baga sa loob nang dibdib nang tauo, siya ang namamaga, na anaqui may
sisibol doon. Palibhasa,i, hindi maquita ang naroroon sa loob nang
catauan nang tauo, caya lamang nahahalata na mayroong saquit sa baga
nang tauo, sapagca cun minsan naguiguinao ang maysaquit, at parating
balisa na hindi mandin macatahan; saca ang humahalili sa guinao na
yao,i, ang init, na may calahoc na siya,i, pinan~gin~gilabutan nang
guinao; ang pulso,i, matulin, malacas, puno, matigas, at husay, cun
hindi malalaqui ang saquit; cun malaqui ang saquit, ang pulso,i, munti
malambot at gulo; dumaraying ang may catauan, na masaquit saquit ang
isan~g cabilang dibdib; cun minsan ang uica niya, na anaqui mayroong
siyang mabigat sa ibabao nang puso; cun minsan ang boong cataua,i,
masaquit, at lalo pa ang bay-auang; hindi lumagay ang maysaquit cundi
tihaya at bihirangbihira doon sa nagcacasaquit nang gayong saquit, ang
nacacatahan nang pataguilid; nag-uubo ang may catauan cun minsan, na
ualang inilulura; cun minsan dungmarahac na may dugong casama;
mabig-at ang caniyang ulo; nasisira cun minsan ang bait; ang muc-ha,i,
namumula at cun minsan hindi, bagcus nag-iiba sa dati, na cun gayo,i,
mapan~ganib ang buhay nang maysaquit; ang man~ga labi, ang dila, ang
n~galan~gala, pati nang balat ay tuyo; mainit ang hinin~ga; ang
inaiihi niya ay caunti at mapula cun bago, cun malauo,i, marami at
hindi lubhang mapula, at mayroong latac; nauuhao ang maysaquit at cun
minsan ibig niyang sumuca; datapoua,t, hindi sucat big-yan nang
pasuca, at mamamatay cun pasucahin. Touing gab-i lungmalaqui ang init
at ang pag-uubo na ualang nacucuha. Ang ilinulura ay may dugong
caunting casama, na sa icapitong arao nauauala. Cun minsan ang saquit
nang baga,i, ungmaabot hangan sa lalamunan, na hindi macalunoc ang
maysaquit, at caya ang isip niya,i, mayroon siyang _garrotillo_.
26. Cun ang saquit ay malaquing totoo, ay hindi macahin~ga ang
maysaquit cundi locloc; ang pulso,i, totoong unti at maralas;
nan~gin~gitim ang muc-ha, pati nang dila; tungmitin~gin ang maysaquit
sa magcabicabila; hindi mapalagay; sira ang bait; ang isang cabilang
camay cun minsa,i, patay na di maiquibo; linalabasan nang manchang
murado sa dibdib at liig cun siya,i, lungmulubha, at namamatay tuloy.
27. Cun ang gayong saquit ay bigla,t, malaqui, cun ang pagca guinao ay
malauon, at ang maysaquit ay totoong naiinitan pagca nacaraan ang
guinao, cun ang ulo,i, nasisira pagcaraca, cun ang may saquit ay
nag-iilaguin nang darag-is, ó pinapauisan nang marami; ó cun totoong
tuyo ang balat, ó nag-iiba,t, sungmasama ang hichura nang muc-ha, at
hindi dungmarahac, ó cun lungmulura, ay dugo lamang ang lungmalabas,
ay nasasapan~ganib ang maysaquit.
28. Ilalagay agad ang maysaquit _sa husay_ (Capítulo 4.) Houag
paiinumin nang malamig na totoo; iinumin niya ang bilin sa número 2, ó
ang sa número 7, na lalo pang magaling. Susumpiting macadalaua man
lamang arao-arao nang bilin sa número 5. Pag nacaraan ang guinao,
sasangrahan pagcaraca, na ang dugong cucunin, ay timbang labing
dalauang piso, ó labing apat cun ang maysaquit ay bata pa at malacas;
itong pagcuha nang dugo siya ang bagay na gamot dito.
29. Cun ang lagay nang maysaquit ay para nang sinabi co sa párrafo 25,
yaong pagsasangrang yaon ay macacaguinhauang madali sa caniya;
datapoua cun sa loob nang ilang oras ungmooli ang saquit, ay
sasangrahang uli ang maysaquit, at cucunan nang timbang labing dalaua
ring pisong dugo; ito,i, sucat na caalam-alam; datapoua cun baga sa
loob nang sampuong oras ó calahating arao lungmulubha ay cunan pa
mandin nang dugo. Gayon din, cun baga nang tauaguin ang médico, may
ilang arao nang maysaquit ang tauo, at malaqui ang caniyang lagnat,
cun mahirap ang paghin~ga, at hindi dungmarahac, ó cun dumahac ay dugo
lamang ang nacucuha, ay sasangrahan din, may sampuong arao man ang
caniyang pagcacasaquit. Doon sa dugong nacucuha sa nagcacasaquit nang
_Pulmonía_, mayroong naquiquitang anaqui balat na maputi sa ibabao;
cun minsan nama,i, ualang balat na gayón.
30. Cun ang damdam nang maysaquit ay para nang sinabi co sa párrafo
26, ang pagsasangra,i, hindi macacagaling, cundi macasasama sa caniya
cun minsan. Caya mapan~ganib ang caniyang lagay; datapoua ang gagauin
doo,i, gayon.
31. Arao-arao babañusan hangan tuhod ang maysaquit nang calahating
oras calauon sa tubig na malacuco, at saca cucumutang maigui.
32. Touing icalauang oras iinumin niya ang bilin sa número 8, na siya
ang totoong magaling na gamot.
33. Sisipsipin niya ang singao nang tubig na mainit para nang turo sa
número 53. Cun malubha na ang maysaquit, hindi ang sin~gao nang tubig,
cundi ang sa _suca,_ siya ang sipsipin nang malauong panahon.
34. Magaling ding lag-yan ang maysaquit sa dibdib at sa liig nang
bilin sa número 9.
35. Cun ang lagnat ay totoong laqui paiinumin touing oras nang bilin
sa número 10, ga isang cuchara carami, na maisasama doon sa datihang
ipinaiinòm sa caniya.
36. Cun lungmulubha ang maysaquit, ó cun para nang dati ang caniyang
lagay, yaon ding man~ga sinabi co n~gayon, siya ang ituloy gauin doon,
at cun baga gumagaling-galing sa icatlo, sa icapat ó sa icalimang
arao, at hindi lubhang malaqui ang pag-uubo, cun uala nang maraming
dugong calahoc ang inilulura, cun guinha-guinhaua naman ang paghin~ga,
at malinao sa rati ang caniyang ulo, cun ang ihi ay marami na,t, hindi
na totoong pula; ang gagauin lamang doo,i, _ilalagay sa husay,_ at
susumpitin ang maysaquit touing hapon. Cun minsan dinaraanan nang
malaquing hirap ang maysaquit sa icapat na arao.
37. Ang saquit na _Pulmonía_ ay nauauala,t, nacucuha sa paglura, at
sa pag-ihi: dito sa ihi nang maysaquit sa dacong icapitong arao
mayroong naquiquitang latac na marami, na ang color ay maputing itim,
at cun minsan nana ang nadoroon. Saca hungmahalili ang pauis na
nacagagaling sa maysaquit. Bago gumaling-galing ang maysaquit,
dinaraanan siya nang hirap na malaqui, na nacatatacot sa nag-aalaga sa
caniya. Caya gayón ay ang pinaca camandag nang saquit gungmagala sa
catauan; datapoua,t, cun guinagamot nang husay ang maysaquit, hindi
maano; at cun siya,i, dumahac, umihi,t, pauisan, mauauala yaong hirap
na yaon. Caya cun daanan noong hirap na malaqui, houag big-yan nang
man~ga _cordial, triaca, castor, ruda,_ at macacasama bagcus doon. Ang
gagauin lamang, ay susumpitin ang maysaquit nang bilin sa número 5, at
doroonan nang basahang babad sa malacucong tubig sa tiyan, at sa
bay-auang; bucod dito ang guinagauang dati doo,i, itutuloy na para
nang dati. Masama sa gayong saquit ang pasuca, ang purga, at ang
man~ga bagay na nagpapatulog; sapagca ang guinagamot noong gayo,i,
naguiguing _éticong_ totoo.
38. Cun guinagamot nang husay ang maysaquit sa loob nang man~ga
labing apat na arao gungmagaling-galing na siya, at cun ibig niyang
cumain, sundin ang bilin sa capítulo 5; datapoua,t, cun mapait ang
bibig, cun mabigat ang ulo, at nananab-ang nang pagcain, cailan~gan
siyang purgahin nang bilin sa número 11.
39. Cun minsa,i, binabalin~goyn~goy ang maysaquit na ito,i, magaling
sa caniya; caya houag ampatin ang dugo, at tatahan siyang cusa. Cun
minsan naman nag-iilaguin ang maysaquit, na ang lungmalabas ay
madilao; datapoua hindi masama ito.
40. Cun biglang nauala,t, tungmahan ang pagdahac, at ang maysaquit ay
dinaraanang uli nang hirap at lungmulubha, ay sasangrahang agad sa
camay, cun baga hindi siya quinunan na nang maraming dugo. Pasipsipin
namang parati nang sin~gao nang tubig na mainit at suca; at paiinomin
nang bilin sa número 2. Ito ang gagauin sa maysaquit na malacas pa, na
hindi pa nalalauong magcasaquit. Datapoua cun mahina na at lauon nang
maysaquit, at nacunan na nang maraming dugo, houag nang sangrahan,
cundi lagyan nang parapit sa dalauang binti, at paiinomin nan~g bilin
sa número 12.
41. Cun ang maysaquit ay hindi guinamot nang paanyo, at hindi mauala
ang pamamaga nang baga; lungmulubha siya, at sinisibulan nang _baga_
doon sa caniyang baga, at itong tungmutubo roo,i, pinan~gan~ganlang
_Vómica_ sa uicang Castila. Ang gagauin doo,i, ganito:
_Ang gagauin sa maysaquit na may sibol doon sa caniyang baga._
42. Caya naquiquilala, na ang nagcacasaquit nang _Pulmonía,_ may sibol
sa caniyang baga, sapagca nacalalo na ang labing apat na arao nang
caniyang pagcacasaquit, at hindi pa siya dinaraanan nang malacas na
paglura, pag-ihi, pag-iilaguin, ó hindi siya pinauisan. Caya hindi pa
siya gungmagaling-galing bagcus ang lagnat ay para nan~g dati; matulin
ang pulso, at cun minsan mahina at malambot; datapoua,t, cun minsan
nama,i, matigas, at ga nag-aalon-alon; ang paghin~ga ay mahirap;
pinan~gin~gilabutan nang guinao na maminsanminsan; gab-i gab-i
lungmalaqui ang lagnat; ang pisn~gi ay mapula; tuyo ang man~ga labi,
at nauuhao ang maysaquit. Saca pagca nacapagnana na ang sibol sa baga,
sungmasama pa mandin ang damdam nang maysaquit; parati nang nag-uubo,
at sa touing cumibo,i, lungmalacas ang ubo; cun minsa,i, natatacot
siyang humiga nang tihaya, at hindi macatulog; saca cun minsa,i,
pinapauisan sa dibdib at sa muc-ha; ang ihi ay mapulapula na anaqui
may bula, ó lan~gis sa ibabao; mapait ang bibig, lungmulubog ang mata,
at cun minsa,i, lungmalabo.
43. Cun ang sibol sa loob ungmaabot hangan sa ibabao nang baga, at
bucod dito hindi lubhang malalim, cun pumutoc ay nabububo ang nana sa
loob nang dibdib sa pag-itan nang baga at tad-yang; itong pagca putoc
ay mahirap, cun ang sibol ay malaqui, sapagca biglang lalabas ang
maraming nana, at namamatay tambing ang maysaquit. Datapoua,t, cun ang
butas nang sibol ay munti nang macaputoc na, at ang maysaquit ay
malacas pa, mailulura niya ang nanang lungmalabas, at gungmiguinhaua
ang damdam. Cun minsan ang sibol ay hindi pumutoc, bagcus lungmalaqui,
at ang boong baga nabubuloc at napupuno nang nana; caya mamamatay ang
tauo na ualang magaua.
44. Dahil dito, cun ayon sa sinabi sa itaas sa párrafo 42,
nahahalatang mayroong sibol sa baga, cailan~gang gumaua nang
capaanyoan, nang mangyaring pumutoc ang sibol nang magaling na
pagputoc, nang houag mamatay ang tauo, at gayon ang
gagauin.--Pasisipsipin ang maysaquit, cun baga malacas-lacas pa, nang
sin~gao nang tubig na mainit, ayon sa turo sa nómero 53 at ito,i,
gagauing parati. Cun ang pagsipsip nang sin~gao na yao,i, inaacala
nang nacalambot sa sibol, paiinoming parati ang maysaquit nang
maraming totoong tubig na pinaglagaan nang _cebada ó palay_ man;
maigui rin ang tubig na may calahoc na gatas. Dahilan dito sa
pag-iinom nang marami, palibhasa,i, ang sicmura,i, naroong parating
puno, ay malacas lumaban sa _baga,_ at hindi pinababayaang mabubo ang
nana sa dibdib, cundí pinipilit magpaitaas sa lalamunan, at cun
gayo,i, mailulura nang maysaquit. Saca pinapag-uubo ang may catauan
nang suca at tubig, na biglang isinusumpit sa loob nang bibig nang
isang sumpit na munti, na cauayan man. Pinapag-uiuica ang maysaquit,
pinasisigao, at pinatataua, harin~gang pumutoc ang sibol. Bucod dito
paiinumin din touing icalauang oras nang bilin sa número 8, ga isang
cuchara carami. Mabuti ring isacay ang maysaquit sa carretón,
datapoua,t, painumin muna nang maraming maraming tubig na pinaglagaan
nang _cebada,_ ó _palay,_ cun tubig na may casamang gatas; at cun
minsan itong yagyag na paglacad nang carretón nacacapagpaputoc sa
sibol.
_Ang gagauin sa maysaquit, pag nacaputoc na ang sibol sa baga._
45. Doon sa oras nang pagputoc nang sibol sa baga, ang maysaquit ay
lumulubha na anaqui hindi nacacaramdam. Datapoua,t, cun paamoyin nang
suca, ay nasasaulan cun baga ang pagputoc nang sibol ay hindi masama,
ayon sa sinabi co sa itaas sa párrafo 43; sapagca cun masama, ualang
magagaua at mamamatay ang maysaquit.
46. Cun paanyo ang pagputoc nang sibol, at hindi namamatay pagcaraca
ang maysaquit ang gagauin doo,i, ganito.--Cun ang inilulura nang
maysaquit ay totoong malagquit at maganit, touing icalauang oras
paiinomin nang bilin sa número 8, ga isang cuchara carami, at cun
malaonlaon, painomin naman nang isang taza nang turo sa número 13.
Datapoua cun hindi malagquit at maganit ang inilulura, houag gamitin
itong man~ga bilin, cundí ang gatas nang baca, na siya lamang ang
caniyang cacaning parati ó cun ibig isama sa caniyang quinacain. Saca
macaapat maghapong paiinumin nang bilin sa número 14 na isinasama sa
caunting tubig. Ang iinomin niyang parati, ay ang tubig na pinaglagaan
nang _cebada ó palay_, ó ang tubig na ang sa icapat na bahagui ay
gatas. Saca siya,i, lumacad arao-arao ó sumacay sa cabayong-yagyag.
47. Cun ang maysaquit ay nananabi touing icalaua ó icatlong arao,
sucat na yaon; at masama ang sumpitin nang malimit.
48. Cun ang maysaquit ay nilalagnat touing hapon, at ang inilulura ay
masama sa dating tingnan, sucat nang mahalata na hindi mababahao ang
sugat sa baga, na cun gayon siya,i, maguiguing _éticong_ totoo, at
mamamatay sa loob nang ilang bouán. Datapoua,i, atohin ang uica co sa
itaas sa párrafo 46, at cun baga ang calacasan nang pag-uubo yaon ang
di icatulog niya, painumin cun gab-i nang dalaua ó tatlong cuchara
nang bilin sa número 16, na isasama sa isang basong tubig na
pinaglagaan nang _cebada ó palay_.
49. Cun baga tungmatahan ang pagdahac nang may sibol sa baga,
pasipsiping agad nang sin~gao nang tubig na mainit ayon sa turo sa
número 53; touing oras bibig-yan nang isang cuchara nang turo sa
número 8 at bucod dito,i, painumin nang maraming totoo noong bilin sa
número 12; at cun siya,i, nacacacaya, ay lumacad ó sumacay sa cabayo.
Sasangrahan naman ang ganitong maysaquit cun siya,i, malacas pa; harí
n~gang magsaoli ang canyang pagdahac.
50. Mayroong man~ga maysaquit na anaqui gungmagaling; datapoua,t,
ungmuuli rin silang magcasaquit; saca gungmagaling uli, bago humalili
na naman doon ang pag-cacasaquit; at mahirap man itong canilang buhay,
sila,i, nalalauong di iilang taon, na hindi namamatay. Caya gayón,
sapagca ang sibol sa baga hindi totoong nababahao, at yao,i,
naguiguing parang fuente. Cun ang ganitong maysaquit ay lauon nang
gayon, ualang magauang gamot doon. Datapoua cun bago yaong saquit, ay
matatalo nang gatas, at nang pagsacay sa cabayo; pati nang bilin sa
número 14.
51. Sa saquit nang _Pulmonía_, at sa naguiguing _ético_ dahilan doon,
hindi sucat gamitin ang _trementina_, ang man~ga _bálsamo,_ ang
_incienso,_ ang _almáziga,_ ang _mirra_, ang _camanguian,_ at ang
_bálsamo_ nang _azufre,_ pati yaong gamot na pinan~gan~ganlang
_antiético,_ sapagca nacacalubha bagcus sa maysaquit yaong man~ga
bagay na yaon.
52. Cun hindi paanyo ang pagputoc nang sibol sa baga, cundi nabububo
ang nana sa loob nang dibdib, hindi mailulura nang maysaquit; bagcus
siya,i, mamamatay na ualang pagsala, cundi hiuain sa pagitan nang
dalauang tadyang; datapoua,t, cundi siya totoong marunong na médico,
houag siyang man~gahas gumaua noon.
53. Cun minsan ang ganoong pagsibol nang _baga,_ yaon ang
iquinabubuloc nang baga nang tauo, at yaon din ang iquinamamatay niya.
54. Cun minsan naman hindi tungmutuloy ang pagnanana nang sibol sa
baga, cundi naroong matigas na parati, na anaqui yao,i, isang bucol na
hindi nag-iiba. Ang tauong may ganitong saquit, hindi gagaling na
hamac, datapoua hindi lubhang nahihirapan siya.
55. Ang bagay sa ganitong lagay ay ang _suero,_ ayon sa turo sa
número 17, at ang _pildoras_ número 18. Ang iinumin touing umaga,i,
ang isang basang _suero_ at ang man~ga dalauang puong _pildoras,_
hangan sa apat na puo. Saca parating sisipsipin niya ang sin~gao nang
tubig na mainit número 53.
Ang Pulmonía Nang Apdo.
_Nota. 1_ Bucod sa saquit na _pulmoníang_ totoo na sinaysay sa
capítulong ito, mayroong isa pang bagay na _pulmonía_ na ang pan~galan
doo,i, _biliosa ó pulmonía_ nang _apdo,_ sapagca hindi totoong
pulmonía, cundí catulad nang lagnat nang _apdo_ (Capítulo 20). Ang
maysaquit ay dumurual cun minsan, at nag-iilaguin nang tila madilao at
mabaho ang inilulura niya; hindi gaya nang inilulura nang
nagcacasaquit nang _pulmoníang_ totoo, cundí madilao sa roon. Ang
bibig nang maysaquit ay mapait, hindi pinapauisan siya, tila mayroong
siyang nararamdamang mabigat at masaquit-saquit sa sicmurang palibot.
Ang color nang muc-ha ay madilaodilao, at tila nag-iiba. Ang gamot
dito ay para nang sa _lagnat_ nang _apdo_ (Capítulo 20). Cun baga may
catigasan ang pulso, ó may cainitan ang dugo, sinasangrahan ang
maysaquit. Saca binibig-yan nang bilin sa número 3. Sinusumpit naman
ayon sa turo doon din sa capítulo nang lagnat sa _buloc_ ó lagnat nang
_apdo._ Pagca naalaman nang totoo na uala nang catigasan ang pulso,
cundí malambot na, pinaiinom nang bilin sa número 34 at cun ualang
mapagquitaan nito, na-aari ang sa número 35. Ang ibang gagauin doon ay
isa rin nang itinuturo sa capítulo 20, nang _lagnat_ nang _apdo_.
Ang Pulmonía Falsa.
_Nota. 2._ Mayroong isa pang bagay na _Pulmonía_ na hindi totoo, na
marahil dumaan sa man~ga matatanda, ó sa man~ga bata, ó sa man~ga
tauong mahina, cun bagong nagtatag-arao, na yao,i, dala nang man~ga
malalagquit na cungmacapit sa baga nang may catauan. Ang maysaquit ay
nag-uubo muna nang caonti sa loob nang ilang arao, at cun lumacad ay
tila masiquip siquip ang caniyang dibdib sa caniyang pagcaramdam; ang
muc-ha,i, mapula sa rati; ang ibig niya ay cumaing parati at matulog,
at hindi mahimbing ang caniyang pagtulog; pag nalauong ilang arao,
guiniguinao siya; humahalili roon ang init; hindi siya lumagay, at
lungmalaqui ang casiquipan nang dibdib. Bucod dito, hindi macatahan sa
hihigan ang maysaquit, at mahirap man ang caniyang pagcaramdam, ay
gumagala sa loob nang silid; ang pulso ay mahina at madalas; ang ihi
cun minsan tila para nang dati; cun minsa,i, mapulapula; ang pag-uubo
niya,i, munti, at maliuag dumahac; maminsanminsan nasisira ang
caniyang bait; hindi macatulog nang mahimbing, at hindi naman
naguiguising na totoo; ang nagcacasaquit nang ganitong saquit, cun
minsan namamatay nang biglang pagcamatay, lalo pa cun matanda ang may
catauan. Cun minsan lungmalaqui ang casiquipan nang dibdib, at ang may
cataua,i, hindi macahin~ga cundi locloc; saca nasisira tuloy ang bait;
ang pulso ay ungmoonti at dungmaralas; at pag nalaonlaon, namamatay
ang maysaquit. Itong saquit ay masama; at maliuag matapatan ng gamot.
N~guni ang lalong mabuti roo,i, painuming parati ang maysaquit nang
bilin sa número 26, ó nang sa número 12, na lalag-yan nang timbang
saicaualong _salitre_ sa baua,t, isang tagayang tubig. Touing
icalauang oras bibig-yan nang isang taza nang bilin sa número 8. Saca
pararapitan sa man~ga binti nang sa número 36. Itong man~ga gamot na
ito ay hindi macasasama sa maysaquit, at cun minsan macacagaling. Ang
nagcacasaquit nang gayón, cun minsan ay masamang sangrahan.
_Ang gagauin sa natutuyo ang catauan, na yao,i, pínan~gan~ganlang_
consunción _nang castila._
_Nota 3._ Bagaybagay ang pinagmumulan nang pagcatuyo nang catauan nang
tauo, na yao,i, aquing sasaysayin n~gayon. Ang sibol sa _baga,_ cun
minsan siya ang pinangagalin~gan nitong saquit, ayon sa uica co na sa
párrafo 48. Cun minsan gaua nang _escorbuto_, ó nang _bicat_, ó nang
_hica_, ó nang bulutong ó ticdas. Cun minsan naman dala nang mahalay
na saquit na namamahay sa catauan, na doon mahahalata, cun baga
nagsusugat, ó namumutoc, ó macati ang punong catauan.
Gayón din cun ang tauo,i, parating nacuculong sa bahay na may sara ang
lahat na dun~gauan; ó cun malimit gumaua nang mahalay; ó cun siya,i,
natatapat sa sin~gao nang man~ga tinutunao na tangso; ó cun siya,i,
namamanglao, ó parating pagod; ó cun nag-iisip nang man~ga maliliuag;
cun siya,i, parating pinapauisan, ó nag-iilaguin, ó ungmiihi, ó
pinapanaogan nang malacas nang sa panahon cun baga babayi; ó cun
siya,i, nagpasuso nang malauon, ó cun linalabasan sa punong catauan
nang tubig na malapot at maputi, na yao,i, saquit din nang babayi, na
pinan~gan~galan _flúor albus_.
Cun siya,i, dating linalabasan nang dugo sa puit, para nang
inaalmorranas, ó cun pinapauisan sa paa ó sa catauan, ó dating
binabalin~goyn~goy, at saca siya,i, naual-an at inurun~gan noon man~ga
yaon; ó cun hindi sumago ang fuente, cun baga may fuente, ó cun
nabahao ang caniyang sugat na malauon, ó ang caniyang dating galis,
buni, ó ang ibang man~ga bagay na lumilitao sa catauan.
Ang pinalo nang malacas, ó nahulog, ó sinicaran nang hayop ang
mayroong nararamdamang bucol sa tiyan, ó sa bituca, ang napupuyat, at
tuloy ungmiinom nang maraming alac; ang ungmaabay sa maysaquit, na
dahil doon siya,i, nasalinan nang caniyang saquit. Ang parating
locloc, at tun~go ang ulo, para nang man~ga sungmusulat, man~ga
sastre, zapatero, man~ga babaying nagdurugtong nang abaca, man~ga
hungmahabi, at ang malauong cumanta ó tumugtog nang flauta. Ang
cungmacain naman nang man~ga mahanghang, ó nang man~ga maalat ó man~ga
maban~go.
Cun minsan naman itong saquit ay minamana, na cun gayo,i, ualang
magagauang gamot doon.
Caya cailan~gang mag-in~gat ang tauo, at pagca mayroon siyang
naramdamang saquit para nang man~ga sinabi co sa itaas, ay cailan~gang
siyang magpagamot na madali; maca cun pabayaan ang saquit sa catauan,
ang sumunod doon sa gayón ay ang pagcatuyo nang catauan niya.
Ang nagcacasaquit nang _consunción_ ó ang natutuyo ang catauan ay
nag-uubo muna nang ilang bouan calauon. Cun baga siya,i, dungmoroual ó
sungmusuca pagca cain ay yaon ang señal na caalam-alam matutuyo ang
catauan. Ganoon din cun mainit sa rati ang caniyang pagcaramdam, ó cun
siquip ang dibdib, lalo pa cun siya,i, cungmiquibo; cun ang caniyang
inilulura ay maalat, ó may calahoc na dugo; cun siya,i, namamanglao,
cun nananab-ang nang pagcain, at nauuhao; cun ang pulso,i, matulin,
malambot at munti (datapoua cun minsan matigas at puno). Ang
hungmahalili rito ay ang paglura nang berdeng maputi na may casamang
dugo. Ang cataua,i, ungmoonti dahil sa lagnat na ética at dahil sa
pauis na malaqui, na dungmaraan sa caniya touing umaga at touing gabi.
Ungmiihi pa siya nang marami, at nag-iilaguin nang malacas; na yao,i,
ang iquinahihina niya. Ang man~ga palad nang camay totoong init, at
ang muc-ha,i, pungmupula pagca cain. Ang caniyang man~ga daliri ay
totoong onti; ang man~ga cuco ay baluctot na pailalim, at nalalaglag
ang buhoc. Saca ang maysaquit ay nanghihinang totoo, lungmalalim ang
caniyang mata, hindi macalonoc; namamaga ang paa, at nanlalamig ang
man~ga dulo nang paa,t, camay, at ang sungmosunod doon ang camatayan.
Ang gagauin nang may catauan cun ang caniyang saquit ay bagong-bago
pa, ay magbago siya nang lugar, cun baga ang caniyang tinatahanan
hindi pinapasucan ó hindi natatapat na magaling sa han~gin. Saca
siya,i, magpilit sumacay na parati sa cabayo, at houag siyang hihiga
na basa ang damit. Ang lahat na caniyang cacanin ay ang man~ga ualang
liuag matanao sa sicmura: caya ang bagay lamang sa caniya ay ang
man~ga gulay at ang gatas. Dito sa lupa nang Filipinas magaling ang
gatas nang cabayong babayi. Na-aari naman ang gatas nang babaying
tauo, at ang magaling ay doon na sumuso ang maysaquit. Ang gatas nang
cabayong babayi iinumin cun mainit pa, na bagong galing sa suso. Ang
isang inom ay dalauang taza, na yao,i, gagauing macaipat maghapon, ó
macaitlo man lamang. Ang gatas ay doroonan nang ilang sopas na
tinapay. Cun ualang gatas nang cabayong babayi na-aari ang sa baca, ó
ang sa cambing; datapoua cailan~gang alisin ang pinacataba noon. Cun
ibig nang maysaquit ay masasamahan ang gatas nang caonting canin.
Macacain naman nang maysaquit ang man~ga bun~ga nang cahoy na totoong
hinog para nang man~ga atis etc. Cun baga nararamdamang mabigat sa
sicmura ang gatas, ay hulugan nang caonting azucal.
Cun ang maysaquit ay nag-iilaguin dahilan sa gatas, ay cumuha ca nang
man~ga paa,t, sipit nang hipon, iyong bayohin at isama mo sa gatas.
Ang guinagaua nang iba hindi ang gatas cundi ang _suero_ noon, siya
ang iniinom. Caya cun baga nacacayanan ang suero nang sicmura nang
maysaquit, ay mabuti inumin niya yaon; houag lamang uminom siya
pagcaraca nang marami hangang hindi pa bihasa. Datapoua gamitin man
nang maysaquit ang gatas, gamitin man ang suero hindi macagagaling sa
caniya cundi ituloy gauin nang ilang bouan calauon. Maigui rin dito
ang _talaba_ na yao,i, hindi lulutuin, cundí pagcaraca,i, cacaning
hilao.
Dito sa Filipinas ang natutuyo ang catauan ay magaling uminom siya
nang _tuba sa niyog ó sa caong,_ datapoua houag ang maasim. Mabuti rin
ang siya,i, cumain nang man~ga sarisaring matamis na guinagaua sa
man~ga trapiche.
Itong man~ga uica co n~gayon ang sucat gauin nang natutuyo ang
catauan, at cun minsan siya ang nacagagaling sa marami; datapoua
mayroon pang iba na turo ni Buchan na magagaua mo cun ibig mo, at cun
minamagaling mo, na yaon n~ga ang isusunod co rito.
Cun ang saquit nang pagcatuyo nang catauan ay bago pa, at totoong
lacas nang pag-uubo nang may catauan ay masasangrahan siya nang umonti
ang caniyang ubo; at nang houag macahirap sa caniya ang pag-uubo, ay
painoming maminsan minsan siya nang isang cucharang gatas nang _dayap_
na sasamahan nang isang gayon din polot na lulutuin muna sa mahinang
apoy. Ang iinuming parati nang maysaquit ay ang tubig na pinaglagaan
nang _manzanilla;_ datapoua cun baga siya,i, lungmura nang dugo ay
houag painumin noon.
Cun baga ang maysaquit mayroong sibol doon sa caniyang baga, ay
basahin mo ang párrafo 42, at ang man~ga magcasumonod doon.
=CAPÍTULO 7.=
_Ang sintac sa dibdib, na pinan~gan~galan nang man~ga médicong
pleuresia, ó dolor de costado._