Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
file was made using scans of public domain works from the
University of Michigan Digital Libraries.)
[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
marked as ~g.]
[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
ay hindi na ginagamit.]
AKLAT
NA
PAGAMUTAN
NI
DR. TISSOT
=ANG MAHUSAY NA PARAAN=
nang pag gamot
=SA MAN~GA MAYSAQUIT=
ayon sa aral
NI TISSOT.
TINAGALOG,
hinusaý at dinagdagan n~g M.R.P. Fr. =Manuel Blanco,= Exprovincial
sa órden ni San Agustín; at n~gayo,i, ipinalimbag na panibago nang
_M.R.P. Fr. Felipe Bravo_, casalucuyang Provincial, sa naturang órden.
2.ª EDICIÓN
=MANILA, 1916.=
LIBRERIA Y PAPELERIA
--:DE:--
=J. MARTINEZ=
Moraga 34-36, Calderón 108 y Real 153-155, Intra.
=Imp. de J. Martinez, 7 Estraude.--Binondo.=
=PRÓLOGO.=
Mi objeto en escribir en idioma tagalog este tratado, traducido casi
todo del _Aviso al pueblo_ del célebre Tissot, no ha sido otro que
aliviar á los indios enfermos, cuyo desamparo, que he presenciado no
pocas veces por razon de mi oficio, me ha conmovido hasta lo sumo.
Entregados en manos de unos Curanderos ignorantísimos, embusteros y
estafadores, se ven precisados á permanecer en una cama por muchos
meses, á abandonar todos sus quehaceres, y á gastar lo poco que tienen
y repartirlo con los que han hecho trato de curarlos, y todo esto á
veces en enfermedades que con suma facilidad puede curar cualquiera
que tenga, alguna tintura de la Medicina.
A mi llegada á cierto pueblo fuí testigo de una peste de calenturas
intermitentes que apenas dejaban casa libre; y sin embargo de que eran
muy fáciles de curar, no observé que los indios Curanderos las
tratasen de modo que se conociese que ellos entendian lo que era
aquello. Á una semejante conducta eran consiguientes los estragos que
me sorprendieron entonces. Cabalmente por aquel tiempo llegó á mis
manos la apreciable obra del _Aviso al Público_ del incomparable
Tissot; la que inmediatamente empecé á traducir al tagalog, ansioso de
comunicar á estos pobres indios un tesoro tan rico.
Por lo que hace el lenguaje, como nadie tenga obligación de escribir
en el mejor estilo posible, y siéndome esto por otra parte muy penoso,
lo he hecho del mismo modo que hablo ordinariamente con el indio, esto
es, en estilo llano. Yo estoy ciertísimo de que los indios me
entienden bien, y que perciben claramente lo que quiero decirles: pues
por espacio de muchos años en que me he ocupado en hablar con ellos
sobre mil materias y asuntos diferentes, he tenido sobrado tiempo para
hacer esa experiencia: por consiguiente no tengo recelo de que queden
sin entender este tratado aquellos indios para quienes se destina. Por
otra parte, algunos ejemplares de él trasladados de mano, y que corren
hoy dia entre ellos, me convencen de lo mismo. He visto con admiración
que ya saben distinguir unas calenturas de otras, y que ya las dan el
mismo nombre que va puesto en este libro: que las tratan del mismo
modo que en él se ordena, y que logran el efecto deseado: todo lo cual
me ha causado un placer indecible.
De todo esto infiero, que para el objeto que me he propuesto, y
escribiendo para indios, para nada es necesaria la elegancia del
estilo. En el idioma mismo castellano corren innumerables obras, de
las cuales muchas de ellas carecen enteramente de elegancia, y otras
aun de propiedad, y lo que es peor (y seria fácil demostrarlo con una
obra bien conocida y aplaudida hoy dia) están llenas de defectos no
pequeños, sino muy graves en el lenguaje. Sin embargo, ellas andan en
manos de todos, y son buscadas con ansia, y leidas con gusto y
provecho por razón del mérito que verdaderamente tienen. Las
composiciones escritas con elegancia en lengua tagala, se disputa si
las entiende el común de los indios. Yo creo firmemente que ellos no
han de ser de mejor condición que los españoles y demás europeos, los
cuales más fácilmente comprenden una oración ó un período escrito en
estilo llano, que en estilo difícil y adornado. Tengo muchas pruebas
que me inducen á creerlo así. Bajo de este supuesto, muchas cosas
podía haber escrito yo mismo con elegancia, y no lo he hecho de
intento, temeroso de que no me entiendan bien, y fundado en que más
vale que lo pague el estilo, que el que sufra el enfermo. De aquí es
que, por el conocimiento y largo estudio que he hecho de los alcances
del indio, he evitado todo lo posible el hacer períodos largos, y
oraciones muy compuestas: y asi yo no me he ceñido á la letra ni aun
al método de los Autores, de donde he trasladado las materias, sino
que he procurado hablar siempre muy poco y lo preciso, trasladando
únicamente la sustancia, y acomodándolo al mismo tiempo al genio y
modo familiar de hablar que veo usan entre sí estos naturales.
Si aun de este modo no se logra que los indios Curanderos aprendan á
tratar metódicamente las enfermedades seguramente menos se logrará con
los medios puestos en práctica hasta ahora, esto es, con los libros
escritos en lengua española, que andan en sus manos, y de los cuales
generalmente nada entienden, á lo menos los que viven en las
provincias distantes de Manila: y aunque los entiendan, poco ó ningún
fruto sacarán, como en efecto no lo sacan de su lectura. Dos son los
libros conocidos entre ellos, el _tratado del P. Clain,_ y el del _P.
Santa María_. Este último á excepción de la breve y curiosa exposicion
que hace de las virtudes de las plantas de Filipinas, en lo
perteneciente al modo de curar las enfermedades de nada sirve, y aun
en ciertos casos pueden ser muy perniciosas las curaciones empíricas
que propone. El tratado del P. Clain, aunque escrito con algun
cuidado, tiene defectos irreparables. En primer lugar, en infinitos
casos no ha hecho más que amontonar sin exámen varias especies de
plantas, como propias para la curación de algún mal, y suponiéndolas
de iguales virtudes, en fuerza de los informes seguramente tomados de
los mismos indios; siendo así que las virtudes de muchas de ellas son
enteramente opuestas á las de las otras, y algunas plantas son de uso
peligroso. En segundo lugar, las curas que propone en varias
enfermedades son meramente empíricas, y así como pueden sanar, pueden
también hacer mucho daño. En tercero y último lugar, dicho Autor trata
tan superficialmente, y con estilo y método tan confusos, la
importantísima y delicada materia de las calenturas, que, además de no
ser de mérito alguno cuanto allí enseña, es necesario saber bien el
español para entenderle; y estoy muy cierto de que muchos españoles no
comprenderán aquel artículo; no sabrán hacer la debida distinción
entre calenturas y calenturas. En otros artículos de menos importancia
está tolerable, y es digno de aprecio el apéndice de las plantas que
trae al fin, y del que me he servido en muchas ocasiones.
Con lo que llevo dicho no pretendo persuadirme á que todos los indios
indiferentemente han de entender este mi tratado. El mismo Tissot,
escribiendo para europeos de la clase del pueblo, se hace cargo de lo
mismo, y confiesa que serán muy pocos los que entenderán su obra.
Pero advierto y digo, que con tal que haya una sola persona que le
entienda en un pueblo, ella sola puede hacer bienes incalculables á
los enfermos. En Filipinas se debe esperar tambien mucho de los Padres
Curas, de los Maestros de escuela, de los españoles nacidos en el
país, y de otras personas que, por razón de su trato con europeos,
tienen más penetración y luces que los pobres indios de las
sementeras.
En cuanto á los equivalentes ó sucedáneos de los simples que trae
Tissot, en su obra, pondré en seguida una tabla en donde verá
claramente el lector, que nada he hecho de nuevo, que no se halle
fundado ó bien en el apéndice de los sucedáneos que se halla al fin de
la dicha obra de Tissot, ó bien en los libros impresos en el país, y
que andan en manos de todos, ó ya tambien en la autoridad de algunos
Botánicos célebres, como Linneo, etc. Hecha esta diligencia, ninguno
tendrá que decir nada de mis sucedáneos. Veo á muchos, aun españoles,
muy tímidos en el uso de las medicinas ó simples, que no son del uso
de los europeos; y apenas quieren persuadirse á que en estas islas se
halla, como en los paises más privilegiados, una multitud inmensa de
vetables de virtudes maravillosas. Yo no he formado nunca un concepto
tan mezquino de las riquezas y providencia paternal de nuestro Dios;
antes creo que en todos los paises ha criado cuanto puede necesitar el
hombre en salud y en enfermedad. Jamás he pensado que un pobre indio,
para curarse unas tercianas, tenga precisión de hacer un viage al Perú
para comprar dos reales de Quina ni que para vomitar, tenga que ir
hasta el Brasil para comprar la Hipecacuana. Antes por lo contrario, á
mi me basta saber que una planta no nace naturalmente en el país, para
persuadirme desde luego á que para nada es allí necesaria. El Abate
Herbás y Panduro en su _Historia del hombre_ (creo que en el tomo 7.º)
sostiene y amplifica este mismo pensamiento con la erudición y fuerza
que acostumbra. El autor de la Flora medical de las Antillas, en la
primera página del prólogo de su sabia obra, cita la autoridad de las
memorias de Trevoux, en donde se afirma resueltamente lo mismo que yo
dije arriba, y se añade: que basta el observar las plantas que nacen
en un país, para inferir desde luego las enfermedades que en él son
mas comunes. Pero yo no debo detenerme más en esto, pues cualquiera
que haya meditado algo detenidamente sobre el orden admirable que el
Criador del universo ha establecido en todas las cosas, aún las más
mínimas, fácilmente convendrá en ella. Estoy muy cierto, pues, de que
en las islas tenemos mucho más de lo que podemos desear para el caso,
y que el indio se curará con los simples del país con tanta seguridad
como los españoles que tanto confian en las medicinas de Europa.
Finalmente los equivalentes de primera necesidad, en varias
enfermedades que no admiten treguas, en casos en que no es fácil el
recurso á Manila, como la _Dita_ y el _Iguio_, han sido experimentados
centenares de veces en toda clase de personas de todos sexos y edades,
con un efecto felicísimo y sin sombra de peligro: compruébelo el que
quiera, y cuando quede sorprendido de los buenos efectos, entonces
conocerá, que nada he ponderado. Estando, pues, los resultados por la
inocencia de dichos simples, y siendo estos bien comunes y conocidos,
nada se puede oponer contra su uso, por que contra la experiencia no
hay respuesta.
En esto que he dicho ahora nada afirmo que no sea común con el modo de
pensar de los hombres mas hábiles de Europa, cuyos esfuerzos hace
medio siglo se dirijen con feliz éxito (observando las virtudes de las
plantas indígenas) á libertar á aquellos hermosos paises de la
servidumbre de tener que llevar de las dos Indias una gran multitud de
simples á costa de mucha plata. Lea el que quiera el prefacio á las
Disertaciones Botánicas de Linneo, escrito por el Editor, y alli se
encontrará con mucho más de lo que llevo dicho, y se asombrará de la
bondad y portentos del Altísimo, que con tanta largueza ha proveido á
las necesidades del hombre en todos los paises del Universo.
Por conclusión advierto que en este mi trabajo, que no ha sido
pequeño, me he servido de la Obra de Buchan, de la del Doctor Martin
Martinez, del Rozier y de Linneo en aquellos casos en que Tissot omite
el tratar de algunos males ó enfermedades: todo en obsequio y
beneficio de los pobres indios que viven lejos de la Capital, y aun
de los españoles enfermos que, á falta de Facultativos europeos, se
ven no pocas veces precisados á ponerse en manos de los Curanderos del
país. _Vale_.
_Nota. En este tratado no hablo por varios motivos de las enfermedades
venéreas; como tampoco de la que llama el indio mal viento, por ser
muy confusas las explicaciones que me han dado de ella, y por tanto no
puedo asegurar á qué enfermedad equivale._
=TABLA.=
_De las sucedáneos ó equivalentes puestos en este Tratado en lugar de
los que trae Tissot en su Obra_.
_Asclepias_. En Filipinas he visto muchas especies de Asclepias, pero
no me he atrevido á proponer ninguna de ellas por las razones que se
pueden ver en Rozier. En su lugar he puesto la Aristoloquia que supone
Tissot ser sucedáneo.
_Borraja=(Sigang dagat)_. Esta planta, nombrada así por el indio, es
borraja verdadera; pero no la de España. Es muy pelosa y de mucho
jugo; las hojas muy tiernas se pueden comer cocidas. Es la llamada
_Borago indica_ por Linneo.
_Cálamo aromático=(Tagbac)_. Esta planta es bien conocida de los
naturales. En los libros del país pasa por _cálamo aromático_; pero no
lo es sino la _Renealmia_ de Linneo. Aunque no es el _cálamo_, no
puede ser dañoso su uso, como lo está indicando su olor, y por ocupar
en la naturaleza un lugar entre el _jengibre_ y otras plantas
semejantes; y aún puede ser mejor que el mismo cálamo.
_Cebada_=(Arroz en cáscara). Así lo previene Clain y Tissot; y una
esperiencia continua me ha enseñado ser un equivalente excelente, á lo
menos para los indios.
_Cerrajas=(Tagolinao)_. Así se halla escrito en los libros del país;
pero el _tagolinao_ no es especie de _Sonchus_, sino otra cosa
distinta. Sin embargo sin el más mínimo recelo puede tomarse
interiormente, como lo acredita la misma experiencia.
_Chicoria=(Dilang usa)_. Los indios, llaman _dilang usa, sigang dagat_
y _tabacotabacohan_ una planta cuyas hojas están pegadas á la tierra,
pero la caña de las flores sube derecha. Otros llaman _sigang dagat_ á
una especie de borraja, y así se ha de entender en este libro. _Dilang
usa_ no es chicoria; pero se puede tomar interiormente sin riesgo
alguno; sus hojas se comen cocidas. (Clain no llama _dilang usa_ á la
chicoria, sino _sigang dagat_, y así debe enmendarse lo dicho en la
primera impresión).
_Quina=(Obat_ ó _Macabuhay)_. La quina es una especie de _Smilax_, y
también lo es el _obat_: el _macabuhay_ es una especie de Menispermo;
pero por ser ya usadas con suceso en Medicina y conocidas en las
islas estas dos plantas, las he puesto en lugar de la quina, que es
difícil adquirir lejos de Manila.
_Cicuta=(Talamponay)_. En Filipinas yo no sé que es la Cicuta; á lo
menos yo no la he podido encontrar. En este supuesto y siendo
indispensable poner un equivalente de ella en este tratado para la
curación del Cancro, observé que en la disertación de Linneo
intitulada _Medicamenta Graveolentia_, se propone para aquel caso la
_Datura_ de la cual es una especie la que los indios llaman
_talamponay_. No era suficiente el que yo la propusiese; era demás
necesario señalar la dósis. Para esto empezé á experimentarla en mi
mismo, empezando por cantidades muy pequeñas. De este modo he llegedo
á tomar en un dia y de una vez sola el peso de una dracma ó de un real
de las hojas: y si alguno acostumbrado ya á su uso, quiere tomarla dos
veces al dia, mucho más habiendo motivo grande para hacerlo, no dudo
que podrá tomar más del peso de un real. Lo que he experimentado,
pues, en mi mismo es lo siguiente: 1.º Se ha de usar del _talamponay_
verde, que nace de suyo en cualquiera parte, y cuya flor es blanca, y
no del morado que suelen plantar los indios en sus casas, pues usan
exteriormente de sus hojas, aplicándolas á los abscesos ó apostemas en
el principio para repeler, cuya virtud tienen efectivamente. 2.º La
hoja verde (después de pesada la cantidad) se muele simplemente en una
taza de loza con un palito pequeño, y se hace píldoras, como guisantes
de grandes de modo que se puedan tragar fácilmente enteras, echando
cada una en media cucharada de agua fria. 3.º Es malo masticar la
hoja; pues de este modo, aun una cantidad de ocho granos de trigo
causará vahidos de cabeza: es, pues, necesario hacerla píldoras ó
pelotillas como he dicho, y tragarlas enteras; de este modo nada malo
absolutamente se advierte ni se siente, y se puede tomar una cantidad
grande; pero siempre es preciso que el enfermo empieze por poco, y que
aumente todos los dias la dosis, mientras no sienta alguna novedad.
4.º En algunas indisposiciones del estómago es un remedio eficaz y
pronto, y establece un órden admirable en las funciones de aquella
víscera y de los intestinos, abre el apetito, provoca una traspiración
muy suave, proporciona un sueño regular y tranquilo, y me parece
también (aunque no lo puedo asegurar todavía de cierto) que calma al
momento los dolores reumáticos. 5.º Algunos indios, y aún algunas
mugeres, lo han tomado del mismo modo, y han sentido sus buenos
efectos. 6.º Los dolores del cancro los calma seguramente, aunque
ignoro si el largo uso de las píldoras podrán causar la curación
entera de este mal, pues mis observaciones no llegan más que hasta
este punto. Despues de la impresión primera de este libro he logrado
ver un ejemplo pasmoso de la vida de esta planta. Una muger casada del
pueblo de Bauang habia perdido las partes interiores de la nariz con
una llaga pésima, que se iba extendiendo. Por de fuera no se notaba
sino que la nariz se iba hundiendo hacia abajo. La enferma no podía
andar sin mucho trabajo, por que con el movimiento se estremecia la
llaga, y le causaba mucho tormento. En este estado tomó el
_talamponay_, en píldoras; y aunque en las dos primeras semanas apenas
sintió alivio, despues de unos cuatro meses le consiguió tan grande
que se curó perfectamente, y vive hoy dia con mucha salud. Fuese
cancro ú otra cosa su enfermedad, ello es que sanó del todo. 7.º A
falta del Opio y del Laúdano pueden servir dichas píldoras de
equivalente muy bueno.
Concluyo que para proponer esta planta no he procedido de ligero, sino
fundado en la autoridad de un hombre tan grande como Linneo y en la
experiencia. Por tanto en lugar de encargar con Rozier que se procure
extirpar esta planta perjudicial, aconsejaré que procure cada uno
tener un pié en un rincon de su huerto. Todos saben lo que es el opio,
el láudano, la belladona, la cicuta; y sin embargo de llamarse
tósigos, son unos medicamentos heróicos tomados en la dosis
conveniente: luego la dosis, y no las plantas, es lo que puede hacer
daño. Uno que comiese una cantidad excesiva de alimento, tal vez
moriria. _Vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona._
El _Talamponay_ es especie de Datura, y se acerca mucho á la llamada
_Metal_ por los Botánicos. Las ramas de la planta son dicotomas ó
ahorquilladas. La flor es de una pieza muy grande, y se abre por la
noche. El fruto está erizado de puntas é inclinado hacia la tierra.
Las hojas son lampiñas, de un verde pálido, y con ángulos en las
orillas. Sus propiedades son muy raras, y por eso la manda extirpar
Rozier.
Por ningun caso deben tomarse sus semillas interiormente para dormir,
pues su uso es muy peligroso. Á excepción de las ovejas, que he visto
con admiración comen con ansia el fruto, ningun animal toca á esta
planta.
_Coclearia=(Taquip suso, ó taquip cohol)_. Esta planta, se ha escrito
en el país, que son _berros_, y en efecto tiene su sabor, pero en
realidad el _taquip suso_ no es sino una especie de _Hidrocotile_.
_Contrayerba=(Dusay ó Guisol)_. Esta planta, tomada interiormente, no
puede ser dañosa, sin embargo de que no es la contrayerba como han
escrito algunos en Filipinas; pues habiendo yo logrado ver unas flores
de ella, he observado que es una especie de Kaempferia.
_Escila=(Bacong)_. Así Clain en el lugar citado, en donde trae el modo
de preparar la raiz. Dos plantas conocen los indios con el nombre de
_Bacong_: la una es en efecto la _Escila_, y ésta es la que se debe
usar. Su raiz tiene cascos como la cebolla. La otra planta no es
_Escila_, sino especie de _Hypoxis_. Su raiz no tiene cascos, y no se
debe usar de ella. Por esta semejanza en los nombres se dijo en la
primera impresión que el _bacong_ no era _Escila_. También creo que,
además de las dos plantas dichas, hay otra ú otras que el Indio llama
_bacong_.
_Espíritu de azufre=(El zumo de limon con miel ó con jarabe de
verdolagas)_. Así se previene en el apéndice de los sucedáneos en la
Obra dicha de Tissot: y debo advertir que es un equivalente admirable
y digno de usarse.
_Hipecacuanha=(Iguío ó Aguío)_. Entre una gran multitud de plantas que
trae Clain en su tratado para vomitar, he escogido el _iguío_ ó
_aguío_, únicamente por requerirse poca dosis. El _iguío_, árbol que
jamás apreciaremos dignamente, y más conocido en lo antiguo que lo que
es en el dia, por lo que me ha enseñando una larga experiencia, es un
vomitivo admirable, y en mi concepto específico seguro en las
calenturas pútridas. Es una especie de _Turroea_. De él hace mil
elogios el P. Fr. Ignacio de Mercado, religioso agustino, en un
manuscrito suyo. La corteza que es la que se usa, es un poco amarga, y
su olor algo desagradable. En Filipinas tenemos la verdadera
Hipecacuanha, que es la _Psychotria pubescens_ de Linneo, pero como
por desgracia no es conocida, ¿qué adelantaba yo con proponerla?
_Hojas de Sen=(Acapulco_ ó _Sontíng_ ó _Catanda)_. Las hojas de Sen
son una especie de _Cassia_, de las cuales he visto varias en
Filipinas. Exceptuando la Cañafístula, que es una de ellas, las demás
purgan poco. El motivo que he tenido para proponer el _Acapulco_, que
es la especie _Alata_ de Linneo, es por ser planta común y conocida, y
por que su virtud purgativa es más notable que en las otras especies,
aunque tampoco muy grande.
_Jalapa_. La _Jalapa_, las _hojas de Sen_ y el _Cremor_, que señala
Tissot en su excelente purga del número 21, son ingredientes que
solamente en Manila podrá encontrar el indio: y así los que viven
lejos de la capital, tienen que contentarse con los vegetales
purgantes ya conocidos y usados en el país, que son los mismos que se
proponen en aquel número como suplentes. Se toman solos, y tambien
combinados de diversos modos. Otros infinitos purgantes indígenos con
muy varias preparaciones hay propuestos en los libros del país; y
ojalá nuestros sabios Facultativos se tomasen el trabajo de
analizarlos, y de instruirnos de su uso más ventajoso, en lo que
harian una obra muy grata á los ojos de Dios, y de infinito bien para
los pobres indios, y aun para todos los que vivimos en las Islas; pues
yo estoy íntimamente persuadido á que un suceso feliz coronaria sus
esfuerzos.
_Malvas=(Colotan)_. La planta llamada por los naturales _colotan ó
colotcolotan_ no es malva, sino una especie de _urena_, que tiene una
glándula pequeña en la vena del medio en la página inferior de hoja, y
es la que Linneo llama _urena multifida_. No obstante esto, como
pertenece á la familia de las plantas malvaceas, puede muy bien
usarse. Además de esto, hay una especie de malva verdadera; pero como
el indio no la conoce ni la da nombre, no la he propuesto. También
debo advertir que muchas veces toman los naturales por equivocación en
lugar del _colotan_ una especie de _Triumffela_; pero por la
_glándula_ de la parte inferior de la hoja de que hablé arriba se
conoce el yerro. Tampoco están hendidas las hojas de esta otra planta.
_Mercurio_=(el Mercurio con manteca y sebo en rama). Los Facultativos
tendrán mucho que censurar aquí, cuando, en lugar de la _trementina de
Venecia_ que propone Tissot en el número 28, he propuesto el sebo.
Pero se han de hacer el cargo de que no siendo en Manila, en las
provincias es imposible adquirir aquel ingrediente por falta de
boticas y tiendas de semejantes drogas. Aún el mercurio solamente se
debe á la piedad del Cura. Por otra parte yo no lo he propuesto más
que para la mordedura del perro rabioso; y en esta parte los efectos
maravillosos, que he visto con el mercurio preparado con la manteca y
el sebo, son los mismos que promete Tissot. Ninguno se ha muerto hasta
ahora, aunque han sido algunas docenas los mordidos que se han curado
de aquel modo, y uno de ellos acometido ya de los accidentes de la
muerte. Es verdad que el sebo tiene el olor fastidioso un poco; pero
en Filipinas donde no hay otra cosa mejor (tal vez la habrá, pero
nadie se dedica á buscarla), es preciso pasar por ello; mucho más
cuando la manteca, manteniéndose fluida siempre por razón del calor,
no presenta una materia apta en esta tierra para envolver en si misma
al mercurio; pero añadiéndola el sebo se incorpora muy bien.
_Orozuz ó Regaliza=(Saga)_. La planta llamada _saga_, conocida de
todos, no es el _orozuz_, sino una especie de _Abrus_. En las islas se
substituye en lugar de orozuz, y por esto tambien yo la he puesto en
este libro, pero como las hojas tienen un sabor más notable que la
raiz, en lugar de tomar ésta, he aconsejado que se use de las hojas.
_Pez_ (Emplasto de)=(La brea de la tierra). En las toses y otros
afectos del pecho, es un equivalente admirable, igualmente que en el
Croup de los niños, y aún en el reuma etc.
_Quina=(Dita)_. La _dita_ no es quina: es el _Echites scholaris_ de
Linneo. Este árbol precioso es muy conocido y muy común, y lo seria
todavía más, si los indios no cortaran por desgracia muchos para hacer
artesillas de su madera, que es muy fácil de trabajar. Por una muy
larga serie de experimentos, puedo afirmar que es un equivalente
admirable de la quina, y tal vez más apropósito para este país.
Cuantos elogios pueda yo hacer de sus virtudes siempre serán escasos.
En todas las especies de calenturas, en las ligeras indisposiciones de
estómago, en las _Aphtas_, y en todos los casos en que puede hacer
tendencia á la corrupción, desempeña con perfección las funciones de
la misma quina. Se puede administrar si se quiere en la misma dósis y
del mismo modo que ella. Á los que tengan recelo de usar de la _dita_,
les diré: que algunas mugeres toman, por consejo de los Curanderos de
la tierra, la leche que destila de la corteza herida en algunas
enfermedades propias de su sexo. La leche del árbol es cabalmente lo
peor que se puede tomar de él: por tanto usando de la corteza
despojada de su leche y seca al sol, ninguna sospecha debe quedar de
su inocencia.
Algunos dirán, que podia haber propuesto otros amargos que producen
las Islas, tales como el _Macabuhay_, el _Macaisa_, el _Manungal_, la
_Suma_ ó _Abutra_, al _Cayutana_, la _Pepita_ de _S. Ignacio_, etc. Á
esto respondo, que yo no quiero quitarles su mérito á estos amargos y
á otros que conozco; digo únicamente que mis investigaciones solamente
han tenido por objeto la _dita_, y habiendo hallado que corresponde
perfectamente, á mis deseos, y siendo por otra parte un árbol bien
conocido, no me he cuidado mucho de extender mis observaciones sobre
los otros.
Debo finalmente advertir que la _dita_ florece solamente en abril, (á
lo menos así sucede en la provincia de Batangas.) El fruto consiste en
dos folículos largos más de un pié, retorcidos como un cordel, y
delgados como una paja de centeno, y dentro están alojadas las
semillas en hilera. Las semillas tienen como medio dedo de largo, y en
cada extremo están dotadas de un milano; por esta sola señal se
conocerá el árbol fácilmente.
_Salago_=(Uno de los ingredientes de la purga número 21). Es la
_Daphne foetida_. Sus flores son amarillas, bastante bellas. El fruto
maduro es encarnado. En Batangas las flores del _salago_, son más
pequeñas, feas y tristes. En los bosques se da otra especie que es la
_Indica_ con las flores amontonadas (creo que son blancas) en
cabezuela. Yo hablo de la primera especie conocida y usada en Bulacán.
Tómase regularmente en píldoras hechas con los polvos de las hojas y
miga de pan. Para un hombre robusto basta el peso de cuatro granos de
las hojitas. Purga los humores gruesos.
_Salvia=(Sambong)_. Ningún parentesco tiene el _sambong_, que es una
especie de _coniza_, con la _salvia_. Sin embargo como el _sambong_,
es ya tan usado y conocido en el país, y se substituye frecuentemente
en lugar de la otra planta, no he querido variar nada.
_Sauco=(Alagao)_. Ninguna cosa se ha repetido tanto en los libros del
país, como el que el _alagao_ es el _sauco_ de Europa: sin embargo de
que no hay afinidad alguna entre ellos. El _alagao_ es la _Premna_ de
Linneo.
Las flores del _alagao_, administradas en la misma dosis y en los
mismos casos en que se prescribe el sauco, de ninguna manera son
dañosas, aunque se den á los niños, como yo lo he visto muchas veces.
Ningún recelo, pues, debe haber en continuar en su uso, y podrá
producir los mismos efectos que el sauco aunque de otro modo. En los
resfriados y calenturillas originadas de destemplanza del cuerpo, así
como en la traspiración obstruida hace bellísimos efectos; y por tanto
los indios hoy dia guardan en sus casas las flores secas. La corteza
hace orinar mucho.
_Semilla ó semen contra_=(Niogniogan). En lugar de la _semilla ó semen
contra_, recomendada por los Facultativos para la expulsión de las
lombrices, he puesto el fruto del arbusto llamado por los indios
_niogniogan_. Es el _Quisqualis_ de Linneo, y reconocido por excelente
para el efecto.
_Tártaro emético=(Salagsalag ó Pacupis ó Pepinillo de San Gregorio)_.
En lugar del tártaro emético, que es difícil adquirir léjos de Manila,
y que no es muy conveniente ande en manos de indios, he propuesto la
planta llamada como dije arriba. Es un vomitivo excelente, y más
activo que el _Yguio_. Los indios están instruidos en su manejo. Es la
_Trichosanthes amara_.
Todo lo dicho en este artículo no lo he escrito para los indios, sino
para satisfacer á los reparos que puedan oponer á los sucedáneos los
españoles instruidos, en cuyas manos venga á parar este libro.
SA MANGAGAMOT
na
=TAGALOG NA BABASA=
Itong librong quinasusulatan nang man~ga paraan nang pag-gamot sa
man~ga maysaquit ay gaua nang totoong dunong na tauo na si Tissot ang
n~galan, at inialay niya sa man~ga maysaquit na nagtatahan sa buquid ó
sa man~ga nayong malalayo sa bayan. Caya doon sa boong Europa hindi
lamang ang hindi Médico, cundi pati nang man~ga matataas na Médico ay
canilang minamahal at pinupuring totoo: sapagca malinao at mariquit
ang pagsasaysay nang man~ga sarisaring nararamdaman nang
nan~gagcacasaquit nang iba,t, iba, na dahil doon sa pagsasaysay na
yao,i, sinoman macahuhula,t, macacaquilala cun anong bagay na saquit
ang tungmama sa tauo. Ang isa pa roo,i, ang caramihang gamot na
ipinagbibilin niya sa man~ga mangagamot, ay ualang liuag hanapin.
Caya n~ga yata, nang dumating sa aquing camay itong caguilaguilalas
na libro,i, pagcaraca aquing isinalin sa uicang tagalog, aua co sa
man~ga mahihirap na maysaquit na tagalog. Houag isipin ninyo, na yaong
man~ga gamot na nabibilin dito,i, ualang cabagsican, sapagca ualang
liuag gauin. Bagcus yaong man~ga mangagamot na nagtuturo sa man~ga
maysaquit nang man~ga maliliuag, at nang cun anoano ang pan~galan, ay
sila ang hindi maalam, at sila rin ang nananampalasan sa buhay nang
man~ga tauong caauaaua; at bucod dito canilang pinagdarayaan at
pinag-gugulan nang malaqui, bago hindi cailan~gan.
Gayon din cun inyong ituloy gauin yaong man~ga cadatihan ninyong
pag-gamot na cun papaano, at yaong man~ga painom na at ang man~ga
tapaltapal, inyong quinabisanhan hanga n~gayon, ay houag cayong
umasang magpapagaling sa man~ga maysaquit. Itong libro at ang man~ga
nabibilin dito,i, yaon ang catungculan ninyong pagpilitan sundín, at
totoong daling maquiquita ninyo ang caniyang galing.
=TANDAAN=
_Nang man~ga gamot na cailan~gang ihanda,t, in~gatan nang Médicong
tagalog sa caniyang bahay._
Ang isang botellang balat nang _Ditang_ binayo, at ag-ag sa sinamay na
masinsin. Yaong botella,i, doroonan nang taquip na daluro.
Ang isang botellang balat nang _Iguio_ na babayohin din at aag-aguin
sa sinamay na masinsin. Ang botella,i, tatacpan nang dalurong
mahigpit. Maminsanminsan han~goin doon ang _Iguio_ at ibilad.
Ang ilang bun~ga nang _Salagsalag ó Pacupis_ (Pepinillo de San
Gregorio), napapaltan nang bago taontaon.
Ang isang balaon~gang dahon nang _Salago,_ at ang isa pang balaon~gang
dahon nang _Acapulco ó Sonting._ Itong lahat na damo ay tuyo cun
gagamitin.
Ang isang botellang _Cremor_ na bibilhin sa Maynila.
Ang halagang apat na pisong _Maná_ na bibilhin din sa Maynila.
Ang timbang anim, ó sangpuong pisong _Mercurio_ na yao,i, bibilhin sa
Maynila, at itatago sa garrafa. Ang mercurio,i, cailan~gan sa quinagat
nang asong ol-ol.
Ang isang botellang _Salitre,_ na pati ito,i, bibilhin sa Maynila.
Ang ilang _Pepita_ ni S. Ignacio, ó sa Catbalogan.
Ang ilang caputol na sun~gay nang usa, na sinunog.
Ang halagang dalauang pisong _Ruibarbo,_ na babayohin at itatago sa
botella.
Ang isang magaling na timban~gang munti. Cun masama ang timban~gan,
hindi sucat gamitin, at cun minsan ang gamot na titimban~gin doon, ay
macacamatay sa maysaquit. Masama naman ang timban~gang malaqui, lalo
pa cun cacaonti ang titimban~gin doon.
Ang ilang san~ga,t, ugat nang _Bulacan._ Ang man~ga san~ga,i,
gangadaliri calaqui, na pagpuputlinputlin at ibibilad nang malauon
sampon nang ugat, bago itago sa paliyoc na may taquip na ibibitin sa
suloc nang cosina. Itong damo,i, cucunin pag natuyo ang bun~ga.
ANG MAHUSAY
na paraan
=NANG PAGGAMOT=
SA MAN~GA MAYSAQUIT
=CAPÍTULO 1.=
_Ang man~ga dahilan iquinapagcacasaquit nang tauo._
_Párrafo I._ Ang unang nacacapagcasaquit sa tauo, ay ang calacasan
nang pag-gaua; yaon bagang tauong nagsasaquit gumaua, na ualang tahan
arao-arao, na hindi nagpapahin~ga. Cun minsan ang gayong tauo,i,
manhihina, at manlalata, at maliuag magsauli sa caniyang datihang
lagay na magaling; cun minsan naman magcacasaquit nang _garrotillo ó
sintac,_ ó maguiguing ética caya. Datapoua,t, cun hindi ma-aari ang di
siya gumaua, uminom siya nang _suero,_ ó gatas nang baca, ó calabao: ó
cun maliuag sa caniya ito,i, uminom nang tubig na dinoonan nang sa
icatlong bahaguiag _suca._ Ang man~ga babayi ay maraling magcasaquit,
gaua nang paghabi, ó pananahi, ó pagdurugtong nang abacá, sapagca
mahirap ang calagayan nang catauan doon sa pag-gaua noong man~ga
gauang yaon. Ang bagay sa canila, ay manaog sa lupa arao-arao, at
magtanim nang anomang bagay na damo doon; cun gayon ang sin~gao nang
lupa, ang paghipo nang man~ga damo, at ang paglibang nang loob ay
totoong macababauas nang canilang hirap.
2. Ang nagcasaquit dahil sa cainaman nang pag-gaua, cun minsan
yungmayayat at natutuyo ang catauan; at ang gamot sa saquit na ito,i,
ang _suero_ na iinomin nang malauong panahon; saca ang baños nang
tubig na malacoco; at cun mahabang arao guinaua na ito, ang isusunod
sa catapusan ay ang _gatas_ nang baca, calabao, ó cambing. Ang man~ga
bagay na maiinit pati nang matubig ó magatas hindi maigui sa saquit na
ito.
3. Mayroong isa pang bagay na cahinaan ó cayayatang dala nang
caual-an, ó caruc-haan, cun ang hanap nang tauo,i, hindi magcasiyang
canin: ó cun hindi magaling ang quinacain, ó cun masama ang tubig, at
saca nahihirapan nang pag-gaua. Ang bagay sa saquit na ito,i, ang
magaling na cacanin, at ang caonting _alac._
4. Mayroong ibang tauo, na caya nagcacasaquit, sapagca siya,i,
nagpahin~ga ó napatahan sa quinalalag-yang malamig cun siya,i,
napagod, at galing sa malaquing gaua: caalam-alam ang masasapit niya
ang siya,i, urun~gan nang pauis nang catauan. Cun minsan itong sin~gao
nang catauan na talagang lalabas, ay napapasaloob, at nacacahila nang
man~ga _garrotillo, ética, sintac_ ó man~ga _cólico._ Marami ang
namamatay dahilan dito. Pag sungmasamá ang damdam at nahahalata na ang
dahilan nang saquit ay ang pagtahan sa malamig, ang maysaquit cucunan
nang dugo pagcaraca, babañosan nang tubig na malahinin~ga, at
paiinomin nang bilin sa número 1, na malacoco cun inumin. Masamang
painumin nang gamot na papauis, at lalaqui ang saquit.
5. Gayon ding pinagmumul-an nang pagcacasaquit ang malamig na tubig na
iniinom nang tauo cun siya,i, nainitang totoo. Caya cun minsan ay
nagcacasaquit nang _garrotillo, ética, ó cólico:_ cun minsan namamaga
ang atay at ang tiyan, ó sungmusuca, ó hindi maihi, at parating
bibilingbiling sa hihigan, na di macatahan. Ang nagcacasaquit nang
gayon, cucunang agad nang maraming dugo, saca babañosan sa tubig na
malacoco. Susumpitin ang maysaquit nang tubig na malacoco na may
caonting _gatas;_ paiinoming parati nang tubig na malacoco rin, na ang
sa icalimang bahagui ay gatas; cun ualang gatas, paiinumin nang bilin
sa número 2; lalag-yan naman nang man~ga basahang babad sa tubig na
mainit-init sa liig, sa dibdib at sa tiyan.
6. Cun minsan ang tauo,i, inaabot nang ulan sa daan, at ang mabuting
gauin niya pagdating sa bahay, ay magbihis siya at maligo agad sa
malacocong tubig nang houag siyang magcasaquit; at cun lag-yan nang
caonting _sabón_ ang tubig, lalo pang mabuti. Ito lamang gamot na ito
macacauala cun minsan nang _cólico, ó sintac_ nang tauo pagca nabasá
ang caniyang man~ga paa.
7. Ang isa pang iquinasasama nang catauan nang tauo,i, ang pag-inom
nang alac. Ang tauong totoong ungmiinom nang alac, maraling tumanda;
cun minsan hinihica, ó namamaga ang dibdib at nagcacasaquit nang
bagaybagay na saquit, na maliuag mauala, sapagca hindi matablan nang
gamot ang caniyang payat na catauan.
8. Nacasasama naman sa catauan nang tauo ang pagcain nang bun~ga nang
cahoy na hindi pa hinog na totoo.
9. Mayroong isa pa manding masama, na marahil canin nang tagarito sa
Filipinas, yaong bagang itinitinda, na ang pan~gala,i, suman,
empanada, oocan, calamay, madhoya, ó tinapay na hindi alza, na
paraparang nacasisira sa sicmura; at saca nanhihila nang lagnat,
man~ga bicat, at sarisaring sibol sa catauan nang tauo.
=CAPÍTULO 2.=
_Ang man~ga dahilang iquinalalaqui nang man~ga saquit nang tauo._
10. Ang salang pag-gamot sa maysaquit, yaon ang totoong iquinalalaqui
nang caniyang saquit: cun minsan pinipilit mapauisan ang maysaquit; at
ang lahat na bagay na mainit guinagaua, at ipinaiinom doon, sapagca
ang isip nang maraming tauo,i, ang pagpauis ay nacauauala sa lahat na
saquit. Datapoua,i, mayroong man~ga saquit, na hindi bagay doon ang
pauis, sapagca hinahacot nang pauis ang pinacatubig na calahoc nang
dugo, at caya ang dugo,i, lumalapot, natutuyo,t, umiinit. Caya n~ga
yata hindi bagay sa nalalagnat ang _triaca,_ ang _alac,_ at ang lahat
na nacacapagpapauis sa tauo.
11. Ang man~ga maysaquit tinatabin~gan, quinucumutan, linilibutan nang
maraming tauo, sinasarhan naman ang lahat na pinto,t, dun~gauan; itong
lahat na gauang ito,i, nacacahirap sa maysaquit, at nacacalubha sa
caniya; na ang ualang saquit ma,i, hindi macacapagtiis noon. Caya
masamang gauin yaong man~ga gauang yaon, lalo na cun ang idinaraying
nang maysaquit ay ang init, at cun naquiquita namang tuyo ang caniyang
balat, ang man~ga labi, ang dila, at ang lalamuhan at saca mapula ang
ihi, at cun ang ibig niyang totoo ay ang man~ga bagay na malamig.
12. Ang ipinacacain sa maysaquit, ay isa namang nacasasama sa caniya.
Ang isip nang nag-aalaga sa maysaquit na yaon ay mamamatay, cundi
pacanin nang man~ga bagay na magaling; caya binibigyan nang masarap na
sabao, itlog, broas, carne, at nang iba pa, na paraparang masama sa
maysaquit, at caya na-aalamang masama, ay cun minsa,i, lungmalaqui ang
lagnat pagca cain noon: ó siya,i, sungmusuca, nag-iilaguin, nasisira
ang bait, at linalabsan nang mancha, para nang pinaiinom mandin nang
lason. Caya gayo,i, sapagca anomang isilid sa sicmura nang tauo na may
dumi sa loob, nabubuloc pagdaca at nacasasama bagcus sa caniya.
Cailan~gang linisin muna ang sicmura, at painomin ang nalalagnat nang
man~ga bagay na nacacatunao nang man~ga malalagquit na dumi doon.
_Uala isamang nalalagnat na tauo na namatay dahil sa gutom:_ at alin
mang nalalagnat, di man pacanin nang anoman sa loob nang ilang lingo,
hindi ma-aano, houag lamang maual-an siya nang tubig.
Caya pacatalastasing maigui nang mang-gagamot, na yaong maysaquit na
marumi ang dila, na nananab-ang nang pagcain, at mapait ang bibig; ang
dungmoroal, ang parating mabaho ang hinin~ga, pati nang ini-iilaguin,
ito anaquing ganitong maysaquit ay hindi sucat big-yan nang _carne,
sabao, itlog, triaca,_ at nang iba pang man~ga maiinit: at hindi
mangyayaring macuha yaong duming malagquit sa sicmura, cundí painumin
nang maraming totoong tubig na nacacatunao noon. At nang maalaman cun
anong ipaiinom doon, ay basahin dito sa libro ang man~ga bilin doon sa
sariling capítulo nang saquit na yaon.
13. Catungculan namang maalaman nang nag-aalaga sa maysaquit, na
masamang purgahin siya ó pasucahin pagca bagong nagcasaquit: cun
minsan ang pasuca sa man~ga saquit na iba,t, iba nacacasira,t,
nacacahirap sa _sicmura, sa baga_ at sa _atay,_ at nagdadala nang
ibang masama. Ang purga nacacasama,t, nacacagulo sa lahat na bituca,
na yaon ang iquinamamatay nang tauo. At nang maalaman cun cailan bagay
sa maysaquit ang purga at ang pasuca, hanapin ang pan~galan nang
saquit dito sa libro sa caniyang capítulo at doon sasabihin ang
gagauin.
_Nota._ Dahil sa casam-an nang pag-gamot sa man~ga maysaquit dito sa
Filipinas, ang maraming tagalog ay idinaraying nilang may matigas sa
canilang tiyan; at bagamán hindi nacacamatay yaong saquit na yao,i,
cun minsan nacagugulo sa man~ga catungculan nang sicmura,t, bituca.
Itong saquit na ito,i, maliuag gamutin; magaling doon ang suero
número 17, ang píldoras número 18, pati nang sa 57; maigui rin ang
man~ga gulay at ang man~ga _saguing_ etc. na nacagagaling-galing cun
malaon.
=CAPÍTULO 3.=
_Ang gagauin nang tauo, capag nararamdaman, na siya,i, magcacasaquit
na._
14. Caya mahahalata nang tauo na malapit na siyang magcasaquit, cun
hindi siya malicsi, ó masipag na para nang dati; cun nananab-ang nang
pagcain; cun masaquit-saquit ang sicmura; cun madaling mapagod, ó cun
mabig-at ang caniyang ulo, ó cun mahaba ang tulog, datapoua,t, hindi
mahimbing; cun siya,i, ga namamanglao, at masaquit nang caunti ang
dibdib; cun inurun~gan nang pauis, ó cun madali siyang pauisan; cun
hindi husay ang pagtiboc nang pulso, ó cun siya,i, guiniguinao na
parati. Cun gayon ang man~ga nararamdam nang may catauan, malapit na
siyang magcasaquit.
15. Pagca ganoon ang damdam, ang gagauin niya,i, houag titiquim siya
nang carne, sabao, ó itlog; ó alac; houag siyang magsasaquit gumaua:
inomin niya ang bilin sa numero 1 ó 2, ga dalaua ó tatlong botella
carami maghapon: cun aayao siya doo,i, uminom nang tubig na malacuco
na huhulugan nang caunting _suca_. Cun ualang _suca_, ang dalauang
botellang tubig na malacuco ay doonan nang caunting asín, at yaon ang
inomin. Cun baga mayroong _pulot_ ay mabuting lag-yan ang tubig nang
tatlo ó apat na cuchara noon. Magaling naman ang tubig na pinagbabaran
nang _bulaclac_ nang _alagao_; na-aari pati ang _suerong_ malinao.
Saca siya,i, magsumpit nang tubig na malacuco, ó nang bilin sa número
5. Cun gayon ang gaua nang tauo cun sungmasama ang damdam, magpatuloy
man ang caniyang pagcacasaquit, caalam-alam hindi siya lulubha.
=CAPÍTULO 4.=
_Ang mahusay na gaua sa may man~ga malalaquing saquit_.
16. Touing sasabihin dito sa librong ito, na ang maysaquit _ilalagay
sa husay_, gagauin ang lahat na nauutos dito tungcol sa cacani,t,
iinumin noon, at sa isusumpit sa caniya; at caya tambing sinasabi co
dito nang houag cong uliting parati doon sa casaysayan nang baua,t,
isang saquit.
17. Cun ang tauo,i, maysaquit na, at ang init at ang lagnat ay totoong
nararamdaman na, ang mahusay na susundin ay ganito. Houag lilibutin
nang tauong marami ang maysaquit, at masama ang in~gay at ang init
doon sa tinatahanan niya. Cailan~gan namang mahan~ginan ang silid;
datapoua,t, houag ilagay ang maysaquit doon sa dinaraanan nang
han~gin; touing iihi, ó mag-iilaguin, itatapon agad ang dumi; cun baga
pacacanin ang maysaquit, ang ipacain doo,i, ang tinapay na dinurog sa
tubig na marami; ang tubig na may tinapay, pacuculoin sa apoy hangan
sa matunao ang tinapay, saca sasalain, at siya lamang ang iinomin
niya. Cun ualang tinapay, na-aari ang _linugao_ at ang basabasa.
Masama ang harina nang trigo, sapagca hindi pa luto sa apoy.
18. Mapacacain naman ang maysaquit nang man~ga bun~gang hinog nang
cahoy, di man lutuin; datapoua,t, ang hilao pa hindi sucat ipacain sa
tauo, cundi pacalutuin muna sa tubig. Caya ang _saguing_ ang man~ga,
_ates_, ang _albay_, ang _duhat_ ang _sapinit,_ ang _dalandan,_ at
ang iba pang bun~gang hinog na hinog nang cahoy, ay macacain nang
maysaquit, sapagca macaguiguinhaua sa caniya yaon.
19. Ang maysaquit painumin nang malimit nang alin man doon sa sinabi
co na sa párrafo 15.
20. Cun hindi nananabing macadalaua arao-arao ang maysaquit, ay
cailan~gang sumpiting minsan man lamang touin arao, nang bilin sa
número 5; at yaon din ang gagauin cun hindi marami ang inaiihi, ó cun
mapula ang ihi, ó cun tila naghuhunghang ang maysaquit, ó cun
malaquing totoo ang lagnat, at masaquit ang ulo,t, bay-auang, ó cun
ibig sumucang parati. Ang minsang sumpitin ang tauo ay magaling pa sa
inomin niya ang apat na gayón tubig; caya sucat pagpilitang gauin sa
maysaquit itong ganitong pagsumpit, palibhasa,i, nacacaguinhaua sa
caniya; houag lamang gauin cun pinapauisan. Sa librong ito ay
sasabihin co, cun anong magaling isumpit sa baua,t, isang saquit.
21. Cun baga nacacacaya ang maysaquit, magaling ang siya,i, buman~gon
sa hihigang maminsanminsan, sapagca ito,i, nacacabauas nang saquit
nang ulo, at ang lagnat ay ungmoonti, at ang isa pa roo,i, madaling
umihi, pag nagban~gon ang tauo.
22. Arao-arao papalitan ang damit nang hihigan, at ang sa maysaquit,
datapoua,i, houag ihahalili roon ang hindi toyong-toyo.
=CAPÍTULO 5.=
_Ang gagauin nang maysaquit na magaling-galing na._
23. Cun ang tauo,i, nacalalo na sa pan~ganib nang saquit at
maigui-igui na, itong man~ga bilin dito ang susundin, maca siya,i,
umuling magcasaquit. Houag cumain siya nang marami, sapagca hindi
macacayanan nang caniyang sicmura. Ang caniyang cacanin ay ang isang
bagay lamang, at houag ang sarisari. Houag siyang iinom nang maraming
tubig, sapagca hindi lalacas ang caniyang sicmura, at cun minsan
nacacapamaga sa paa yaong pag-inom nang marami; saca ang maysaquit na
magaling-galing na, ay bagay sa caniya ang siya,i, lumacad na parati ó
sumacay sa cabayo. Cacaonti lamang ang caniyang cacanin cun gab-i. Cun
baga namamaga ang caniyang paa, houag alomanahin yaon, at mauauala
pag siya,i, lumacad, at gumaling na totoo. Cun hindi nananabi minsan
man lamang touing icalauang arao cailan~gang sumpitin, at lalo pa cun
sungmasaquit ang ulo, at mainit ang caniyang pagcaramdam.
24. Cun baga magaling-galing man ang maysaquit, hindi pa siya
lumalacas, cundi parating mahina, at ang sicmura ay gulo, at
maminsanminsan ga nalalagnat na, iinumin niya maghapon ang bilin sa
número 14, timbang tatlong bahagui. Houag naman siyang magsasaoli sa
datihang gaua, hangan hindi pa siya malacas na totoo.
=CAPÍTULO 6.=
_Ang saquit na Pulmoníang totoo, na ang baga sa loob nang dibdib nang
tauo,i, ang masaquit, at yaon din cun minsan ang pinangagalin~gan nang
ética._