tunc[185] episcopi Ambrosii*, et quem vere ut patrem {127} diligebat.
Narravi ei circuitus erroris mei. Ubi autem commemoravi legisse me quosdam
libros Platonicorum, quos Victorinus quondam rhetor urbis Romæ, quem
Christianum defunctum esse audieram, in Latinam linguam transtulisset;
gratulatus est mihi quod non in aliorum philosophorum scripta incidissem,
plena _fallaciarum_ et deceptionum [Sidenote: Col. 2, 8.]_secundum elementa
hujus mundi_: in istis autem, omnibus modis insinuari Deum et ejus
Verbum[186]. Deinde, ut me exhortaretur ad humilitatem Christi, [Sidenote:
Mat. 11, 25.]_sapientibus absconditam et revelatam parvulis_,
Victorinum[187] ipsum recordatus est, quem, Romæ cum esset, familiarissime
noverat: de quo ille mihi narravit quod non silebo. Habet enim magnam
laudem gratiæ tuæ confitendam tibi, quemadmodum ille doctissimus senex, et
omnium liberalium doctrinarum peritissimus, quique philosophorum tam multa
legerat, et dijudicaverat*; doctor tot nobilium senatorum, qui etiam ob
insigne præclari magisterii, quod cives hujus mundi eximium putant, statuam
in Romano foro meruerat et acceperat; usque ad illam ætatem venerator
idolorum, sacrorumque sacrilegorum particeps, quibus tunc tota fere Romana
nobilitas inflata inspirabat populos jam et omnigenum deum monstra*, et
Anubem latratorem, quæ aliquando "Contra Neptunum et Venerem, contraque
Minervam" tela tenuerant[188], et a se victis jam Roma supplicabat[189];
quæ ista senex Victorinus tot annos ore terricrepo defensitaverat: non
erubuerit esse puer Christi tui, et infans fontis tui, subjecto collo ad
humilitatis jugum, et edomita fronte ad crucis opprobrium.
{128}
4. O Domine, Domine, qui [Sidenote: Ps. 143, 5.]_inclinasti coelos, et
descendisti; tetigisti montes, et fumigaverunt_: quibus modis te insinuasti
illi pectori? Legebat, sicut ait Simplicianus, sanctam Scripturam, omnesque
Christianas litteras investigabat studiosissime et perscrutabatur; et
dicebat Simpliciano non palam, sed secretius et familiarius: "Noveris me
Christianum jam esse." Et respondebat ille: "Non credam, nec deputabo te
inter Christianos, nisi in ecclesia Christi videro." Ille autem irridebat
dicens: "Ergo parietes faciunt Christianos?" Et hoc sæpe dicebat, jam se
esse Christianum; et Simplicianus illud sæpe respondebat, et sæpe ab illo
parietum irrisio repetebatur. Amicos enim suos reverebatur offendere
superbos dæmonicolas, quorum ex culmine Babylonicæ dignitatis, quasi ex
[Sidenote: Ps. 28, 5.]_cedris Libani_ quas nondum _contriverat_ Dominus,
graviter ruituras in se inimicitias arbitrabatur. [Sidenote: Mat. 10. 33.
Luc. 9, 26.]Sed posteaquam legendo et inhiando hausit firmitatem, timuitque
negari a Christo coram Angelis sanctis, si eum timeret coram hominibus
confiteri, reusque sibi magni criminis apparuit erubescendo de sacramentis
humilitatis Verbi tui, et non erubescendo de sacris sacrilegis superborum
dæmoniorum, quæ imitator superbus acceperat; depuduit vanitati, et erubuit
veritati, subitoque et inopinatus ait Simpliciano, ut ipse narrabat: "Eamus
in ecclesiam; Christianus volo fieri." At ille non se capiens lætitia,
perrexit cum eo. Ubi autem imbutus est primis instructionum sacramentis,
non multo post etiam nomen dedit, ut per Baptismum regeneraretur, mirante
Roma, gaudente Ecclesia. Superbi [Sidenote: Ps. 111, 10.]_videbant, et
irascebantur; dentibus suis stridebant, et tabescebant_: servo autem tuo*
[Sidenote: Ps. 39, 5.]_Dominus_ Deus erat _spes ejus_, et _non respiciebat
in vanitates et insanias mendaces_.
5. Denique, ut ventum est ad horam profitendæ fidei, quæ verbis certis
conceptis, retentisque memoriter, de loco eminentiore in conspectu populi
fidelis Romæ reddi[190] solet ab eis qui {129} accessuri sunt ad gratiam
tuam, oblatum esse dicebat Victorino a presbyteris ut secretius redderet,
sicut nonnullis qui verecundia trepidaturi videbantur offerri mos erat;
illum autem maluisse salutem suam in conspectu sanctæ multitudinis
profiteri. Non enim erat salus quam docebat in rhetorica, et tamen eam
publice professus erat. Quanto minus ergo vereri debuit mansuetum gregem
tuum pronuntians verbum tuum, qui non verebatur in verbis suis turbas
insanorum? Itaque ubi ascendit ut redderet, omnes sibimet invicem, quisque
ut eum noverant, instrepuerunt nomen ejus strepitu gratulationis. Quis
autem ibi non eum noverat? Et sonuit presso sonitu per ora cunctorum
collætantium: Victorinus, Victorinus! Cito sonuerunt exsultatione, quia
videbant eum; et cito siluerunt intentione, ut audirent eum. Pronuntiavit
ille fidem veracem præclara fiducia, et volebant omnes eum rapere intro in
cor suum; et rapiebant amando et gaudendo: hæ rapientium manus erant.
[Sidenote: III. Quod Deus et Angeli magis gaudent in peccatorum
conversione.]
6. Deus bone, quid agitur in homine, ut plus gaudeat de salute desperatæ
animæ, et de majore periculo liberatæ, quam si spes ei semper affuisset,
aut periculum minus fuisset? Etenim tu quoque, misericors Pater, plus
gaudes [Sidenote: Luc. 15.]_de uno poenitente, quam de nonaginta novem
justis, quibus non opus est poenitentia_. Et nos cum magna jucunditate
audimus, cum audimus quam exsultantibus* pastoris humeris reportetur ovis
quæ erraverat; et drachma referatur in thesauros tuos, collætantibus
vicinis mulieri quæ invenit: et lacrymas excutit gaudium solemnitatis domus
tuæ, cum legitur in domo tua de minore filio tuo, _Quoniam mortuus erat, et
revixit; perierat, et inventus est._ Gaudes quippe in nobis, et in Angelis
tuis sancta charitate sanctis. Nam tu semper idem, {130} quia quæ non
semper nec eodem modo sunt, eodem modo semper nosti omnia.
7. Quid ergo agitur in anima, cum amplius delectatur inventis aut redditis
rebus quas diligit, quam si eas semper habuisset? Contestantur enim et
cætera, et plena sunt omnia testimoniis clamantibus, Ita est. Triumphat
victor imperator, et non vicisset, nisi pugnavisset; et quanto majus
periculum fuit in prælio, tanto est gaudium majus in triumpho. Jactat
tempestas navigantes, minaturque naufragium; omnes futura morte pallescunt:
tranquillatur coelum et mare, et exsultant nimis, quoniam timuerunt nimis.
Æger est charus, et vena ejus malum renuntiat; omnes qui eum salvum
cupiunt, ægrotant simul animo: fit ei recte, et nondum ambulat pristinis
viribus; et fit tale jam gaudium, quale non fuit cum antea salvus et fortis
ambularet. Easque ipsas voluptates humanæ vitæ etiam non inopinatis et
præter voluntatem irruentibus, sed institutis et voluptariis* molestiis
homines acquirunt. Edendi et bibendi voluptas nulla est, nisi præcedat
esuriendi et sitiendi molestia. Et ebriosi quædam salsiuscula comedunt, quo
fiat molestus ardor, quem dum exstinguit potatio, fit delectatio. Et
institutum est ut jam pactæ sponsæ non tradantur statim, ne vilem habeat
maritus datam, quam non suspiraverit sponsus dilatam.
8. Hoc in turpi et exsecranda lætitia; hoc in ea quæ concessa et licita
est; hoc in ipsa sincerissima honestate amicitiæ: hoc in eo qui [Sidenote:
Luc. 15, 32.]_mortuus erat, et revixit: perierat, et inventus est_. Ubique
majus gaudium molestia majori præceditur. Quid est hoc, Domine Deus meus,
cum tu æternum tibi tu ipse sis gaudium, et quædam de te circa te semper
gaudeant[191]? Quid est quod hæc rerum pars alternat defectu et profectu,
offensionibus et conciliationibus? An is est modus earum; et tantum dedisti
eis, cum a summis coelorum usque ad ima terrarum, ab initio usque in finem
sæculorum, ab angelo usque ad vermiculum, a motu primo usque ad extremum,
omnia genera bonorum, et omnia justa opera tua, suis quæque sedibus
locares, et suis quæque temporibus ageres? Heu mihi, quam excelsus es in
excelsis, et quam profundus in profundis! et nusquam recedis, et vix
redimus ad te.
{131}
[Sidenote: IV. Quare plus lætandum sit in conversione nobilium.]
9. Age, Domine, fac; excita, et revoca nos; accende, et rape; flagra,
dulcesce: jam amemus, et curramus. Nonne multi ex profundiore tartaro
cæcitatis quam Victorinus, redeunt ad te, et accedunt, et illuminantur
recipientes lumen, quod si qui recipiunt, accipiunt a te [Sidenote: Joh. 1,
9. 12.]_potestatem ut filii tui fiant_? Sed si minus noti sunt populis,
minus de illis gaudent etiam qui noverunt eos. Quando enim cum multis
gaudetur, et in singulis uberius est gaudium, quia fervefaciunt se, et
inflammantur ex alterutro. Deinde, quod multis noti, multis sunt
auctoritati ad salutem, et multis præeunt secuturis. Ideoque multum de
illis et qui eos præcesserunt lætantur, quia non de solis lætantur. Absit
enim ut in tabernaculo tuo præ pauperibus accipiantur personæ divitum, aut
præ ignobilibus nobiles: quando potius [Sidenote: 1 Cor. 1, 27.
28.]_infirma mundi elegisti ut confunderes fortia; et ignobilia_ hujus
_mundi elegisti et contemptibilia, et ea quæ non sunt, tanquam quæ* sint,
ut ea quæ sunt evacuares_. Et tamen idem ipse [Sidenote: Id. 15,
9.]_minimus Apostolorum_ tuorum, per cujus linguam tua ista verba sonuisti,
cum Paulus proconsul, per ejus militiam debellata superbia, sub lene jugum
Christi tui missus esset, regis magni provincialis effectus; [Sidenote:
Act. 13, 7. l2.]ipse quoque ex priore Saulo Paulus vocari amavit, ob tam
magnæ* insigne victoriæ[192]. Plus enim hostis vincitur in eo quem plus
tenet, de quo plures tenet. Plus autem superbos tenet nomine nobilitatis,
et de his plures nomine auctoritatis. Quanto igitur gratius cogitabatur*
Victorini pectus, quod tanquam inexpugnabile receptaculum diabolus
obtinuerat, Victorini lingua, quo telo grandi et acuto multos peremerat;
tanto abundantius exsultare oportuit filios tuos, quia Rex noster
[Sidenote: Mat. 12, 29.]_alligavit fortem_, et videbant _vasa ejus erepta
mundari_, et aptari _in honorem_ tuum, et fieri [Sidenote: 2 Tim. 2,
21.]_utilia Domino ad omne opus bonum_.
[Sidenote: V. Quæ remorabantur eum a conversione.]
10. Sed ubi mihi homo tuus Simplicianus de Victorino ista narravit, exarsi
ad imitandum: ad hoc enim et ille narraverat. Posteaquam vero et illud
addidit, quod imperatoris Juliani {132} temporibus lege data prohibiti sunt
Christiani docere litteraturam et oratoriam; quam legem ille amplexus,
loquacem scholam deserere maluit, quam verbum tuum, quo [Sidenote: Sap. 10,
21.]_linguas infantium facis disertas_: non mihi fortior quam felicior
visus est, quia invenit occasionem vacandi tibi. Cui rei ego suspirabam
ligatus, non ferro alieno, sed mea ferrea voluntate. Velle meum tenebat
inimicus, et inde mihi catenam fecerat, et constrinxerat me. Quippe ex
voluntate perversa, facta est libido: et dum servitur libidini, facta est
consuetudo; et dum consuetudini non resistitur, facta est necessitas.
Quibus quasi ansulis sibimet innexis, unde catenam appellavi, tenebat me
obstrictum dura servitus. Voluntas autem nova quæ mihi esse coeperat ut te
gratis colerem, fruique te vellem, Deus, sola jucunditas certa, nondum erat
idonea ad superandam priorem vetustate roboratam. Ita duæ voluntates meæ,
una vetus, alia nova, illa carnalis, illa spiritualis, confligebant inter
se, atque discordando dissipabant animam meam.
11. Sic intelligebam, meipso experimento*, id quod legeram, quomodo
[Sidenote: Gal. 5, 17.]_caro concupisceret adversus spiritum, et spiritus
adversus carnem_. Ego quidem in utroque[193]; sed magis ego in eo quod in
me approbabam, quam in eo quod in me improbabam. Ibi enim magis jam non
ego; quia ex magna parte id patiebar invitus, quam faciebam volens*. Sed
tamen consuetudo adversus me pugnacior ex me facta erat, quoniam volens,
quo nollem, perveneram. Et quis jure contradiceret, cum peccantem justa
poena sequeretur?[194] Et non erat jam illa excusatio*, qua videri mihi
solebam propterea me nondum contempto sæculo servire tibi, quia incerta
mihi esset perceptio veritatis: jam enim et ipsa certa erat. Ego autem
adhuc terra obligatus, militare tibi recusabam; et impedimentis omnibus sic
timebam expediri, quemadmodum impediri timendum est.
12. Ita sarcina sæculi, velut somno assolet, dulciter premebar; et
cogitationes quibus meditabar in te, similes erant conatibus expergisci
volentium, qui tamen superati soporis {133} altitudine remerguntur. Et
sicut nemo est qui dormire semper velit, omniumque sano judicio vigilare
præstat; differt tamen plerumque homo somnum excutere, cum gravis torpor in
membris est; eumque jam displicentem carpit libentius, quamvis surgendi
tempus advenerit: ita certum habebam esse melius tuæ charitati me dedere,
quam meæ cupiditati cedere; sed illud placebat, et vincebat*; hoc libebat
et vinciebat. Non enim erat quod tibi responderem dicenti mihi, [Sidenote:
Eph. 5, 14.]_Surge, qui dormis, et exsurge a mortuis; et illuminabit te
Christus_: et undique ostendenti vera te dicere, non erat omnino quid
responderem veritate convictus, nisi tantum verba lenta et somnolenta:
Modo, ecce modo; sine paululum. Sed, Modo, et modo, non habebant modum; et,
Sine paululum, in longum ibat. Frustra [Sidenote: Rom. 7,
22-25.]_condelectabar legi tuæ secundum interiorem hominem, cum alia lex in
membris meis repugnaret legi mentis meæ, et captivum me duceret in lege
peccati, quæ in membris meis erat_. Lex enim peccati est violentia
consuetudinis, qua trahitur et tenetur etiam invitus animus, eo merito quo
in eam volens illabitur. _Miserum_ ergo _me quis liberaret de corpore
mortis hujus, nisi gratia tua per Jesum Christum Dominum nostrum_?
[Sidenote: VI. Pontitianus narrat Antonii vitam.]
13. Et de vinculo quidem desiderii concubitus quo arctissimo tenebar, et
sæcularium negotiorum servitute, quemadmodum me exemeris, narrabo, et
confitebor nomini tuo, [Sidenote: Ps. 18, 15.]_Domine, adjutor meus et
redemptor meus_. Agebam solita, crescente anxietudine, et quotidie
suspirabam tibi; frequentabam ecclesiam tuam, quantum vacabat ab eis
negotiis sub quorum pondere gemebam*. Mecum erat Alypius otiosus ab opere
jurisperitorum post assessionem tertiam, exspectans quibus iterum consilia
venderet, sicut ego vendebam dicendi facultatem, si qua docendo præstari
potest. Nebridius autem amicitiæ nostræ cesserat, ut omnium nostrum
familiarissimo Verecundo, Mediolanensi et civi et grammatico subdoceret, et
vehementer desideranti et familiaritatis jure flagitanti de numero nostro
fidele adjutorium, quo indigebat nimis. Non itaque Nebridium cupiditas
commodorum eo traxit: majora enim posset si vellet de litteris agere; sed
officio benevolentiæ petitionem nostram contemnere noluit amicus
dulcissimus et mitissimus. Agebat autem illud prudentissime, cavens
innotescere personis secundum hoc sæculum majoribus, devitans {134} in eis
omnem inquietudinem animi, quem volebat habere liberum et quam multis
posset horis feriatum, ad quærendum aliquid, vel legendum vel audiendum de
sapientia.
14. Quodam igitur die, non recolo causam qua erat absens Nebridius, cum
ecce ad nos domum venit ad me et Alypium Pontitianus* quidam civis noster
inquantum Afer, præclare in palatio militans[195]: nescio quid a nobis
volebat. Et consedimus ut colloqueremur; et forte supra mensam lusoriam quæ
ante nos erat, attendit codicem, tulit, aperuit, invenit apostolum Paulum,
inopinate sane: putaverat enim aliquid de libris quorum professio me
conterebat. Tum vero arridens, meque intuens, gratulatorie miratus est quod
eas et solas præ oculis meis Litteras repente comperisset. Christianus
quippe et fidelis erat, et sæpe tibi Deo nostro prosternebatur in ecclesia
crebris et diuturnis orationibus. Cui ego cum indicassem illis me
Scripturis curam maximam impendere, ortus est sermo, ipso narrante, de
Antonio[196] Ægyptio monacho, cujus nomen excellenter clarebat apud servos
tuos; nos autem usque in illam horam latebat. Quod ille ubi comperit,
immoratus est in eo sermone, insinuans tantum virum ignorantibus, et
admirans eamdem nostram ignorantiam. Stupebamus autem audientes tam recenti
memoria, et prope nostris temporibus testatissima mirabilia[197] tua in
fide recta et catholica Ecclesia. Omnes mirabamur, et nos quia tam magna
erant, et ille quia inaudita nobis erant.
15. Inde sermo ejus devolutus est ad monasteriorum greges[198], {135} et
mores suaveolentiæ tuæ, et ubera deserta eremi, quorum nos nihil sciebamus.
Et erat monasterium Mediolani[199] plenum bonis fratribus, extra urbis
moenia, sub Ambrosio nutritore; et non noveramus. Pertendebat ille et
loquebatur adhuc, et nos intenti tacebamus. Unde et incidit ut diceret
nescio quando se et tres alios contubernales suos, nimirum apud Treveros,
cum Imperator pomeridiano Circensium spectaculo teneretur, exisse
deambulatum in hortos muris contiguos; atque illic ut forte combinati
spatiabantur, unum secum seorsum, et alios duos itidem seorsum pariterque
digressos: sed illos vagabundos irruisse in quamdam casam, ubi habitabant
quidam servi tui, [Sidenote: Mat. 5, 3.]_spiritu pauperes, qualium est
regnum coelorum_, et invenisse ibi codicem in quo scripta erat vita
Antonii. Quam legere coepit unus eorum, et mirari, et accendi, et inter
legendum meditari arripere talem vitam, et relicta militia[200] sæculari
servire tibi: erant* autem ex eis quos dicunt Agentes[201] in rebus. Tunc
subito repletus amore sancto et sobrio pudore, iratus sibi conjecit oculos
in amicum, et ait illi: "Dic, quæso te, omnibus istis laboribus nostris quo
ambimus pervenire? quid quærimus? cujus rei causa militamus? Majorne esse
poterit spes nostra in palatio, quam ut amici Imperatoris simus? Et ibi
quid non fragile, plenumque periculis? Et per quot pericula pervenitur ad
grandius periculum? Et quando* istud erit? Amicus autem Dei, si voluero,
ecce nunc fio." Dixit hoc, et turbidus parturitione novæ vitæ, reddidit
oculos paginis; et legebat, et mutabatur intus ubi tu videbas, et exuebatur
mundo mens ejus, ut mox apparuit. Namque dum legit, et volvit fluctus
cordis sui, {136} infremuit aliquando et discrevit, decrevitque meliora;
jamque tuus, ait amico suo: "Ego jam abrupi me ab illa spe nostra, et Deo
servire statui; et hoc ex hac hora, in hoc loco aggredior. Te si piget
imitari, noli adversari." Respondit ille, adhærere se socium* tantæ
mercedis tantæque militiæ. Et ambo jam tui, ædificabant turrim sumptu
idoneo [Sidenote: Luc. 14, 26-35.]_relinquendi omnia sua et sequendi te_.
Tum Pontitianus et qui cum eo per alias horti partes deambulabant,
quærentes eos devenerunt in eumdem locum, et invenientes admonuerunt ut
redirent, quod jam* declinasset dies. At illi narrato placito et proposito
suo, quoque modo in eis talis voluntas orta esset atque firmata, petiverunt
ne sibi molesti essent, si adjungi recusarent. Isti autem nihilo mutati a
pristinis, fleverunt se tamen, ut dicebat*, atque illis pie congratulati
sunt, et commendaverunt se orationibus eorum, et trahentes cor in terra
abierunt in palatium; illi autem affigentes cor coelo, manserunt in casa.
Et habebant ambo sponsas: quæ posteaquam hoc audierunt, dicaverunt etiam
ipsæ virginitatem tibi.
[Sidenote: VII. Rodebatur intus audito Pontitiano.]
16. Narrabat hæc Pontitianus: tu autem, Domine, inter verba ejus
retorquebas me ad meipsum, auferens me a dorso meo ubi me posueram, dum
nollem me attendere; et constituebas me ante faciem meam, ut viderem quam
turpis essem, quam distortus et sordidus, maculosus et ulcerosus. Et
videbam, et horrebam; et quo a me fugerem non erat. Et si conabar avertere
a me aspectum, narrabat ille quod narrabat, et tu me rursus opponebas mihi,
et impingebas me in oculos meos, [Sidenote: Ps. 35, 3.]_ut invenirem
iniquitatem meam et odissem_. Noveram eam, sed dissimulabam; et
conhibebam[202]*, et obliviscebar.
17. Tunc vero, quanto ardentius amabam illos de quibus audiebam salubres
affectus, quod se totos tibi sanandos dederant, tanto exsecrabilius me
comparatum eis oderam[203]. Quoniam multi mei anni mecum effluxerant, forte
duodecim anni, ex quo ab undevicesimo anno ætatis meæ, lecto[204] Ciceronis
Hortensio, excitatus eram studio sapientiæ; et differebam contempta
felicitate terrena ad eam investigandam vacare, {137} cujus non inventio,
sed vel sola inquisitio jam præponenda erat etiam inventis thesauris
regnisque gentium, et ad nutum circumfluentibus corporis voluptatibus. At
ego adolescens miser, valde miser, in exordio ipsius adolescentiæ etiam
petieram a te castitatem, et dixeram: Da mihi castitatem et continentiam,
sed noli modo. Timebam enim ne me cito exaudires, et cito sanares a morbo
concupiscentiæ, quam malebam expleri quam exstingui. Et ieram per vias
pravas superstitione sacrilega, non quidem certus in ea, sed quasi
præponens eam cæteris*, quæ non pie quærebam, sed inimice oppugnabam.
18. Et putaveram me propterea differre de die in diem contempta spe sæculi,
te solum sequi, quia non mihi apparebat certum aliquid quo dirigerem cursum
meum. Et venerat dies quo nudarer mihi, et increparet in me conscientia
mea: Ubi es* lingua? Nempe tu dicebas propter incertum verum nolle te
abjicere sarcinam vanitatis. Ecce jam certum est, et illa te adhuc premit,
humerisque liberioribus pennas recipiunt, qui neque ita inquirendo attriti
sunt, nec decennio et amplius ista meditati. Ita rodebar intus, et
confundebar pudore horribili vehementer, cum Pontitianus talia loqueretur.
Terminato autem sermone et causa qua venerat, abiit ille; et ego ad me. Quæ
non in me dixi? Quibus sententiarum verberibus non flagellavi animam meam,
ut sequeretur me conantem post te ire? Et renitebatur*; recusabat, et non
se excusabat. Consumpta erant et convicta argumenta omnia: remanserat muta
trepidatio; et quasi mortem reformidabat restringi a fluxu consuetudinis
quo tabescebat in mortem.
[Sidenote: VIII. In hortum secedit, quid ibi egerit.]
19. Tum in illa grandi rixa interioris domus meæ, quam fortiter excitaveram
cum anima mea in cubiculo nostro corde meo, tam vultu quam mente turbatus,
invado Alypium. Exclamo: "Quid patimur? quid est hoc? quid audisti? Surgunt
indocti et coelum rapiunt; et nos cum doctrinis nostris sine corde, ecce
ubi volutamur in carne et sanguine! An quia præcesserunt, pudet sequi, et
non pudet nec saltem sequi?" Dixi nescio quæ talia, et abripuit me ab illo
æstus meus, cum taceret attonitus me intuens. Neque enim solita sonabam;
plusque alloquebantur animum meum frons, genæ, oculi, color, modus vocis,
quam verba quæ promebam. Hortulus quidam {138} erat hospitii nostri, quo
nos utebamur sicut tota domo: nam hospes ibi non habitabat dominus domus.
Illuc me abstulerat tumultus pectoris, ubi nemo impediret ardentem litem
quam mecum aggressus eram, donec exiret qua tu sciebas; ego autem non*: sed
tantum insaniebam* salubriter, et moriebar vitaliter, gnarus quid mali
essem, et ignarus quid boni post paululum futurus essem. Abscessi ergo in
hortum, et Alypius pede post pedem*. Neque enim secretum meum non erat, ubi
ille aderat: aut quando me sic affectum desereret? Sedimus, quantum
potuimus remoti ab ædibus. Ego fremebam spiritu indignans indignatione
turbulentissima, quod non irem in placitum et pactum tecum, Deus meus, in
quod eundum esse _omnia ossa mea clamabant_, et in coelum tollebant
laudibus: et non illuc ibatur navibus, aut quadrigis, aut pedibus, quantum
saltem de domo in eum locum ieram, ubi sedebamus. Nam non solum ire, verum
etiam pervenire illuc, nihil erat aliud quam velle ire, sed velle fortiter
et integre; non semisauciam hac atque hac versare et jactare voluntatem,
parte assurgentem cum alia parte cadente luctantem*.
20. Denique tam multa faciebam corpore in ipsis cunctationis æstibus, quæ
aliquando volunt homines, et non valent, si aut ipsa membra non habeant,
aut ea vel colligata vinculis, vel resoluta languore, vel quoquo modo
impedita sint. Si vulsi capillum, si percussi frontem, si consertis digitis
amplexatus sum genu; quia volui, feci. Potui autem velle et non facere, si
mobilitas membrorum non obsequeretur. Tam multa ergo feci, ubi non hoc erat
velle quod posse: et non faciebam quod et incomparabili affectu amplius
mihi placebat, et mox ut vellem, possem; quia mox ut vellem, utique vellem.
Ibi enim facultas ea quæ voluntas, et ipsum velle jam facere erat; et tamen
non fiebat: faciliusque obtemperabat corpus tenuissimæ voluntati animæ, ut
ad nutum* membra moverentur, quam ipsa sibi anima ad voluntatem suam*
magnam in sola voluntate perficiendam.
[Sidenote: IX. Unde fit ut animus imperet sibi, et resistatur.]