n~gayon. Ang maysaquit _ilalagay agad sa husay_ (capítulo 4); at husay
man ang caniyang ugaling pananabi, ó nag-iilaguin man siyang cusa nang
malacas-lacas, ay susumpitin arao-arao na ualang liban. Ang caniyang
iinuming parati ay ang limonada número 33, ó ang bilin sa número 3.
Na-aari naman ang tubig na dinoroonan nang azucar at suca. Cun baga
ang pulso,i, malacas at matigas, at bucod dito cun ang maysaquit ay
malacas naman, ay masasangrahan hangang macalaua, at lalo pa cun
siya,i, nainitan ayon sa sabi co sa parrafo 184. Datapoua cun hindi
matigas ang pulso, ay hindi sucat sangrahan, at macacasama sa caniya
yaon. Pagca ang maysaquit pinaiinom na parati sa loob nang dalauang
arao nitong man~ga turo co n~gayon; cun baga ang bibig ay mapait pa,
at ibig niyang sumuca, ay paiinumin nang bilin sa número 34. Itong
polvos na ito,i, hindi sucat inuming minsanan, at totoong tapang yaong
pasucang yaon. Pag ang maysaquit ay sungmusuca na, ay paiinumin agad
nang maraming malacucong tubig nang houag siyang mahirapan niyong
pagsucang yaon. Datapoua cun hindi mangyaring maquita nang médico
itong bilin sa número 34, painumin ang maysaquit nang biling sa número
35 na siya ang totoong bagay sa tagalog dito sa saquit na ito; ang
iguio isinasama sa isang tazang tubig na malacuco, na minsanang
inumin; at pagcasuca na nang maysaquit, ay binibig-yang parati nang
tubig na malacuco, nang siya,i, macasuca nang maloualhati. Itong
man~ga pasuca ay hindi sucat ibigay sa maysaquit, cun matigas ang
pulso, ó cun hindi ungmuunti unti ang lagnat, ó cun yayat na totoo ang
maysaquit. At nang maalaman nang mangagamot, cun cailan mapapasuca ang
maysaquit, ó cun cailan hindi sucat pasucahin, basahin niya muna ang
capítulo 88, nang houag magcunpapaano ang caniyang pag-gamot sa tauo.
Cun minsan mabibig-yan pagcaraca nang pasuca ang maysaquit, cun
totoong mapait ang caniyang bibig, at cun ibig niyang sumucang parati
nang macuha agad sa sicmura yaong man~ga maruruming bagay na naroroon.
Cun tumahan na ang pagsuca, ay bibig-yan uli ang maysaquit nang bilin
sa número 3, ó nang limonada, ó nang tubig na sinucaan na may azucar
din para nang uica co can~gina dito rin sa párrafong ito. Houag
bibigyan nang sabao ang maysaquit, at masama. Saca itutuloy ang
pag-gamot doon para nang sa man~ga unang arao; at touing umaga ay
paiinumin ang maysaquit nang bilin sa número 32 ó nang sa icapat na
bahagui lamang nang bilin sa número 35, cun baga maliuag hanapin ang
sa número 32; datapoua cun malaqui ang lagnat, ay lalong magaling ang
sa número 32. Itong purga, caya itinutuloy guinagana arao-arao,
sapagca ang dahilan noon _lagnat_ na _buloc,_ ay ang nan~garoroong
marumi sa sicmura,t, bituca, na cailan~gang palabasin. Cun baga hindi
rin nauauala ang calaquihan nang lagnat, ang tiyan ay namamaga nang
caonti, at hindi ungmiihi nang marami ang maysaquit, touing icalauang
oras ay painumin nang isang cuchara nang bilin sa número 10; at cun
malaqui ang saquit ay oras oras paiinumin. Itong gamot na ito,i,
nagpapababang madali nang lagnat. Datapoua cun hindi pa mandin
ungmuunti ang lagnat, cun masaquit ang ulo at malinao ó hindi lumagay
ang maysaquit, ay pararapitan siya sa man~ga binti ayon sa turo sa
número 36, at pabayaan doon nang malauon ang parapit; at cun ang
lagnat ay malaquing totoo, ay houag pacanin nang anoman ang maysaquit.
Cun baga hindi sucat painumin nang pasuca ang maysaquit, ay big-yan
cun umaga nang bilin sa número 24, timbang tatlong bahagui, na uubusin
sa tatlong inom, na ang pag-itan nang isa,t, isa, ay isang oras.
Quinabucasan nang umaga ay gayon din ang ipaiinom sa caniya. Pagca
magaling-galing na ang maysaquit, ay mayroong oras na hindi na siya
nalalagnat ay itinutuloy ang bilin sa número 3, at touing arao
pinaiinom nang bilin sa número 24 timbang cahati ang isang inom.
Ito,i, nacacauala nang masamang bacas nang saquit. Cun magaling na sa
rati ang maysaquit, at pinurga na siya at malinis ang dila, datapoua
nalalagnat pa siya minsan arao-arao nang ilang oras lamang calauon, ay
paiinumin agad pag umunti ang lagnat, nang timbang isang salapi nang
bilin sa número 14, sa apat na inom, na yao,i, itutuloy gagauin nang
ilang arao. Cun ang maysaquit hindi na nalalagnat ay houag siyang
cacaing mahabang arao nang _carne_ ó _isda_, dahil sapagca hindi
macacayanan pa nang caniyang sicmura; at saca siya,i, magpilit
lumacad.
=CAPÍTULO 21.=
_Ang lagnat na sucab, na ang tauag nang castila doo,i,_ maligna, _na
siya naman ang icatlong bagay na tabardillo._
197. Ang lagnat na _sucab,_ caya ganoon ang pan~galan, ay sapagca
malaqui ang pan~ganib nang maysaquit, at saca cun tingnan, ay anaqui
munti ang caniyang saquit.
198. Caya naquiquilala itong lagnat na masama, sapagca ang maysaquit
ay pagcaraca,i, mahina at malata na, gaua nang malaquing pagcabuloc
nang man~ga bagay na iquinahuhusay nang cagalin~gan nang catauan nang
tauo.
199. Ang pagcain nang carne ó isdang buloc, ang pagcain naman nang
maraming carne, ang hindi pagcain nang man~ga gulay, ó bun~ga nang
cahoy, ó nang man~ga maasim, ang pagtahan sa piling nang man~ga laua,
cun ang tubig ay tahan, ang pagtahan sa bahay na siquip, na may
maraming tauo, ang caruc-haan, ang capanglauan at ang casam-an nang
panahon, ay yaon ang pinagmumul-an nitong saquit, ó _lagnat na sucab._
200. Ang nalalagnat nitong masamang lagnat pagdaca,i, nanghihinang
totoo, doon man sa man~ga unang arao nang caniyang pagcacasaquit, na
hindi maisipan ang dahilan nang caniyang biglang panghihina; pati loob
niya,i, hapay, na hindi inaanomana niya yaon man caniyang saquit. Ang
mucha,i, totoong daling nag-iiba, at ang mata,i, lalo pa,
naghahalihalili ang init at ang guinao; cun minsan ay masaquit ang ulo
at bay-auang, at cun minsa,i, hindi; cun bagong nagcacasaquit ang
tauo,i, cun minsan naliliyo, na ito,i, masama. Hindi siya nacacatulog
nang mahimbing, at cun minsan tila naghihilim; ga sira-sira ang bait
nang maysaquit, at anaqui nan~gan~garap ó nag-uiuicang parati, at ang
caniyang pag-uiuica ay anas. Naquiquilala sa muc-ha nang maysaquit na
siya,i, ga naguiguicla, at ga nalilibang ang caniyang loob; mayroong
namang iba na ang canilang daying, ay mayroon silang mabig-at sa
dibdib, ó anaqui siquip ang canilang puso; ang muc-ha, ang camay, at
ang paa cungmiquinal cun minsan ó ga nanglulucso ang laman; mayroong
iba, na hindi macapag-uica, hindi macarin~gig, at hindi macaquita. Ang
voces ay nag-iiba ó nauauala. Cun minsan mayroong masaquit sa tiyan,
at ito,i, masama, at caalamalam ang bituca,i, nabubuloc. Ang dila cun
minsan ay magaling, cun minsa,i, madilao na maitim. Ang tiyan cun
minsan ay malambot; cun minsan nauunat. Ang pulso,i, mahina,t, madalas
sa rati. Ang balat ay linalabasan nang man~ga manchang tila morado,
lalo pa sa liig, sa man~ga balicat at sa licod; cun minsan ang mancha
ay anaqui pasa, na gaua nang palo. Ang ihi hindi luto, at cun minsan
ang color noon, ay maputi. Ang inaiilaguin nang maysaquit ay totoong
baho at tila maitim-itim, na ito,i, masamang totoo, cun hindi rin
gungmiguinhaua ang maysaquit niyong pag-iilaguing yaon. Cun minsan ang
color noon, ay susugat, na ang color ay morado. Cun minsan naman
binubuculan ang sin~git, ang quiliquili, ó ang dacong tayin~ga. Ang
maysaquit ay nanghihina pa mandin; ang bait niya,i, nagugulo; tihayá
ang caniyang lagay; at namamatay na may pauis na malaqui. Cun minsan
ang iquinamamatay niya,i, ang siya,i, binabalin~goyn~goy nang malacas.
Dito sa lagnat na ito,i, touing hapon mayroong paglaqui, para nang sa
ibang lagnat.
201. Ang pagcamatay nang man~ga nagcacasaquit nitong ganitong lagnat
na _sucab_, ay sa icapito, ó icaualong arao, datapoua lalo pang
marami ang namamatay, na nacalalalo sa lima ó anim na lingo. Caya
gayon, sapagca iba at iba ang calacasa,t, cabagsican nang saquit.
Mayroon cun minsang tauo, na sa man~ga unang arao nang caniyang
pacacasaquit, bahag-ya na naniniuala ang may catauan na siya,i,
maysaquit.
202. Sucat umasa ang maysaquit na siya,i, gagaling, pagca ang caniyang
pulso ay lungmalacas sa rati, cun ang loob ay tungmatapang-tapang, at
ang color nang ihi ay nagsasauli na sa ugali; cun ang ulo ay
malinao-linao, cun may pauis na mainit, na hindi nacacahirap sa
caniya, ó cun nauauala ang pamamaga nang tiyan, at bucod dito ang
pulso hindi na madalas tumiboc. Ang nagcacasaquit nang gayo,i, malauon
bago lumacas na para nang dati.
203. Dito sa saquit na ito, ay cailan~gang totoo ang magaling na
han~gin. Caya n~ga doon sa quinadoroonang silid nang maysaquit ay
cailan~gang magsunog na mamisan-minsan nang _suca_, at ang isang
don~gauang parating bucas. Anomang ipaiinom ó ipacacain sa maysaquit
ay lalahucan nang maasim. Ang maysaquit ay mapapainom nang tubig na
linag-yan nang gata nang _acedera (tayin~gang daga ó alibambang);_
ang linugao ay doroonan nang ilang capatac nang gata nang _dayap;_ ang
bun~ga nang _sapinit_ na hinog, ang dayap, at ang _dalandan,_ ay
macacain nang maysaquit. Ang damit nang hihigan touing icalauang arao
ay papaltan nang ibang damit na malinis at tuyo.
204. Sa nan~gagcacasaquit nang ganitong saquit ay bihirang-bihira ang
cailan~gang sangrahan. Gayon din ang pagsumpit, ay hindi rin
cailan~gan sa saquit na ito; bagcus macacasama cun minsan. Ang iinumin
parati nang maysaquit ay ang tubig na pinaglagaan nang _cebada ó
palay,_ na ang anim na vaso ay dinoroonan nang timbang cahati nang
bilin sa número 10. Na-aari namang ipainom na parati sa maysaquit cun
ualang iba ang limonada. Saca painumin nang bilin sa número 35; ito,i,
cailan~gang totoo na gauin agad, cun bagong nagcasaquit ang tauo;
datapoua cun hindi guinauang tambing, at ang maysaquit ay
malacas-lacas pa, at bucod dito ang pulso,i, hindi matigas, ay
mapapainom pa noong pasucang yaon, nacalalo man ang dalauang puong
arao nang caniyang pagcacasaquit. Marahil cailan~gang ipainom sa
maysaquit hindi miminsan lamang cundi maquiilan ang saicapat na
bahagui noon ding bilin sa número 35; at saca cun dahil sa pag-inom
noong pasucang yaon, ay nacuha na ang caramihang bagay na marumi na
iquinalalagnat niya, ay paiinumin touing icatlong arao, ó cun minsan
arao-arao nang bilin sa número 38. Itong gamot na ito,i,
nacacapagpalabas nang man~ga maruruming bagay na nan~gabuloc sa loob
nang catauan, pati nang bulati na marahil sumipot sa saquit na ito ay
yaon cun minsan ang dahilan nang man~ga inaasal nang maysaquit. Cun
baga ang balat nang maysaquit ay tuyo dahilan sa calimitan nang
pag-iilaguin, ang ipaiinom doon hindi ruibarbo, cundi ang bilin sa
número 39 timbang saicaualong mahiguit. Ang gamot sa número 38 at 39
(ang cailan~gan nang maysaquit doon sa dalaua) iniinom cun umaga, at
pag nacalalo ang dalauang oras, paiinumin ang maysaquit nang bilin sa
número 40, na ito,i, gagauin touing icatlong oras, bago gauin namang
uli cun umaga yaon ding bilin sa número 38 ó 39; saca itutuloy gagauin
pa ang sa número 40, hangan sa gumaling-galing ang maysaquit. Cun ang
maysaquit ay mahinang-mahina, ang bilin sa número 40 samahan nang
bilin sa número 41. Magaling ding painumin maminsan-minsan ang
maysaquit nang alac sa Misa. Cun malacas ang pag-iilaguin nang
maysaquit ang isang pelotilla nang bilin sa número 41, ay samahang
minsang ó macalaua maghapon nang _triaca,_ ga tatlong butil nang maiz
carami. Cun baga hindi rin lungmalacas ang maysaquit, cundi tila hindi
nacacaramdam, ay capilitang doonan nang parapit sa man~ga binti ó sa
batoc número 36; pag natuyo ang man~ga parapit, ay pinapaltan nang
ibang bago. Ang man~ga parapit iniiuan doon nang mahabang arao.
205. Cun ang maysaquit ay magaling-galing na, sapagca mayroong oras na
siya,i, hinihibasan na nang lagnat, agad-agad ay paiinumin doon sa
oras na yaon nang bilin sa número 14, timbang cahati ó isang salapi;
quinabucasan ay babacayan din ang oras nang pagca uala nang lagnat, at
capapaiinumin pa noon ding bilin sa número 14. Saca itinutuloy rin sa
ilang arao; datapoua ang iinumin lamang nang maysaquit ay timbang
cahati. Cun hindi na nalalagnat ang maysaquit, ay _ilalagay siya sa
husay nang man~ga maysaquit na magaling galing na,_ capítulo 5; at
cundi siya lumacas, ay pacacanin nang timbang cahati nang bilin sa
número 42; at cun lauon nang nacacain ang maysaquit, ay pacacaning uli
noon ding bilin sa número 42, timbang cahati rin. Datapoua lalo pang
magaling sa bilin sa número 42 ang bilin sa número 14, na iinumin niya
cun umaga, timbang saicapat ó cahati.
206. Ang nalalagnat nang ganitong lagnat, cun minsan ay dinoroonan sa
noo nang man~ga sisiu, calapati, ó ibang hayop na biniac, sapagca ang
isip nang man~ga mangagamot, na nacucuha at nadadala niyong man~ga
hayop na yaon ang pinacacamandag nang saquit; datapoua masamang gauin
ito, sapagca nacacahirap at nacacalubha bagcus sa maysaquit.
_Nota._ Cun minsan itong lagnat na _sucab_ sungmasama sa bulutong, sa
tigdas, pati sa ibang man~ga saquit; cun gayo,i, pan~ganib na buhay
nang maysaquit.
=CAPÍTULO 22.=
_Ang saquit na pan~giqui, na nagmamacalauang arao na pinan~gan~galan
nang castilang_ tercianas; _at ang nagmamacaitlong arao na
pinan~gan~ganlan nang castilang_ cuartanas.
207. Itong saquit na pan~giqui ay marahil dumaan doon sa man~ga baybay
nang dagat, ó ilog na malaqui, ó doon sa may man~ga tubig na tahan na
hindi ungmaanod. Cun minsan itong saquit ay dala nang pagcain nang
bun~ga nang cahoy na hindi pa hinog, ó dala nang lamig nang gabi.
208. Bagaybagay ang pan~giqui. Mayroong maysaquit na nan~gin~giqui
arao-arao, na ang lagnat sa isang arao ay malaqui, at ang sa
quinabucasan ay munti-munti; ang tauag nang castila dito,i, _terciana
doble,_ mayroong nan~gin~giquing touing icalauang arao; na yaon ang
pinan~gan~ganlan nang castila _tercianas;_ mayroon namang ibang
pan~giqui na ang pagdaa,i, touing icatlong arao, na ang pag-itan ay
dalauang arao, na cun turan nang castila ay _cuartanas._ Mayroong iba,
na sungmisipot touing icalimang arao, ó sa icapito; datapoua
bihirang-bihira naman yaon gayon.
209. Ang lalagnatin nitong lagnat na ganito, ay natatamlay muna,
hungmihicab, at saca nan~gin~giqui. Namumutla ang man~ga dulo nang
camay at paa: ibig niyang sumuca ó sungmusuca n~ga cun minsan. Ang
pulso ay madalas, mahina,t, munti. Malaqui ang pagcauhao nang
lalagnatin. Pagca nacaraan ang isa, ó dalauang oras, ó tatlo, ó apat
caya, ang guinao ay sinusundan nang lagnat na malaqui. Ang boong
cataua,i, naiinitan; lungmalacas, at lungmalaqui naman totoo pati at
nauuhao pa mandin ang maysaquit; ang ulo niya ay masaquit na totoo
pati nang caniyang man~ga catauan. Pagca yaong lagnat na yao,i,
nalauong ga apat, ó lima, ó anim na oras, ang maysaquit ay pinapauisan
tuloy sa boong catauan, gungmagaling ang pagcaramdam niya, nacacatulog
siya, at pagcaguising ay uala nang lagnat, napapagod siya lamang. Ang
ihi nang maysaquit sa catapusan nang lagnat, ay mapulapula, na
nagcacalatac na tila ladrillong binayo; cun minsan ang ihi anaqui
mayroong bula sa ibabao, ó balat na manipis.
210. Ang pag-uli nang lagnat sa icalaua, ó sa icatlong arao, cun
minsan ay hindi doon sa datihang oras cundi maaga sa roon ó huli caya.
211. Mayroong isa pang cailan~gang tandaan nang man~ga mangagamot, na
mayroong pan~giqui na sa man~ga unang arao, tila hindi pan~giqui,
cundi anaqui ang lagnat na pinan~gan~galang _buloc,_ na sinaysay co na
sa capítulo 20, at cun malauong ilang arao, yaong lagnat na tila
_buloc,_ ay ungmuuli sa pan~giqui, na ang pagdaan ay touing icatlong
arao, at ang pag-itan isang arao. Ang gayong lagnat ay mangyayaring
gamutin para nang lagnat na _buloc;_ datapoua sa párrafo 218 isusulat
co ang totoong bagay na gamot sa lagnat na ito.
212. Ang pan~gin~giqui na nagmamacaitlong arao (na dalauang arao ang
pag-itan) ay malacas lumaban sa man~ga gamot sa roon sa
nagmamacalauang arao ang pagcalagnat.
213. Ang nan~gin~giqui hindi ma-aano, cun macailan lamang lagnatin;
datapoua cun nalauon ang pan~giqui, ay totoong sama; at hungmihina ang
catauan, nagugulo ang sicmura, at cun minsan yaon ang pinagmumulan
nang _ictericia, hidropesía, hica,_ ó nang lagnat na lauon.
214. Ang gamot sa nan~gin~giqui ay ang pinan~gan~ganlang _quina,_ na
yao,i, balat nang cahoy. Dito sa Filipinas na-aari ang balat nang
_dita,_ sapagca isa rin ang cabagsican nito,t, noon, baga man hindi
quina ang dita. Basahin mo ang número 14 sa dacong catapusan nitong
libro.
215. Cun hindi malaqui ang pan~giqui, at hindi rin totoong nahihirapan
ang maysaquit at siya,i, nacacacain, at nacacatulog, ang gagauin
doo,i, ilalagay lamang sa husay nang maysaquit na magaling-galing
capítulo 5, at siya na yaon.
216. N~guni cun baga nalagnat na ang maysaquit nang macaanim ó
macapito, at ungmuuli rin ang lagnat, at hindi siyang cusang nauauala,
ay magaling sa lahat ang pasuca sa bilin sa número 35, at saca
quinabucasan ay painumin nang bilin sa número 14, na caniyang uubusin,
bago abutin nang oras nang caniyang pagcalagnat. Ang catapusang
bahagui nang _dita_ ay iinuming dalauang oras lamang, bago sumipot ang
lagnat. Pagca ininom nang maysaquit ang quina (dita) ay lagnatin man
siya di man lagnatin, ay paiinuming uli nang ganoong caraming _dita_
sa arao na pag-itan nang lagnat; at yaon ang totoong icauauala nang
lagnat. Saca itinutuloy ang pag-inom nang _dita_ sa anim na arao, ga
calahati lamang ang timbang nang sinabi co n~gayon; at ito,i, caniyang
iinumin doon sa man~ga oras na yaon na na-aalamang siya,i, malalagnat
disin.
217. Cun ang lagnat ay malaquing totoo pati nang saquit nang ulo; cun
ang muc-ha,i, mapula, at ang pulso,i, matigas at puno, at bucod dito
nag-uubo ang maysaquit, ó cun ang pulso ay matigas din nang mauauala
ang lagnat, at ang dila,i, tuyo, ay cailan~gang sangrahan ang
maysaquit, at paiinumin nang marami noong bilin sa número 3. Pagca
guinamot nang gayon ang maysaquit, ay ooui siya caalamalam sa
calagayang sinabi co sa itaas sa párrafo 215. Saca paiinumin (sa isang
arao cun lumiban ang lagnat) nang timbang tatlong bahagui ó isang
salapi nang bilin sa número 24, na timbang saicapat ang isang inom.
Saca pinababayaang lagnatin ang maysaquit nang maquiilan; at cundi
siyang cusang mauauala ang lagnat ay big-yan nang _dita,_ para nang
turo sa párrafo 216. Cun baga lumiban man ang lagnat, ang maysaquit ay
nananab-ang nang pagcain, at hindi macatulog nang mahimbing ó
sungmasaquit ang bay-auang, ó ang tuhod bago painumin nang _dita_ ay
pupurgahin muna nang bilin sa número 21 ó 23.
218. Doon sa parrafo 211 ang uica co, na cun minsan ang lagnat na
pan~giqui sa man~ga unang arao ay hindi naquiquilala na yao,i,
pan~giqui cundi tila catulad nang lagnat nang _apdo ó buloc,_ nasaysay
na sa capítulo 20. Ang gamot dito ay iba-iba lamang nang caunti sa
guinagaua doon sa lagnat na _buloc_. Ang maysaquit ay paiinumin nang
marami nang turo sa número 3; at cun siya,i, nalagnat nang dalaua ó
tatlong arao cun baga nahahalatang marumi ang sicmura dahil sapagca
ibig niyang sumucang parati, ó siya,i, sungmusuca n~ga, ó mapait na
totoo ang bibig, ay big-yan nang bilin sa número 34 ó 35; at cun hindi
rin nauauala yaong capaitan nang bibig, at ang pagca ibig niyang
sumuca, ay purgahing maquiilan nang bilin sa número 24 ó número 21
man, cun malacas ang may catauan. Saca binibig-yan nang _dita_ para
nang turo sa parrafo 216. Itong pag-gamot na ito,i, sucat na roon;
datapoua magaling din, pag nacaraan ang ualong arao, di man linagnat
ang tauo, ang painumin siya nang _dita_ timbang tatlong bahagui
arao-arao, na itutuloy hangang lumalo ang ualon~g arao; at cun ang
lagnat ay nagmamacaitlong arao, ay lalo pang cailan~gang gauin ito.
219. Cun ang maysaquit ay nagpamula na nang pag-inom nang _dita,_ ay
hindi sucat purgahin, at uuli ang lagnat.
220. Sa lagnat na pan~giqui na nagmamacatlong arao, ay hindi bagay ang
pagsasangra. Dalauang oras bago lagnatin ang maysaquit, ay paiinuming
maminsan minsan (ga macaapat sa isang oras) nang isang tazang tubig na
pinaglagaan nang bulaclac nang _alagao,_ na dinoonan nang caunting
pulot, at palacarin tuloy sa bahay ang maysaquit. Cun gayon, pati
pan~giqui, pati lagnat, ay hindi lubhang malaqui. Yaon ding painom ay
gagamitin nang maysaquit hangan macalalo ang guinao nang pan~giqui; at
cun nalalagnat na ay yaon din ang caniyang iinumin cun ibig, ó cun
aayao siya noon, ang sa número 2 ay magaling inumin niya. Pagca
nacaraan ang lagnat, ay pinapahiran nang damit ang pauis nang
maysaquit.
221. Cun minsan ang _quina_ (gayon din ang dita) ay nacacapagpailaguin
sa maysaquit; at cun ganoon ay hindi macacauala nang lagnat. Caya ang
mabuti dito ay purgahin muna ang maysaquit nang timbang saicapat sa
_ruibarbo,_ ó nang _cañafistula_ número 81, bago big-yang uli nang
_dita._
222. Mayroon pang ibang man~ga bagay na maigagamot sa lagnat na
pan~giqui. Datapoua ang maiguing totoo sa lahat ay ang naituro co na
dito sa capítulong ito. Uica naman ni P. Clain na ang pag-inom nang
isang tagayang tubig na pinaglagaan nang ugat nang _apasotis_ sa oras
nang pagsipot nang guinao nang pan~giqui, at saca cun magcumot tuloy
ang maysaquit ay nacacauala nang pan~giqui, cun gauing macalaua ó
macaitlo. Magaling pa sa rito ang isang gamot na itinuro at ipinahayag
nang hari sa España sa caniyang man~ga vasallos, na yao,i gayon. Ang
timbang isang salaping _café_ (café) na isasan~gag muna sa apoy bago
bayuhin nang maliliit, ilalaga sa dalauang tazang tubig hangan sa
maiga at matira lamang ang calahati. Saca sasalain, at ang tubig na
pinaglagaan noong _café_ ay huhulugan nang gata nang dayap, yaon
bagang macucuha sa tatlo ó apat na dayap. Hahaluin capoua at ipaiinom
sa maysaquit cun umaga bago cumain. Mayroong isa pang gamot na totoong
buti na yao,i, gayon. Ang anim ó ualong bulaclac nang isang cahoy na
munti na pinan~gan~ganlan sa Mainila _rosas caballero_ at sa
Batan~gan _flores_ ay hulugan mo nang dalauang tagayang tubig na
mainit na totoo; doonan pa nang azucar; at ang maysaquit ay pinaiinom
nang isa nang isang taza noon dalauang oras bago lagnatin, at gagaling
siya; datapoua mainit cun inumin.
223. Yaong man~ga tauo, na lauong panahon ó ilang bouang nan~gin~giqui
na sila, at hindi guinamot nang paanyo, ay big-yan pagdacang minsan
nang bilin sa número 34, ó sa 35, at saca painumin nang sa número 38
sa dalaua ó tatlong arao. Pagca yari na ito, ay painumin nang _dita_
para nang turo sa parrafo 216.
224. Cailan~gang maalaman nang man~ga mangagamot na cun minsan
mayroong tauo, na hindi man siya lagnatin ay dinaraanan din nang
pagsaquit nang alin mang casangcapan nang catauan, na itong pagsaquit
na ito ay hindi sungmasala sa caugaliang oras, cundi ang pag-uli ay
husay, sa macatouid touing icalauang arao, ó arao-arao para nang
saquit na pan~giqui. Ang gamot na totoo sa ganoong saquit ay yaon ding
dita párrafo 216.
_Nota_. Bucod dito sa man~ga bagay na lagnat na ito na sinaysay co sa
man~ga capítulo 19, 20, 21 at sa 22, ay mayroong isa pang bagay na
lagnat na tinatauag; _lagnat na daua_; sapagca ang maysaquit ay
sinisibulan nang maraming butil na catulad nang daua; itong ganitong
lagnat ay aquing sasaysayin sa capítulo 59.
=CAPÍTULO 23.=
_Ang saquit na pinan~gan~ganlang_ erisipela, _na cun turan nang
tagalog ay culebra._
225. Ang saquit na _erisipela, ó culebra_ ay cun minsan munting saquit
lamang, na lungmilitao sa balat nang catauan nang tauo, at milimit sa
muc-ha, ó sa paa. Ung-muunat ang balat, at namumula; at cun idinidiin
nang daliri, ay nauauala ang pamumula. Ang damdam nang maysaquit, na
yaong lugar na sinisibulan nang culebra ay mainit na totoo, na yaon
ang di icatulog niya; ang saquit ay lungmalaqui sa dalaua ó tatlong
arao pa. Saca hindi nag-iiba hangang sa lumalo ang isa ó dalauang
arao; ungmuunti tuloy at may nalalaglag sa balat na masaquit na tila
calisquis, at nauauala ang saquit.