ingesta sunt; sicut lux atque omnes colores formæque corporum per oculos;
per aures autem omnia genera sonorum: omnesque odores per aditum narium;
omnes sapores per oris aditum; a sensu autem totius corporis, quid durum,
quid molle, quid calidum frigidumve, lene aut asperum, grave seu leve, sive
extrinsecus sive intrinsecus corpori. Hæc omnia recipit recolenda cum opus
est et retractanda grandis memoriæ recessus, et nescio qui secreti atque
ineffabiles sinus ejus; quæ omnia suis quæque foribus intrant ad eam, et
reponuntur in ea. Nec ipsa tamen intrant, sed rerum sensarum imagines illic
præsto sunt cogitationi reminiscenti eas. Quæ quomodo fabricatæ sint quis
dicit, cum appareat quibus sensibus raptæ sint interiusque reconditæ? Nam
et in tenebris atque in silentio dum habito, in memoria mea* profero, si
volo, colores; et discerno inter album et nigrum, et inter quos alios volo:
nec incurrunt soni atque perturbant quod per oculos haustum considero, cum
et ipsi ibi sint, et quasi seorsum repositi lateant. Nam et ipsos posco si
placet, atque adsunt illico. Et quiescente lingua ac silente gutture canto
quantum volo; imaginesque illæ colorum quæ nihilominus ibi sunt, non se
interponunt neque interrumpunt, cum thesaurus alius retractatur qui
influxit ab auribus. Ita cætera quæ per sensus cæteros ingesta atque
congesta sunt, recordor prout libet: et auram liliorum discerno a violis,
nihil olfaciens; et mel defruto, lene aspero, nihil tunc gustando neque
contrectando, sed reminiscendo antepono.
14. Intus hæc ago, in aula ingenti memoriæ meæ. Ibi enim mihi coelum et
terra et mare præsto sunt, cum omnibus quæ in eis sentire potui, præter
illa quæ oblitus sum. Ibi mihi et ipse occurro, meque recolo, quid, quando,
et ubi egerim, quoque modo cum agerem affectus fuerim. Ibi sunt omnia quæ
sive experta a me sive credita memini. Ex eadem copia etiam similitudines
rerum vel expertarum, vel ex eis quas expertus sum creditarum, alias atque
alias et ipse contexo præteritis; atque ex his etiam futuras actiones et
eventa et spes, et hæc omnia rursus quasi præsentia meditor. "Faciam hoc
aut* illud," dico apud me in ipso ingenti sinu animi mei pleno tot et
tantarum rerum imaginibus; "et hoc {175} aut illud sequetur." "O si esset
hoc aut illud!" "Avertat Deus hoc aut illud!" Dico apud me ista: et cum
dico, præsto sunt imagines omnium quæ dico ex eodem thesauro memoriæ, nec
omnino aliquid eorum dicerem si defuissent.
15. Magna ista vis est memoriæ, magna nimis, Deus meus, penetrale amplum et
infinitum. Quis ad fundum ejus pervenit? Et vis est hæc animi mei, atque ad
meam naturam pertinet; nec ego ipse capio totum quod sum. Ergo animus ad
habendum seipsum angustus est. Et ubi sit, quod sui non capit*? Numquid
extra ipsum ac non in ipso? Quomodo ergo non capit? Multa mihi super hoc
oboritur admiratio, stupor apprehendit me. Et eunt homines admirari alta
montium, et ingentes fluctus maris, et latissimos lapsus fluminum, et
Oceani ambitum, et gyros siderum, et relinquunt seipsos; nec mirantur, quod
hæc omnia cum dicerem, non ea videbam oculis, nec tamen dicerem nisi montes
et fluctus et flumina et sidera quæ vidi, et Oceanum quem credidi, intus in
memoria mea viderem spatiis tam ingentibus quasi foris viderem: nec ea
tamen videndo absorbui quando vidi oculis; nec ipsa sunt apud me, sed
imagines eorum. Et novi quid ex quo sensu corporis impressum sit mihi.
[Sidenote: IX. Memoria disciplinarum.]
16. Sed non ea sola gestat immensa ista capacitas memoriæ meæ. Hic sunt et
illa omnia quæ de doctrinis liberalibus percepta nondum exciderunt, quasi
remota interiore loco, non loco*; nec eorum imagines, sed res ipsas gero.
Nam quid sit litteratura, quid peritia disputandi, quot genera quæstionum,
quidquid horum scio sic hic* est in memoria mea, ut non retenta imagine rem
foris reliquerim, aut sonuerit et præterierit, sicut vox impressa per aures
vestigio quo recoleretur*, quasi sonaret cum jam non sonaret; aut sicut
odor dum transit et evanescit in ventos, olfactum afficit, unde trajicit in
memoriam imaginem sui quam reminiscendo repetamus; aut sicut cibus qui
certe in ventre jam non sapit, et tamen in memoria quasi sapit; aut sicut
aliquid quod corpore tangendo sentitur, quod etiam separatum a nobis
imaginatur memoria. Istæ quippe res non intromittuntur ad eam, sed earum
solæ imagines mira celeritate capiuntur, et miris tanquam cellis
reponuntur, et mirabiliter recordando proferuntur.
[Sidenote: X. Disciplinæ in memoriam non introducuntur per sensus, sed ex
ejus abditiore sinu eruuntur.]
17. At vero cum audio tria genera esse quæstionum, an sit, quid sit, quale
sit; sonorum quidem quibus hæc verba {176} confecta sunt imagines teneo, et
eos per auras* cum strepitu transisse ac jam non esse scio. Res vero ipsas
quæ illis significantur sonis neque ullo sensu corporis attigi, neque
uspiam vidi præter animum meum, et in memoria recondidi non imagines earum,
sed ipsas; quæ unde ad me intraverint, dicant si possunt*. Nam percurro
januas omnes carnis meæ, nec invenio qua earum ingressæ sint. Quippe oculi
dicunt: Si coloratæ sunt, nos eas nuntiavimus. Aures dicunt: Si sonuerunt,
a nobis indicatæ sunt. Nares dicunt: Si oluerunt, per nos transierunt.
Dicit etiam sensus gustandi: Si sapor non est, nihil me interroges. Tactus
dicit: Si corpulentum non est, non contrectavi; si non contrectavi, non
indicavi. Unde et qua hæc intraverunt in memoriam meam? Nescio quomodo; nam
cum ea didici non credidi alieno cordi, sed in meo recognovi, et vera esse
approbavi, et commendavi ei, tanquam reponens unde proferrem cum vellem.
Ibi ergo erant et antequam ea didicissem, sed in memoria non erant. Ubi
ergo, aut quare cum dicerentur agnovi, et dixi: Ita est, verum est; nisi
quia jam erant in memoria, sed tam remota et retrusa quasi in caveis
abditioribus, ut nisi admonente aliquo eruerentur, ea fortasse cogitare non
possem?
[Sidenote: XI. Quid sit discere.]
18. Quocirca invenimus nihil esse aliud discere ista, quorum non per sensus
haurimus imagines, sed sine imaginibus sicuti sunt per seipsa intus
cernimus; nisi ea quæ passim atque indisposite memoria continebat,
cogitando quasi colligere, atque animadvertendo curare, ut tanquam ad manum
posita in ipsa memoria, ubi sparsa prius et neglecta latitabant, jam
familiari intentioni facile occurrant. Et quam multa hujusmodi gestat
memoria mea quæ jam inventa sunt, et sicut dixi, quasi ad manum posita, quæ
didicisse et nosse dicimur! Quæ si modestis temporum intervallis recolere
desivero, ita rursus demerguntur, et quasi in remotiora penetralia
dilabuntur, ut denuo velut nova excogitanda sint indidem iterum* (neque
enim est alia regio eorum), et cogenda rursus ut sciri possint, id est
velut ex quadam dispersione colligenda, unde dictum est cogitare. Nam cogo
et cogito, sic est ut ago et agito, facio et factito. Verumtamen sibi
animus hoc verbum proprie vindicavit, ut non quod alibi, sed quod in animo
colligitur, id est cogitur, cogitari proprie jam dicatur. {177}
[Sidenote: XII. Rerum Mathematicarum memoria.]
19. Item continet memoria numerorum dimensionumque rationes et leges
innumerabiles, quarum nullam corporis sensus impressit; quia nec ipsæ
coloratæ sunt, aut sonant, aut olent, aut gustatæ, aut contrectatæ sunt.
Audivi sonos verborum quibus significantur cum de his disseritur; sed illi
alii, istæ autem aliæ sunt: nam illi aliter Græce, aliter Latine sonant;
istæ vero nec Græcæ nec Latinæ sunt, nec aliud eloquiorum genus. Vidi
lineas fabrorum, vel etiam tenuissimas, sicut filum araneæ; sed illæ aliæ
sunt, non sunt imagines earum quas mihi nuntiavit carnis oculus: novit eas
quisquis sine ulla cogitatione qualiscumque corporis intus agnovit eas.
Sensi etiam numeros omnibus corporis sensibus quos numeramus; sed illi alii
sunt quibus numeramus, nec imagines istorum sunt, et ideo valde sunt.
Rideat me ista dicentem qui non eos videt, et ego doleam ridentem me.
[Sidenote: XIII. Memoria meminisse nos meminimus.]
20. Hæc omnia memoria teneo, et quomodo ea didicerim memoria teneo. Multa
etiam quæ adversus hæc falsissime disputantur audivi, et memoria teneo: quæ
tametsi falsa sunt, tamen ea meminisse me non est falsum; et discrevisse me
inter illa vera et hæc falsa quæ contradicuntur, et hoc memini; aliterque
nunc video discernere me ista, aliter autem memini sæpe me discrevisse cum
ea sæpe cogitarem. Ergo et intellexisse me sæpius ista memini; et quod nunc
discerno et intelligo, recondo in memoria, ut postea me nunc intellexisse
meminerim. Ergo et meminisse me memini; sicut postea quod hæc reminisci
nunc potui si recordabor, utique per vim memoriæ recordabor.
[Sidenote: XIV. Quomodo memoria continet affectus animi. Læta non læti
quomodo recordamur.]
21. Affectiones quoque animi mei eadem memoria continet: non illo modo quo
eas habet ipse animus cum patitur eas; sed alio multum diverso, sicut sese
habet vis memoriæ. Nam et lætatum me fuisse reminiscor non lætus, et
tristitiam meam præteritam recordor non tristis, et me aliquando timuisse
recolo sine timore, et pristinæ cupiditatis sine cupiditate sum memor;
aliquando et e contrario tristitiam meam transactam lætus reminiscor, et
tristis lætitiam. Quod mirandum non est de corpore: aliud enim animus,
aliud corpus. Itaque si præteritum dolorem corporis gaudens memini, non ita
mirum est. Hic vero cum animus sit etiam ipsa memoria: nam et cum mandamus
aliquid ut memoriter habeatur, dicimus, "Vide ut illud in animo habeas;" et
cum obliviscimur, dicimus, "Non {178} fuit in animo;" et, "Elapsum est
animo;" ipsam memoriam vocantes animum: cum ergo ita sit, quid est hoc quod
cum tristitiam meam præteritam lætus memini, animus habet lætitiam, et
memoria tristitiam; lætusque est animus ex eo quod inest ei lætitia,
memoria vero ex eo quod inest ei tristitia, tristis non est? Num forte non
pertinet ad animum? Quis hoc dixerit? Nimirum ergo memoria quasi venter est
animi, lætitia vero atque tristitia quasi cibus dulcis et amarus: cum
memoriæ commendantur quasi trajecta in ventrem recondi illic possunt,
sapere non possunt. Ridiculum est hæc illis similia putare, nec tamen sunt
omnimodo dissimilia.
22. Sed ecce de memoria profero, cum dico quatuor esse perturbationes
animi; cupiditatem, lætitiam, metum, tristitiam: et quidquid de his
disputare potuero, dividendo singula per species sui cujusque generis et
definiendo; ibi invenio quid dicam, atque inde profero: nec tamen ulla
earum perturbatione perturbor, cum eas reminiscendo commemoro; et antequam
recolerentur a me et retractarentur, ibi erant; propterea inde per
recordationem potuere depromi. Forte ergo, sicut de ventre cibus ruminando,
sic ista de memoria recordando proferuntur. Cur igitur in ore cogitationis
non sentitur a disputante, hoc est a reminiscente, lætitiæ dulcedo vel
amaritudo moestitiæ? An in hoc dissimile est, quod non undique simile est?
Quis enim talia volens loqueretur, si quoties tristitiam metumve nominamus,
toties moerere vel timere cogeremur? Et tamen non ea loqueremur, nisi in
memoria nostra non tantum sonos nominum secundum imagines impressas a
sensibus corporis*; sed etiam rerum ipsarum notiones inveniremus, quas
nulla janua carnis accepimus, sed eas ipse animus per experientiam
passionum suarum sentiens memoriæ commendavit, aut ipsa sibi hæc etiam non
commendata retinuit.
[Sidenote: XV. Etiam quæ absunt meminimus.]
23. Sed utrum per imagines, an non, quis facile dixerit? Nomino quippe
lapidem, nomino solem, cum res ipsæ non adsunt sensibus meis; in memoria
sane mea præsto sunt imagines earum. Nomino dolorem corporis, nec mihi
adest dum nihil dolet; nisi tamen adesset imago ejus in memoria mea,
nescirem quid dicerem, nec eum in disputando a voluptate discernerem.
Nomino salutem corporis cum salvus sum corpore: adest mihi quidem res ipsa;
verumtamen nisi et imago ejus inesset in memoria mea, nullo modo recordarer
quid {179} hujus nominis significaret sonus. Nec ægrotantes agnoscerent
salute nominata quid esset dictum; nisi eadem imago vi memoriæ teneretur,
quamvis ipsa res abesset a corpore. Nomino numeros quibus numeramus, en
adsunt in memoria mea non imagines eorum, sed ipsi. Nomino imaginem solis,
et hæc adest in memoria mea: neque enim imaginem imaginis ejus, sed ipsam
recolo; ipsa mihi reminiscenti præsto est. Nomino memoriam, et agnosco quod
nomino. Et ubi agnosco, nisi in ipsa memoria? Num et ipsa per imaginem suam
sibi adest, ac non per seipsam?
[Sidenote: XVI. Et oblivionis memoria est.]
24. Quid, cum oblivionem nomino, atque itidem agnosco quod nomino? unde
agnoscerem nisi meminissem? Non eumdem sonum nominis dico, sed rem quam
significat; quam si oblitus essem; quid ille valeret sonus, agnoscere
utique non valerem. Ergo cum memoriam memini, per seipsam sibi præsto est
ipsa memoria: cum vero memini oblivionem, et memoria præsto est et oblivio;
memoria qua meminerim, oblivio quam meminerim. Sed quid est oblivio, nisi
privatio memoriæ? Quomodo ergo adest ut eam meminerim, quando cum adest
meminisse non possum? At si quod meminimus memoria retinemus; oblivionem
autem nisi meminissemus, nequaquam possemus audito isto nomine, rem quæ
illo significatur agnoscere; memoria retinetur oblivio. Adest ergo ne
obliviscamur, quæ cum adest obliviscimur. An ex hoc intelligitur non per
seipsam inesse memoriæ cum eam meminimus, sed per imaginem suam? quia si
per seipsam præsto esset oblivio, non ut meminissemus, sed ut
oblivisceremur efficeret. Et hoc quis tandem indagabit? quis comprehendet
quomodo sit?
25. [Sidenote: Gen. 3, 7.]Ego certe, Domine, laboro hic, et laboro in
meipso: factus sum mihi terra difficultatis, et sudoris nimii. Neque enim
nunc scrutamur plagas coeli, aut siderum intervalla dimetimur*, vel terræ
libramenta quærimus: ego sum qui memini, ego animus. Non ita mirum, si a me
longe est quidquid ego non sum. Quid autem propinquius meipso mihi? Et ecce
memoriæ meæ vis non comprehenditur a me, cum ipsum me non dicam præter
illam. Quid enim dicturus sum quando mihi certum est meminisse me
oblivionem? An dicturus sum non esse in memoria mea quod memini? an
dicturus sum ad hoc inesse oblivionem in memoria mea, ut {180} non
obliviscar? Utrumque absurdissimum est. Quid illud tertium? quo pacto dicam
imaginem oblivionis teneri memoria mea, non ipsam oblivionem, cum eam
memini? Quo pacto et hoc dicam, quandoquidem cum imprimitur rei cujusque
imago in memoria, prius necesse est ut adsit res ipsa unde illa imago
possit imprimi? Sic enim Carthaginis memini, sic omnium locorum quibus
interfui, sic facies hominum quas vidi, et cæterorum sensuum nuntiata, sic
ipsius corporis salutem sive dolorem. Cum præsto essent ista, cepit ab eis
imagines memoria quas intuerer præsentes, et retractarem animo cum illa et
absentia reminiscerer. Si ergo per imaginem suam non per seipsam in memoria
tenetur oblivio, ipsa utique aderat ut ejus imago caperetur. Cum autem
adesset, quomodo imaginem suam in memoria conscribebat, quando id etiam
quod jam notatum invenit, præsentia sua delet oblivio? Et tamen quocumque
modo, licet sit modus iste incomprehensibilis et inexplicabilis, etiam
ipsam oblivionem meminisse me certus sum, qua id quod meminerimus obruitur.
[Sidenote: XVII. Magna memoriæ vis, sed ultra progrediendum ut attingatur
Deus.]
26. Magna vis est memoriæ, nescio quid horrendum, Deus meus, profunda et
infinita multiplicitas; et hoc animus est, et hoc ego ipse sum. Quid ergo
sum, Deus meus? quæ natura sum? Varia, multimoda vita, et immensa
vehementer. Ecce in memoriæ meæ campis et antris et cavernis
innumerabilibus, atque innumerabiliter plenis innumerabilium rerum
generibus, sive per imagines, sicut omnium corporum; sive per præsentiam,
sicut artium; sive per nescio quas notiones vel notationes, sicut
affectionum animi, quas et cum animus non patitur, memoria tenet, cum in
animo sit quidquid est in memoria: per hæc omnia discurro et volito; hac
illac penetro etiam quantum possum, et finis nusquam; tanta vis est memoriæ
tanta vitæ vis est in homine vivente mortaliter! Quid igitur agam, tu vera
mea vita Deus meus? Transibo et hanc vim meam quæ memoria vocatur, transibo
eam ut pertendam ad te, dulce lumen. Quid dicis mihi? Ecce ego ascendens
per animum meum ad te qui desuper mihi manes. Transibo et istam vim meam,
quæ memoria vocatur, volens te attingere unde attingi potes, et inhærere
tibi unde inhæreri* tibi potest. Habent enim memoriam et pecora et aves;
alioquin non cubilia nidosve repeterent, non alia multa quibus assuescunt,
neque enim et assuescere valerent ullis rebus nisi per {181} memoriam.
Transibo ergo et memoriam, ut attingam eum qui separavit me a
quadrupedibus, et volatilibus coeli sapientiorem me fecit. Transibo et
memoriam; et ubi te inveniam, vere bona et secura suavitas? et ubi te
inveniam? Si præter memoriam meam te invenio, immemor tui sum. Et quomodo
jam inveniam te, si memor non sum tui?
[Sidenote: XVIII. Non inveniretur ea res quæ excidit, nisi memoria
teneretur.]
27. [Sidenote: Luc. 15, 8.]Perdiderat enim mulier drachmam, et quæsivit eam
cum lucerna, et nisi memor ejus esset, non inveniret eam. Cum enim esset
inventa, unde sciret utrum ipsa esset, si memor ejus non esset? Multa me
memini perdita quæsisse atque invenisse. Inde istud scio, quia cum quærerem
aliquid eorum, et diceretur mihi, Num forte hoc est, num forte illud?
tamdiu dicebam, Non est, donec id offerretur quod quærebam. Cujus nisi
memor essem, quidquid illud esset, etiam si mihi offerretur non invenirem,
quia non agnoscerem. Et semper ita fit, cum aliquid perditum quærimus et
invenimus. Verumtamen si forte aliquid ab oculis perit, non a memoria,
veluti corpus quodlibet visibile, tenetur intus imago ejus, et quæritur
donec reddatur aspectui*. Quod cum inventum fuerit, ex imagine quæ intus
est recognoscitur. Nec invenisse nos dicimus quod perierat, si non
agnoscimus; nec agnoscere possumus, si non meminimus: sed hoc perierat
quidem oculis, memoria tenebatur.
[Sidenote: XIX. Quid sit reminisci.]
28. Quid cum ipsa memoria perdit aliquid, sicut fit cum obliviscimur, et
quærimus ut recordemur? Ubi tandem quærimus, nisi in ipsa memoria? Et ibi
si aliud pro alio forte offeratur, respuimus, donec illud occurrat quod
quærimus: et cum occurrerit, dicimus, Hoc est; quod non diceremus nisi
agnosceremus, nec agnosceremus nisi meminissemus. Certe ergo obliti
fueramus. An* non totum exciderat, sed ex parte qua tenebatur pars alia
quærebatur; quia sentiebat se memoria non simul volvere quod simul solebat,
et quasi detruncata consuetudine claudicans, reddi quod deerat flagitabat?
Tanquam si homo notus sive conspiciatur oculis, sive cogitetur, et nomen
ejus obliti requiramus, quidquid aliud occurrerit non connectitur: quia non
cum illo cogitari consuevit, ideoque respuitur donec illud adsit, ubi simul
assuefacta notitia non inæqualiter acquiescat. Et unde adest, nisi ex ipsa
memoria? Nam et cum ab alio commoniti recognoscimus, inde adest. Non enim
quasi novum credimus, sed recordantes {182} approbamus hoc esse quod dictum
est. Si autem penitus aboleatur ex animo, nec admoniti reminiscimur. Neque
enim omnimodo adhuc obliti sumus, quod vel oblitos nos esse meminimus. Hoc
ergo nec amissum quærere poterimus, quod omnino obliti fuerimus.
[Sidenote: XX. Ut beatudinem omnes appetant, oportet eam noverint.]
29. Quomodo ergo te quæro, Domine? Cum enim te Deum meum quæro, vitam
beatam quæro. Quæram te ut vivat anima mea. Vivit enim corpus meum de anima
mea, et vivit* anima mea de te. Quomodo ergo quæro vitam beatam, quia non
est mihi donec dicam, "Sat est," illic ubi oportet ut dicam? quomodo eam
quæro? Utrum per recordationem, tanquam eam oblitus sim, oblitumque me esse
adhuc teneam; an per appetitum discendi incognitam, sive quam nunquam
scierim, sive quam sic oblitus fuerim ut me nec oblitum esse meminerim?
Nonne ipsa est beata vita quam omnes volunt[259], et omnino qui nolit nemo
est? Ubi noverunt eam, quod sic volunt eam? Ubi viderunt, ut amarent eam?
Nimirum habemus eam nescio quomodo. Et est alius quidam modus, quo quisque
cum habet eam, tunc beatus est; et sunt qui spe beati sunt. Inferiore modo
isti habent eam, quam illi qui jam re ipsa beati sunt; sed tamen meliores
quam illi qui nec re nec spe beati sunt. Qui tamen etiam ipsi nisi aliquo
modo haberent eam, non ita vellent beati esse, quod eos velle certissimum
est. Nescio quomodo noverunt eam, ideoque habent eam in nescio qua notitia,
de qua satago utrum in memoria sit: quia si ibi est, jam beati fuimus
aliquando; utrum singillatim omnes, an in illo homine qui primus peccavit,
[Sidenote: 1 Cor. 15, 22.]_in quo_ et _omnes mortui sumus_, et de quo omnes
cum miseria nati sumus, non quæro nunc; sed quæro utrum in memoria sit
beata vita. Neque enim amaremus eam nisi nossemus Audimus nomen hoc, et
omnes rem ipsam nos appetere fatemur; non enim sono delectamur. Nam hoc cum
Latine audit Græcus, non delectatur, quia ignorat quid dictum sit; nos
autem delectamur, sicut etiam ille si Græce hoc audierit; quoniam res ipsa
nec Græca nec Latina est, cui adipiscendæ Græci Latinique inhiant,
cæterarumque linguarum homines. Nota est igitur omnibus, qui una voce si
interrogari possent, {183} utrum beati esse vellent, sine ulla dubitatione,
velle responderent. Quod non fieret, nisi res ipsa cujus hoc nomen est,
eorum memoria teneretur.
[Sidenote: XXI. Quomodo memoria beatam vitam continet.]
30. Numquid ita ut* meminit Carthaginem qui vidit? Non: vita enim beata non
videtur oculis, quia non est corpus. Numquid sicut meminimus numeros? Non:
hos enim qui habet in notitia, non adhuc quærit adipisci; vitam vero beatam
habemus in notitia, ideoque amamus*, et tamen adipisci eam volumus ut beati
simus. Numquid sicut meminimus eloquentiam? Non: quamvis enim* et hoc
nomine audito recordentur ipsam rem qui etiam nondum sunt eloquentes,
multique esse cupiant, unde apparet eam esse in eorum notitia; tamen per
corporis sensus alios eloquentes animadverterunt et delectati sunt et hoc
esse desiderant (quanquam nisi ex interiore notitia* non delectarentur,
neque hoc esse vellent nisi delectarentur); beatam vero vitam nullo sensu
corporis in aliis experimur. Numquid sicut meminimus gaudium? Fortasse ita.
Nam gaudium meum etiam tristis memini, sicut vitam beatam miser: neque
unquam corporis sensu gaudium meum vel vidi, vel audivi, vel odoratus sum,
vel gustavi, vel tetigi; sed expertus sum in animo meo quando lætatus sum,
et adhæsit ejus notitia memoriæ meæ, ut id reminisci valeam aliquando cum
aspernatione, aliquando cum desiderio, pro earum rerum diversitate de
quibus me gavisum esse memini. Nam et de turpibus gaudio quodam perfusus
sum, quod nunc recordans detestor atque exsecror; aliquando de bonis et
honestis, quod desiderans recolo, tametsi forte non adsunt, et ideo tristis
gaudium pristinum recolo.
31. Ubi ergo et quando expertus sum vitam meam beatam ut recorder eam, et
amem et desiderem? Nec ego tantum, aut cum paucis, sed beati prorsus omnes
esse volumus. Quod nisi certa notitia nossemus, non tam certa voluntate
vellemus. Sed quid est hoc quid si quæratur a duobus, utrum militare
velint, fieri possit ut alter eorum velle se, alter nolle respondeat: si
autem ab eis quæratur, utrum esse beati velint, uterque se statim sine ulla
dubitatione dicat optare; nec ob aliud velit ille militare, nec ob aliud
iste nolit, nisi ut beati sint? Num* forte quoniam alius hinc, alius inde
gaudet ita se omnes beatos esse velle consonant, quemadmodum consonarent,
si hoc interrogarentur, se velle gaudere, atque {184} ipsum gaudium vitam
beatam vocant? Quod etsi alius hinc, alius illinc assequitur, unum est
tamen quo pervenire omnes nituntur, ut gaudeant. Quæ quoniam res est quam
se expertum non esse nemo potest dicere, propterea reperta in memoria
recognoscitur, quando beatæ vitæ nomen auditur.
[Sidenote: XXII. Beata vita quæ, et ubi.]