo,i, namamatay cun minsan, lalo pa cun matanda
ang may catauan. Ang pagsibol nang _culebra_ sa liig, cun minsan ay
pinagmumul-an nang garrotillo; cun sa paa sumibol ang boong paa ay
namamaga pati nang hita. Cun malaqui ang sungmisibol na _culebra_,
yaong casangcapang masaquit ay sinisibulan nang tila lintog, ó pantog
na munti, na puno nang tubig na malinao, na ang camuc-ha ay napaso
yaong lugar na yaon, at ang tauag nang tagalog dito,i, _culebrang
tubig_. Itong man~ga lintog ay nan~gatutuyo at nan~galalaglag na
parang calisquis; cun minsan yaong pinacatubig na nasisilid sa lintog,
ay malagquit, na dahil doo,i, nag-cacalan~gib na macapal ang
casangcapang nasactan. Ang calauonan nang culebra ay ualo, sangpuo, ó
labingdalauang arao; at cun nauauala na ay pinapauisan nang malaqui
ang maysaquit; itong pagpauis ay hindi dungmaraan cundi sa catapusan
nang saquit.
227. Ang culebra ay marahil magbago nang lugar. Cun sa utac nang ulo ó
sa dibdib mapatun~go ay namamatay agad ang maysaquit; at cun sa liig
maparoon, ay garrotillo ang icamamatay niya.
228. Ang pinacabutil ó lintog nang saquit na culebra, ay bihirang
nagnanana, at cun baga magnana ay maguiguing sugat.
229. Ang dahilan nitong saquit ay ang apdo, na napapasama sa dugo, na
hindi lungmalabas na para nang dati sa pagpauis nang tauo.
230. Cun ang saquit ay munti, para nang sinaysay co sa párrafo 225,
ilalagay lamang _sa husay_ (capítulo 4) ang maysaquit, at paiinoming
parati nang tubig na marami na pinaglaan nang bulaclac nang _alagao,_
na dinoonan, nang timbang isang salaping _salitre_ sa iinuming
maghapo,t, magdamag. Houag pacanin siya nang carne ó itlog; masama ang
alac doon; ang man~ga gulay at ang man~ga hinog na bun~ga nang cahoy
ay macacain niya. Ito,i, magaling gauin sapagca nag-iilaguin ang
maysaquit nang malimit-limit, dungmarami ang ihi, at ang pagtaib nang
catauan. Ang lugar na masaquit ay mabuting pasuin nang ilang paso nang
caunting papel sangley na linulon, ó nang laman nang bun~ga nang
boboy. Ito,i, gamot tagalog.
231. Datapoua cun malaquing saquit yaon, cun malaqui naman ang lagnat,
at ang pulso,i, malacas at matigas, ay cailan~gang sangrahan nang
caunti ang maysaquit, at cun hindi rin ungmuunti ang lagnat ay
sasangrahang minsan pa, ó macalaua caya. Saca ilalagay sa _husay_
capítulo 4; at sinusumpit na parati hangang bumaba ang lagnat;
pinaiinom naman nang bilin sa número 3, at pag munti na ang lagnat ay
pinupurga ang quinuculebra nang bilin sa número 23, ó binibig-yan
touing umaga nang ilang inom na bilin sa número 24. Itong pagpurga ay
totoong cailan~gan sa quinuculebra, nang mangyaring macuha ang _apdo_,
na ungmiinit at naiipon sa catauan. Cun humaba ang saquit, at ang may
catauan ay nananab-ang nang pagcain, at ang bibig ay mapait, ay
cailan~gang painumin nang alinman doon sa dalauang painom na itinuturo
sa número 34 ó 35, cun baga munti na ang lagnat; sapagca itong man~ga
pasuca,i, lalo pang maigui sa purga doon sa gayong lagay nang
maysaquit. Datapoua cun ang culebra ay nadoroon sa ulo, ay magaling pa
sa pasuca ang purga. Bagay rin dito ang bañusang macalaua arao-arao
hangang tuhod na malahinin~gang tubig, cun ang saquit ay tungmatahan
sa ulo; at cun mahirap ang calagayan nang maysaquit, ay totoong buti
lag-yan nang parapit sa talampacan número 36. Cun baga nang mapurga ó
mapasuca na ang quinuculebra, ay hindi rin ungmuunti ang lagnat ay
painumin touing icalauang oras ó malimit sa rito, nang isang cuchara
nang bilin sa número 10. Cun talagang mauauala na ang saquit na
culebra, sapagca,t pinapauisan na ang may catauan, ay bibig-yan nang
tubig na may _salitre,_ na pinagbabaran nang bulaclac nang _alagao_
para nang turo co sa párrafo 230, na sinundan nito at ituloy itong
pag-inom sa ilang arao, nang siya,i, mapauisan pa mandin.
232. Yaong lugar nang catauan nang maysaquit, na sinisibulan nang
culebra, ay budburan nang _harinang_ isinan~gag sa cauali ó palioc;
maigui pa sa harina yaong tila bulac nang bun~ga nang boboy na siya
ang itinataquip doon; cun munti ang saquit ay siya na yaon. Datapoua
cun malaqui ang saquit, ang isang basahang babad sa malacucong tubig,
na pinaglagaan nang bulaclac nang alagao; ay yaon ang totoong daling
nacacaguinhaua sa maysaquit. Magaling ding budburan nang color na
mapula, na guinagamit nang man~ga pintor; datapoua ang lalong madali
sa lahat, ay tudluquin nang carayom yaon man~ga lintog ó butil nang
_culebra_ sa dacong ilalim nang butil, at ang tubig na lungmalabas, ay
pahiran nang isang tuyong damit. Ang man~ga tapal na may taba ay hindi
sucat gamitin dito sa saquit na ito.
233. Cun ang culebra, ay ungmuurong at pungmapasoc sa loob nang ulo,
ó sa lalamunan, ó sa baga, ó sa loob nang catauan nang tauo, ay
cailan~gang sangrahan ang maysaquit; saca lalag-yan nang parapit sa
man~ga binti número 36; at parating paiinumin nang tubig na
pinaglagaan nang bulaclac nang _alagao_, na dinoonan nang caonting
_salitre_ para nang turo sa párrafo 230.
=CAPÍTULO 24.=
_Ang saquit na galis na pinan~gan~galang_ sarna _nang castila._
234. Dito sa lupa nang Filipinas ay naquiquilala nang lahat na tauo
ang galis. Ang pinangagalin~gan nitong saquit na ito ay ang pagcain
nang man~ga cun ano-ano, ang pagcain namang parati nang man~ga
ma-aalat, pati nang bun~ga nang cahoy na hindi cahinugan, at ang
malibag na damit. Mayroon namang tauo, na caya guinagalis, ay siya,i,
nalalinan noon.
235. Ang gamot sa guinagalis ay gayon. Houag pacanin nang man~ga
ma-aalat at maasim, pati nang may taba, ó nang man~ga maiinit para
nang _pimienta, chile, clavo, luya, _etc. Painumin arao-arao nang
tubig na pinaglagaan nang bilin sa número 26, ga tatlong taza carami
maghapon. Sa icapat ó icalimang arao ay purgahin nang bilin sa número
21. Pag nacalalo ang pitong arao, ay pupurgahin uli, at bago pacanin
ang maysaquit cun umaga, at bago siya humiga nang gab-i ay papahiran
nang ungüentong bilin sa número 52 ang lugar na sinisibulan nang
galis. Touing icatlo ó icaapat na arao ay pinapahirang uli hangang sa
macaapat; at caalamalam pagca yari na ito ay mauauala ang galis;
datapoua cun baga ungmuuli ay capupurgahin pa ang guinagalis noon ding
bilin sa número 21, bago ituloy ang pagpapahid sa man~ga galis na para
nang dati. Ang damit nang maysaquit ay cailan~gang paltang parati nang
ibang malinis. Magaling sa saquit na ito ang pagpambo ó paliligong
parati sa man~ga ilog, at uminom nang café arao-arao.
236. Cun baga caya guinagalis ang tauo ay gaua nang siya,i, nalalinan
noong saquit na yaon, at ang galis ay bagong-bago pa, ay hindi
cailan~gang purgahin muna. Datapoua cun lauon nang panahong
pinabayaang hindi guinamot ang galis ay gagamutin para nang sabi co
sa itaas sa párrafo 235, na sinusundan nito.
237. Cun ualang mantica, ó cun ualang _sal amoniaco_ at dahil doon
hindi mo magaua ang ungüentong bilin sa número 52, na-aari ang turo sa
número 44. Tandaang magaling nang man~ga mangagamot na itong saquit na
galis ay hindi sucat gamutin pagcaraca cundi unahin ang purga, at saca
isunod doon ang ibang sinabi co sa párrafo 235.
=CAPÍTULO 25.=
_Ang saquit na buni sa uicang castila_ empeines ó herpes.
238. Ang tauong binubuni, cun ibig niyang mauala ang caniyang saquit
ay humambo siya muna arao-arao; saca siya,i, uminom touing arao nang
_cremor_ número 24 timbang saicapat na isasama sa tubig na pinaglagaan
nang chicoria (dilang usa); ó cun ang buni ay masama,t, malacas
lumaban sa gamot ang iinumin ay ang bilin sa número 71. Ito,i, gagauin
nang labingdalauang arao calauon. Saca ang maysaquit ay magsangra at
magpurga nang bilin sa número 21. Quinabucasan bago siya cumain, ó
bago humiga, ay pahiran ang ibang man~ga buni nang ungüentong bilin sa
número 45 ó 52. Dito sa saquit na ito,i, masama ang malibag na damit,
at ang di pagpambo nang malimit-limit. Hindi sucat pahirang minsanan
ang lahat na buni; at masama sa may catauan ang biglang mauala ang
caniyang saquit; caya mabuting pabayaang lumalo muna ang ualong arao
man lamang; at magpurga uli ang binubuni. Yaong buning masama ang
color, na lungmalaban sa gamot, ay maigui cayurin muna nang isang
caputol na pingang basag, ó nang isang cuchillo, bago cuscusin nang
bauang at aguio, na cucunin sa bubun~gan nang cusina; ito,i, gamot na
marahil gauin nang tagalog, at totoong buti.
=CAPÍTULO 26.=
_Ang gamot, sa mancha sa muc-ha at sa man~ga pilat._
239. Mayroong tauong nilalabasan nang man~ga mancha sa muc-ha, di man
siya nagcacasaquit, at nang mauala yao,i, basain ang muc-ha na
maquiilan maghapon nang _sucang_ matapang, na pinaglagaan nang ugat
nang _calabasang_ puti. Magaling namang lahiran nang gata nang
salagsalag ó _pacupis_ (pepinillo de San Gregorio) na binabayo muna,t,
pinipiga; at ang gata ay sinasamahan nang caonting _pulot_. Itong gata
nang salagsalag ó pacupis na may calahoc na pulot ay siya rin ang
iguinagamot sa man~ga pilat, nang houag magbalan~gan ang color nang
catauan. Ito,i, turo ni Clain. Datapoua,t, ang dahilan nang man~ga
mancha sa muc-ha ó sa catauan ay saquit na namamahay sa loob.
=CAPÍTULO 27.=
_Ang gagauin sa sinisibulan nang anomang bagay na sibol._
240. Bagaybagay ang sungmisibol na masama sa catauan nang tauo, sa
macatouid; ang _pigsa,_ ang _baga,_ ang _tiboc,_ ang _taguihauat,_ ang
_cancro,_ at ang iba pa na may canicaniyang pan~galan. Cun inaacalang
may sisibol sa catauan, agad agad ay pacacactan sa linta yaong lugar
na masaquit na namamaga na, ó palibot doon sa talagang sisibulan. Cun
ualang linta, ay na-aari ang cadlitan muna bago tanducan, ó tacluban
nang ventosa, na ito,i, hindi gagauing miminsan lamang, cundi
maquiilan. Pagca gayon ang gaua, yaong talagang sisibol ay hindi na
tungmutuloy cun minsan, at tumuloy man, ay gungmagaan ang saquit
dahilan sa pagcuha nang dugo. Pag nacunan nang dugo ang maysaquit, at
inaacalang masama ang sisibol, ay pupurgahin cun marumi ang dila nang
bilin sa número 21, at susumpitin arao-arao na ualang liban nang bilin
sa número 5. Bucod dito ay houag ipatiquim sa maysaquit ang sabao, ang
alac, ang man~ga mahanghang, ang carne, ang itlog, ang isda at ang
baboy. Ang caniyang cacanin lamang ay ang tinapay na durog, na isinama
sa tubig na mainit, ó linugao cun ibig niya. Ang caniyang iinuming
parati ay ang bilin sa número 2. Cun ang sibol ay nacaputoc na, ay
itinutuloy ring guinagaua itong lahat na turo co n~gayon, pati nang
pagcuha nang dugo na gagauin doong palibot sa sibol. Saca guinagamot
ang sibol para nang sasabihin co sa párrafong isusunod co dito. Cun
minsan ay cailan~gang sangrahan ang talagang sisibulan nang anomang
masama, at lalo pa cun nalalagnat ang may catauan, ó cun hindi siya
patuluguin noong masaquit, ó cun malaquing totoo ang pamamaga noong
lugar na sinisibulan. Datapoua cun minsan ang man~ga linta na
idinoroong palibot sa sibol ay siya na. Cun nacaputoc ang sibol, ay
houag nang sangrahan ang maysaquit.
_Ang gamot sa pigsa, sa uicang castila,i,_ divieso.
241. Ang pigsa,i, sibol na matigas na mapula pula, masaquit at mainit
na mayroong ugat na isa, at ga catulad nang isang bun~gang munti nang
piña.
242. Ang pigsa cun iisa lamang ay hindi lubhang macahihirap sa tauo,
at cun minsan siyang cusang nauauala pag nacaputoc. Datapoua cun
mahirap ang damdam nang pinipigsa, ó cun ang pigsa,i, marami susundin
muna ang bilin doon sa párrafo 240; at nang lumambot ang pigsa, ay
tatapalan nang tinapay na n~ginuya, ó nang tinapay na dinurog na
minasa sa caunting gatas nang anomang hayop. Cun ualang tinapay, ay
matatapalan ang pigsa nang pataning binayo. Pag nacaputoc na ang
pigsa, at ang pinacaugat ay nacuha na, ay nauauala ang saquit;
datapoua cun baga may natitira pang matigas doon sa sinisibulan nang
pigsa, ay tapalang uli nang tinapay na dinurog, na pinataca,t, minasa
sa gatas. Ito rin ang gamot sa sibol, na cun tauaguin nang tagalog ay
_pigsang daga._
_Ang gamot sa taguihauat, na cun turan nang castila ay_ carbunco.
243. Ang taguihauat ay isang bagay na sibol na matigas, mapula pula,
mainit, mahapdi at masaquit, na may ugat din para nang pigsa; datapoua
ang taguihauat mayroon sa ibabao na tila lan~gib, at ang pigsa,i,
ualang gayon.
244. Ang gagauin sa sinisibulan nang taguihauat ay ang turo sa párrafo
240. Saca cun macaputoc, ay tapalan nang isang cabiac na lasonang
inihao sa apoy, na mainit cun itapal. Ang uica naman ni Rivera, na ang
totoong galing sa sibol na yao,i, ang _palaca_ sa ilog, yaon bagang
palacang tungmatahan sa tubig na ungmaanod; saca pinipisa ang ulo, at
pinapatay, bago bia-quin at itapal sa sibol; touing icalauang oras ay
pinapaltan nang ibang palacang bago; at sa loob nang isang arao ay
gungmagaling ang maysaquit, at ang ugat nang sibol ay madadala tuloy
nang palaca. At cun mayroon pang natitirang ugat ay mag-ihao ca nang
isa ó dalauang palaca sa horno ó sa palioc; saca bayuhin mo at itapal
sa sibol, at mabababao.
_Nota._ Cun minsan pinan~gan~ganlan din nang tagalog na taguihauat ang
_cancro_ na sasaysain co n~gayon.
_Ang gamot sa_ escirro _at sa_ cancro, _na cun sumibol sa suso nang
babayi ay tinatauag nang castilang_ zaratán; _pati nang gagauin sa
nasisira ang caniyang ilong._
245. Ang escirro ay isang bagay na bucol, na matigas, na hindi rin
masaquit, na casin~g color at casing init nang ibang balat, na anaqui
hindi carugtong nang ibang laman, cundi tila nabubucod; datapoua cun
quibuin nang camay, hindi ungmuuga para nang man~ga _lobanillo._ Ang
escirro cun minsan ay sungmasama cun malauon, at naguiguing _cancro._
Caya naquiquilalang maguiguing cancro na ang escirro, sapagca
ungmiinit at cungmacati ang lugar na quinadoroonan nang bucol, na
dahil doo,i, ibig camutin nang maysaquit. Ang bucol ay lungmalaqui, at
nagbabago nang hichura, at bucod doon ay sungmasaquit na maminsan
minsan, at cun malauon ay parati na. Ang man~ga ugat na nadoroong
palibot sa escirro ay namamaga at nan~gin~gitim. Cun malapit nang
magsugat ang cancro, ay lalong masaquit; at cun nacapagsugat na ang
lumalabas doo,i, totoong baho; ang sugat ay gumagapang at cun minsan
mayroong ugat na na-aabot at lungmalabas ang dugo. Ang marahil sibulan
noon ay ang man~ga matabang tauo, at ang man~ga dalagang matanda. Cun
minsan dala nang capanglauan ó nang pagca galit nang may catauan, ó
nang pagcain nang maraming bauang ó man~ga bagay na maliuag matunao sa
sicmura.
246. Ang gamot sa _escirro,_ ay gayon. Gagauin pagcaraca ang man~ga
bilin sa párrafo 240; datapoua cun minsan ay masamang cunan nang dugo;
at cun baga hindi nauauala ang pamamaga, ay tapalan nang bilin sa
número 60. Ang maysaquit ay mabuti palonoquin arao-arao nang bilin sa
número 57. Cun ang _escirro_ ay sungmamá at naguing _cancro_ na,
magsugat man di man magsugat, ay yaon din ang gagauin, sa macatouid
ang tapal número 60, at ang bilin sa número 57. Ang sibol sa suso nang
babayi na ang pan~gala,i, _zaratán_ ay gagamutin para nang turo sa
párrafo 489.
_Nota_ 1. Ang tagalog na tauo ay marahil sibulan sa licod nang isang
bagay na sibol na ang pan~galan nila doo,i, _cancro ó grano maldito._
Sa aquing acala yaon ay hindi totoong cancro; at ang gamot doo,i, ang
bilin sa párrafo 240. Nacabubunot sa gayong sibol (ani P. Clain) ang
pinacatalbos nang _maguei_ (maguí) na babayuhin munang maigui bago
itapal. Magaling din sa gayong sugat (ani P. Santa María) ang dahon
nang _tan~gantan~gan ó lin~gangsina_ (higuerilla del infierno) na
babayuhin muna bago itapal sa sibol. Pagca nacaputoc na ang sibol ay
hinuhugasan at linilinisan ang sugat nang gata nang _lantin._ Ang uica
nang iba, na totoong magaling na gamot sa gayong sibol ang ugat nang
_calaboa,_ na binabayo muna,t, pinapatacang sabay nang caunting
lan~gis nang niyog at siya ang itinatapal doon.
_Nota_ 2. Pag nagsusugat at nasisira ang ilong nang tauo, cun minsan
gagaling siya pag ininom nang mahabang panahon ang bilin sa número 57.
Datapoua,t, magpupurga naman siya nang malimit-limit bilin sa número
21.
_Ang gamot sa tiboc, na cun turan nang castila,i,_ panadizo, ó
panarizo.
247. Ang tinatauag nang tagalog na tiboc ay sungmisibol sa man~ga dulo
nang daliri, at totoong sungmasaquit. Itong ganitong sibol ay hindi
sucat hamaquing pabayaan, sapagca cun minsan ay nabubuloc at nasisira
pati nang buto nang daliri, cundi gamutin pagcaraca. Cun minsan ay
namamaga ang boong camay hangang itaas.
248. Ang gagauin sa sinisibulan nang gayon, ay ang man~ga bilin sa
párrafo 240. Cun malaqui ang lagnat pati nang pamamaga nang camay, ay
sangrahan ang maysaquit minsan ó maquiilan, ayon sa calaquihan nang
caniyang saquit; at sapagca itong sibol ay masama, ay cailan~gang
ibabad nang ibabad na pagcaraca sa tubig na mainit (houag sa malacuco
lamang) ang daliring sungmasaquit; at pagca guinaua itong pagbababad
na ito sa unang arao nang pagsaquit nang daliri, ay cun minsan hindi
na tungmutuloy ang sibol cundi nauauala. Gayon din mabuti itapat na
parati ang casangcapang masaquit sa sin~gao nang cungmuculong tubig
Magaling ding tapalan nang bulaclac nang _camantigui_ na babayuhin
muna na may caunting _asin_. Datapoua cun hindi guinamot na tambing
nang gayon, at tungmutuloy ang sibol, ay babasaing parati ang daliri
nang _gatas_ na pinaglagaan nang bulaclac nang culutan, ó tapalan nang
tinapay na durog na linahucan nang gatas; ang totoong buti doon naman
ay ang _levadura_ nang trigo, nang madaling magnana ang sibol. N~guni
itong man~ga ganitong tapal ay hindi dapat ilagay, cundi maualauala
muna ang pamamaga nang sibol, at cun talagang magnanana na.
249. Cun inaacalang may nana na ang sibol, ay hiuain pagcaraca, at
houag palauonin doon ang nana; saca guinagamot ang daliri nang
ungüentong bilin sa número 66. Cun minsan ang man~ga casangcapang
sinisibulan nang tiboc, ay linalabasan nang laman, na lungmalaqui,t,
lungmalabis sa rati; at itong labis na laman ay mauauala cun budburan
mo nang caunting _tauas_ na sinunog. Cun baga nabubuloc ang buto ang
daliring sinibulan nang tiboc, ay maiguing hiuain ang laman nang
maraming hiua sa lugar na naquiquilalang nabubuloc, at basaing parati
nang tubig na pinaglagaan nang _dita (quina)_ na sinasamahan nang
_espíritu de azufre,_ na bibilhin sa Maynila, na yaon din ang turo sa
número 10, na ualang calahoc anoman; ang maysaquit ay paiinumin din
nang _dita_ número 14, timbang saicapat touing icalauang oras. Cun
hindi rin nauauala ang pagcabuloc nang daliri, ay ipaputol sa marunong
ang casangcapang nasasactan, pag naquiquitang tungmahan na ang
pagcabuloc, at hindi na lungmalaqui, sapagca masamang putulin hangang
may nabubuloc pa.
_Ang gamot sa baga, na cun turan nang castila,i,_ apostema.
250. Ang pinan~gan~ganlang _baga_ nang tagalog ay isang sibol na
mapula pula cun bago, masaquit, mainit at ga tungmitiboc. Ang butas
cun pumutoc ay isa, cun minsan; cun minsan ay marami.
251. Ang gagauin agad sa sinisibulan nang baga, ay ang lahat na bilin
sa párrafo 240. Saca gagauin ang man~ga turo sa número 248, na yaon
din ang iguinagamot sa tiboc.
252. Datapoua cun ang sibol, ay nagnanana na, ay hindi cailan~gang
tapalan nang man~ga dahon nang man~ga damo, cundi ang magaling doo,i,
hiuain agad ayon sa sasabihin co n~gayon sa párrafong isusunod dito.
253. Cun ang baga,i, may nana, na caya naalamang may nana, sapagca cun
hipuin ang sibol, ay ga nag-aalon-alon ang nana sa ilalim, at
gungmagala doon sa loob, at hindi masaquit na para nang dati ang
sibol, cun ganoon ang gagauin, ay hihiuain ang sibol sa dacong ilalim
nang macaanod ang nana; at houag tumahan doon; datapoua cun minsan ay
siyang cusang pumuputoc pag natapalan nang man~ga bilin sa itaas sa
párrafo 248. Pag nacaputoc na ang sibol, ay masamang palabasing
minsanan ang maraming totoong nana, at ang maysaquit ay manghihinang
totoo, maliliyo, at mamamatay tuloy cun minsan. Ang calaquihan nang
hiua,i, ibinabagay sa calaquihan nang baga, at masama naman ang
totoong unting hiua maca magtago sa ilalim ang nana, at mababahao ang
sibol, na hindi maiguing pagcabahao, at cun gayon ay isa pang
cailan~gang hiuain, cun malauon-lauon.
254. Ang butas nang sibol, ay doroonan nang _micha_ nang hilas, na
gayon ang pag-gaua. Ang isang caputol na munti nang _lienzong_ luma
ay naninitnit, at ang pinagnitnitan ay guinagauang parang cigarillong
munti, na yao,i, ang tinuturang _micha;_ ang micha,i, ibinababad sa
_pulot poquiotan,_ ó cun ualang pulot, na sa pula nang itlog; bago
isoot sa butas nang sibol. Ang ibabao nang sibol ay tapalan nang isang
lienzong malaqui pa sa sibol, na may dalaua ó tatlong suson. Ang sibol
ay minsan lamang gamutin arao-arao, at touing gagamutin ay papaltan
ang micha nang ibang bago, at susumpitin ang butas nang sibol nang
tubig na pinaglagaan nang dahon nang _hagonoy, at macabuhay:_ ang
isusumpit sa sibol ay sumpit na cauayan, cun ualang iba. Cun baga may
roon pang naquiquitang matigas doon sa baga, na hindi pa lungmalambot,
ay tapalan nang man~ga nacacalambot, na yao,i, ang gatas at ang iba,
na itinuro co sa párrafo 248.
255. Cun malinis na at munti ang butas nang sibol, ay bahaui,t,
papagcalan~gibin tuloy nang hilas nang lienzo na idoroon sa butas.
256. Maalaman nang man~ga mangagamot, na bucod dito sa man~ga itinuro
co n~gayon ay mayroon pang ibang man~ga bagay na maigagamot sa saquit
na ito; at ang magaling sa lahat ay ang ungüento nang _hagunoy,_ ó
ang sa _lantin_ (llantén) para nang turo sa número 62. Cun ang sa
_lantin_ ang gagauin ay pinipili ang may malapad na dahon, at limang
litid, na doon naquiquita sa tangcay pag nalagot. Alin man doon sa
dalauang ungüentong yaon, ay nagagamit sa sinisibulan nang baga, na
mula sa bagong pagsibol hangang sa mabahao. Datapoua lalong mabuti sa
man~ga ungüentong ito ang sundin ang man~ga itinuro co dito sa
capítulong ito.
357. Cun ang baga,i, nadoroon sa loob nang catauan doon sa
pinan~gan~ganlang _baga,_ ay gagauin ang man~ga bilin sa capítulo 6
nitong librong ito.
=CAPÍTULO 28.=
_Ang gamot sa bicat sa uicang castila,i,_ lamparónes ó escrófulas.
258. Ang pinan~gan~ganlang _bicat_ ay sungmisibol sa liig ó sa
quiliquili; cun minsan hindi doon lamang, cundi sa dibdib at sa lahat
na casucasuan nang catauan nang tauo. Cun minsan namamaga ang isang
labi nang bibig at ang ilong. Itong man~ga bucol na pinan~gan~ganlang
_bicat,_ ay matigas, hindi mainit, hindi masaquit, at tila louag doon
sa quinadoroonan, sapagca cun ugain n~g daliri ay ga sungmusunod. Cun
ang binibicat ay bata, ay hindi maliuag gamutin; datapoua cun matanda
ay malauon bago mauala ang bicat.
259. Ang gamot sa may _bicat_ ay gayon; ang maysaquit ay pupurgahin
macalaua touing bouan n~g bilin sa número 21. Datapoua cun minsan
nacacasama ang purga. Papambo siyang parati sa tubig na hindi totoong
lamig, at houag doon sa m~ga ilog na may malalim na lunas, na dahil
doo,i, hindi inaarauan ang tubig. Cacain siyang parati nang
_dalandang_ hinog; lalacad siya arao-arao, ó sasacay sa cabayo; houag
cumain siya nang marami cun gab-i. Cun babayi ang maysaquit, ay houag
magsaquit humabi, ó manahi, ó magdugtong nang _abaca,_ at totoong sama
yaon. Houag namang cumain ang maysaquit nang isda, at masama sa
ganitong saquit. Cun siya,i, malapit sa dagat ay uminom touing umaga
nang isang vasong tubig sa dagat din, na yao,i, isang pinacapurga; at
cun malayo siya sa dagat, ang tubig na dinoonan nang asin ay na-aari.
Houag siyang cacain nang man~ga cun anoano. Magaling naman sa saquit
na _bicat_ ang pag-inom nang tubig na cun bumucal sa lupa ay mainit
na, para nang sa bayan nang _Los Baños._ Magaling naman ang pagpambo
doon sa tubig na yaon.