Ona volta, gh'era on gioven; e l'è andàa in d'on caffè. Gh'era là on
scior; el gh'ha ditt, s'el voreva fa ona partida al bigliard; e lu el
gh'ha ditt de sì. Sto scior, el ghe dis, s'el veng[ii] lu la partida,
sto gioven, ch'el ghe dava la soa tosa per sposa. L'ha vengiuda sto
giovin la partida. E quel scior, el gh'ha ditt:—«Mi sont el Re del Sol
e prest ghe scrivaroo.»—Lu, l'è andàa via; e poeu, el gh'ha scritt pu.
E sto gioven, el s'è miss in viagg. Quand l'è staa festa, la domenega,
el s'è fermaa in d'on paes; el spettava, che vegniss fœura la gent
de messa. El ghe dimanda d'on omm vecc, s'el saveva, che ghe fuss
el Re del Sol. E lu, el gh'ha ditt, ch'el gh'è; ma lu, el sa minga,
in dove el sia:—«El soo, ch'el gh'è; ma soo minga, in dove l'è.»—E
lu, l'ha viaggiàa on'altra settimanna. Quand l'è stàa festa, el s'è
fermàa ancamò in d'on paes: el spettava, che vegniss fœura la gent de
messa. El ghe dimanda ancamò a on vecc, s'el saveva, che ghe fuss el
Re del Sol. E lu, el gh'ha ditt, ch'el gh'è; e el gh'ha insegnàa la
strada. Sto gioven, l'ha viaggiàa on'altra settimanna ancamò. Quand
l'è staa festa, el se ferma in d'on alter paes: spettava, che vegness
fœura la gent ancamò de messa. El ghe dimanda ancamò a on omm vecc,
s'el saveva, che ghe fuss el Re del Sol. E lu, el gh'ha ditt:—«L'è
chì visin: in fond de sta strada, gh'el so palazzi.»—E là, el gh'ha
insegnàa la manera, come el doveva fà, per andà là; perchè l'era on
palazzi, ma gh'era minga de porta. El gh'ha ditt, de andà in de quell
boschett là, che lor, dopo mezz—dì, van là, i trè tosânn del Re del
Sol; e gh'è ona vasca, on laghett; e van denter a novà[iii]. E lu,
de scondes in d'on quaj sit; quand ch'el ved, che se disvestissen,
de andà là e portagh via i vestìi de sti tosânn. E i tosânn vegnaran
pœu fœura e diran:—«Cià, i mè vestìi!»—E lu, che el ghe disa:—«Che me
menen de so pader, che mi ghe daròo i vestìi.»—Quel tal omm, el gh'ha
insegnàa:—«Ch'el varda, che el Re, el ghè farà fà la scelta de sti
tosânn; ma el ghe mettarà ona benda a i oeucc.[iv] «E lu, che el ghe
tocca i man. Quella, che el trœuva cont on did môcc[v], quella l'è
la pusèe bella.»—Come difatti, l'è andàa in quel boschett; e, dopo
mezz—dì, hin andàa là i tre tosânn del Re del Sol. E gh'era là ona
vasca; e lor van denter à nodà. È lu, el s'è scondùu in d'on quaj sit.
Quand ch'el ved, che se disvestissen, l'è andàa là; e el ghe porta via
i vestìi de sti tosânn. E i tosânn vegnen pœu fœura e disen:—«Cià,
i mè vestìi!»—E lu, el ghe dis:—«Che me menen de so pader e mi ghe
daròo i vestìi.»—E lor l'han menàa de so pader. Allora sto giovin l'ha
ditt al Re:—«Sont chì per sposà la soa tosa.»—E lu, el gh'ha ditt de
sì:—«Diman se farà la sposa: ghe faròo fà la scelta.»—Difatti, el gh'ha
miss ona binda a i occ. Ghe ne manda vunna; el ghe tocca i man; el ghe
dis:—«Questa la me pias minga.»—El Re, el ghe ne manda on'altra. El
giovin, el ghe tocca i man; el dis:—«Anca questa la me pias no.»—El
Re, el manda pœu quell'altra. El gh'ha toccàa i man; el dis:—«Questa
chì, vœuri sposalla mì.»—«E ben, diman se farà el sposalizî.»—Come, di
fatti, l'ha sposada, e la sira hin andàa in lett lo sposo e la sposa.
Quand l'è stàa mezzanott, la sposa, la ghe dis al spos:—«Sent, el me
papà, l'è andrèe a combinà de fatt mazzà.»—E la ghe dis:—«Lassa fà
de mi.»—Leven su a de bon ora; e han ciappàa on cavall per un, e hin
montàa a cavall e hin andàa via. A la mattinna, el leva sù el Re: el
guarda, el trœuva pu i spôs. El va in scuderia[vi]; el ved, che ghe
manca duu cavaj i pusèe bej, ch'el gh'aveva denter. Allora, l'ha mandàa
ona troppa de soldàa de cavalleria, a vedè se podeven ciappaj, a vedè
de arrestaj insomma. Lee, la tosa, la sent a vegnì sta troppa de cavaj;
la se guarda indrèe e la ved, ch'hin soldàa, che ghe van adrèe per
arrestaj lor. La mett giò el pettin, che la gh'aveva in testa, le mett
in terra e hin restàa in d'on bosch. E gh'era là on omm e ona donna,
che streppaven i sciocch[vii]. E quij soldàa ghe disen:—«Avii vedùu la
tosa del Re, cont so marì a passà?»—E lor gh'han rispost:—«Nun semm
adrèe a streppà i sciocch; e quand l'è nott, vemm a cà.»—E lor gh'han
ditt:—«Hòo ditt, s'avìi vedùu la tosa del Re à passà cont so marì?»—E
lor ghe tornen a rispond:—«Ma quand emm streppàa ona carretta, lassem
stà.»—E lor s'hin stuffìi, hin tornàa indrèe sti soldaa. E van a ca.
El Re ghe dimanda:—«I avìi minga trovàa?»—Lor ghe disen:—«Serem quasi
visin e, tutt a on tratt, semm rèstàa in d'on bosch; e gh'era là on
omm e ona donna; e ghe dimandem, s'han vist a passà la tosa del Re
cont el so marì; e lor rispondeven semper all'incontrari.»—E el Re ghe
dis:—«Dovevev arrestaj, ch'eren lor.»—Allora, ie torna a mandà indrèe.
Come difatti, i han tornàa a ciappà. Quand hin stàa quasi visin, la
tosa del Re, la mett in terra el petten; e hin restàa in d'on giardin;
e gh'era là on omm e ona donna, che faseven su i mazz de zuccoria e
ravanej[viii]. Sti soldàa ghe dimanden:—«Han vedùu la tosa del Re, a
passà cont so marì?»—E lor ghe risponden:—«I ravanej on sold el mazz, e
la zuccoria on sesin[ix].»—Ghe tornen a dimandà ancamò, s'han veduu la
tosa del Re passà cont el so marì. Allora ghe tornen a dì:—«I ravanej
on sold el mazz, e la zuccoria on sesin.»—E lor s'hin stuffìi, hin
tornàa indrèe. Van a cà; e el Re, el ghe dis s'i han minga restàa. È
lor ghe disen:—«Sarem là quasi visin e s'emm trovàa in d'on giardin e
gh'era là on omm e ona donna. Ghe dimandem, s'han vist la tosa del Re
passà con so marì; e lor risponden semper a l'incontrarî.»—E lu, el
ghe dis.—«Dovevev arrestaj, ch'eren lor.»—El Re, el ghe dis:—«Tornèe
indrèe e guardèe s'hin là ancamò; arrestej, ch'h in lor.»—Come difatti,
hin tornàa indrèe; e han reussì de ciappaj ancamò. Quand ch'hin stàa
quasi visin, la tosa del Re la mett in terra el petten e sti soldàa
hin restàa visin a ona gesa; e gh'era là dùu secrista[x], che sonaven
la messa. E lor, sti soldàa, ghe dimanden, s'han vedùu la tosa del Re
passà cont so marii. E lor, sti secrista, ghe disen:—«Adess, sonem el
segond; pœu dopo sonem el terz; e pœu, ven fœura la messa.»—E lor, i
soldàa, s'hin stuffìi e hin tornàa indrèe. Van a casa del Re; el ghe
dis:—«Ma i avìi minga trovàa?»—«Serem là quasi visin e s'emm trovàa
visin a ona gesa. E gh'era là duu secrista, che sonaven la messa.
Gh'hemm dimandaa, se aveven veduu la tosa del Re passà cont so marì.
E lor ne rispondeven semper a l'incontrari; e nun semm stuffìi e semm
vegnùu via.»—El Re, el ghe dis:—«Dovevev arrestaj, ch'eren lor!»—Intant
lor, el gioven e la tosa, gh'han avuu temp d'andà a cà. El Re, gh'è
rincressuu molto, perchè l'era la soa maghessa pusee brava.
[i] Novella composta da frammenti di parecchie altre. Il viaggio
del giovane; la sorpresa delle fate o maghe nel bagno ed il
sequestro degli abiti; la scelta della sposa a gatta cieca o fra
parecchie velate ovvero simigliantissime; il suocero, che insidia
la vita del genero, che vien salvato dalla moglie (Danao); la fuga
con le trasformazioni ecc. ecc.
[ii] _Veng_, vincere, guadagnare.
[iii] _Novà_ e _Nodà_, notare, natare.
[iv] Racconta il DOMENICHI, che:—«In Milano era fra gli altri un
prelato, il quale ritrovandosi un giorno aver seco a desinare
molti suoi amici, cadde fra loro un ragionamento della perfezione
e imperfezione delle lingue d'Italia. E da questo si venne
incidentemente a dire in che modo i Bergamaschi scrivessero questa
parola _occhi_, affermando alcuni, che scriveano _ogi_, altri
_oci_ et alcuni dicevano _oghi_. Onde il gentil prelato per levare
l'occasione di sì basso ragionamento, con parole s'interpose,
dicendo loro: _Io vi leverò ben tosto da questa contesa_. Et
chiamato a sè un suo credenziere bergamasco, gli disse: _A te sta
dar sentenza et terminare questa quistione, dicendo come nel tuo
paese si scrive questa parola:_ OCCHI. Al quale il credenziere,
senza punto pensarvi, bergamascamente rispose: _Monsignor, mi non
so miga come se scriva, ma mi so be cert, cha 'l si dis:_ TE VEGNA
EL CANCHER IN TE I OCCHI. Alla cui inetta risposta si levò tra loro
sì grande et piacevol riso, che fu cagione di por fine a sì debil
contesa.»—
[v] _Mocc_ ed anche _Mott_, mozzo.
[vi] Manca nel Cherubini. Italianesimo. Ed in Italiano è Gallicismo.
[vii] _Streppà_ o _strappà_, strappare, svellere, estirpare.
_Sciocch_, quì tallone, virgulto, rampollo.
[viii] _Zuccoria_, radicchio. _Ravanell_ è contadinesco per
_Ramolassin_, radicetto ravanello, _Raphanus sativus parvus_.
[ix] Mezzosoldo (austriaco) era il _sesin_.
[x] _Secrista_, sacristano.
[7] Di queste fughe, assicurate per forza magica, ne abbiamo già vista
una nel _Contadino, che aveva tre figliuoli_, della presene raccolta
pag. 12 e segg. (V. BASILE, _Petrosinella_, ecc.) Si ritrova lo stesso
incidente nelle due novelle Milanesi seguenti: