quanto ætate major, tanto vanitate turpior. Qui cogitare aliquid substantiæ
nisi tale non poteram, quale per hos oculos videri solet; non te
cogitabam*, Deus, in figura corporis humani: ex quo audire aliquid de
sapientia coepi, semper hoc fugi; et gaudebam me hoc reperisse in fide
spiritualis matris nostræ Catholicæ tuæ. Sed quid te aliud cogitarem non
occurrebat; et conabar cogitare te homo, et talis homo, summum et solum et
verum Deum! et te incorruptibilem, et inviolabilem, et incommutabilem,
totis medullis credebam; quia, nesciens unde et quomodo, plane tamen
videbam et certus eram, id quod corrumpi potest, deterius esse quam id quod
non potest; et quod violari non potest, incunctanter præponebam violabili;
et quod nullam patitur per mutationem, melius esse quam id quod mutari
potest. Clamabat violenter cor meum adversus omnia phantasmata mea, et hoc
uno ictu conabar abigere circumvolantem turbam immunditiæ ab acie meæ
mentis; et vix dimota in ictu oculi ecce conglobata rursus aderat, et
irruebat in aspectum meum, et obnubilabat eum: ut quamvis non forma humani
corporis, corporeum tamen aliquid cogitare cogerer per spatia locorum, sive
infusum mundo, sive etiam extra mundum per infinita diffusum, etiam ipsum
incorruptibile et inviolabile et incommutabile, quod corruptibili et
violabili et commutabili præponebam; quoniam quidquid {104} privabam
spatiis talibus, nihil mihi esse videbatur: sed prorsus nihil, ne inane
quidem; tanquam si corpus auferatur loco, et maneat locus omni corpore
vacuatus, et terreno et humido et aereo et coelesti, sed tamen sit locus
inanis tanquam spatiosum nihil.
2. Ego itaque incrassatus corde, nec mihimet ipsi vel ipse conspicuus[152],
quidquid non per aliquanta spatia tenderetur, vel diffunderetur, vel
conglobaretur, vel tumeret, vel tale aliquid caperet, aut capere posset,
nihil prorsus esse arbitrabar. Per quales enim formas ire solent oculi mei,
per tales imagines ibat cor meum: nec videbam hanc eamdem intentionem, qua
illas ipsas imagines formabam, non esse tale aliquid; quæ tamen ipsas non
formaret, nisi esset aliquid magnum. Ita etiam te, vita vitæ meæ, grandem
per infinita spatia undique cogitabam penetrare totam mundi molem, et extra
eam quaquaversum per immensam sine termino; ut haberet te terra, haberet
coelum, haberent omnia, et illa finirentur in te, tu autem nusquam. Sicut
autem luci solis non obsisteret corpus, aeris hujus qui supra terram est,
quominus per eum trajiceretur penetrans eum, non dirumpendo aut concidendo,
sed implendo eum totum: sic tibi putabam non solum coeli et aeris et maris,
sed etiam terræ corpus pervium, et ex omnibus maximis minimisque partibus
penetrabile ad capiendam præsentiam tuam, occulta inspiratione intrinsecus
et extrinsecus administrantem omnia quæ creasti. Ita suspicabar, quia
cogitare aliud non poteram; nam falsum erat. Illo enim modo major pars
terræ majorem tui partem haberet, et minorem minor: atque ita te plena
essent omnia, ut amplius tui caperet elephanti corpus quam passeris, quo
esset isto grandius, grandioremque occuparet locum; atque ita frustatim
partibus mundi, magnis magnas, brevibus breves partes tuas præsentes
faceres. Non es autem ita. Sed nondum iluminaveras tenebras meas.
[Sidenote: II. Momentum quo Nebridius confutaret Manichæos.]
3. Sat erat enim mihi, Domine, adversus illos deceptos deceptores, et
loquaces mutos*, quoniam non ex eis sonabat verbum tuum: sat erat ergo
illud quod jamdiu ab usque Carthagine a Nebridio proponi solebat, et omnes
qui {105} audieramus concussi[153] sumus. Quid erat tibi factura nescio quæ
gens tenebrarum, quam ex adversa mole solent opponere, si tu cum ea pugnare
noluisses*? Si enim responderetur, aliquid fuisse nocituram, violabilis tu
et corruptibilis fores. Si autem nihil ea nocere potuisse diceretur, nulla
afferretur causa pugnandi; et ita pugnandi, ut quædam portio tua et membrum
tuum, vel proles de ipsa substantia tua, misceretur adversis potestatibus
et non a te creatis naturis, atque in tantum ab eis corrumperetur et
commutaretur in deterius, ut a beatitudine in miseriam[154] verteretur, et
indigeret auxilio quo erui purgarique posset: et hanc esse animam, cui tuus
sermo, servienti liber, et contaminatæ purus, et corruptæ integer
subveniret; sed et ipse corruptibilis, quia ex una eademque substantia.
Itaque, si te, quidquid es, id est, substantiam tuam qua es,
incorruptibilem dicerent; falsa esse illa omnia et exsecrabilia: si autem
corruptibilem; idipsum jam falsum et prima voce abominandum. Sat erat ergo
istud adversus eos omnimodo evomendos a pressura pectoris, quia non
habebant qua exirent sine horribili sacrilegio cordis et linguæ, sentiendo
de te ista et loquendo.
[Sidenote: III. Liberum arbitrium causa peccati.]
4. Sed et ego adhuc, quamvis incontaminabilem et inconvertibilem, et nulla
ex parte mutabilem dicerem, firmeque sentirem Dominum nostrum Deum verum,
qui fecisti non solum animas nostras, sed etiam corpora[155], nec tantum
nostras animas et corpora, sed omnes et omnia; non tenebam explicatam* et
enodatam causam mali: quæcumque tamen esset, sic eam quærendam videbam, ut
non per illam constringerer Deum incommutabilem mutabilem credere, ne ipse
fierem quod quærebam. Itaque securus eam quærebam, et certus non esse verum
quod illi dicerent, quos toto animo fugiebam; quia videbam, quærendo unde
malum, repletos malitia, qua opinarentur tuam potius substantiam male
pati[154], quam suam male facere.
{106}
5. Et intendebam ut cernerem quod audiebam, liberum voluntatis arbitrium
causam esse ut male faceremus, et rectum judicium tuum ut pateremur[156];
et eam liquidam* cernere non valebam. Itaque aciem mentis de profundo
educere conatus, mergebar iterum; et sæpe conatus, mergebar iterum atque
iterum. Sublevabat enim me in lucem tuam quod tam sciebam me habere
voluntatem, quam me vivere. Itaque cum aliquid vellem aut nollem, non alium
quam me velle ac nolle certissimus eram; et ibi esse causam peccati mei jam
jamque animadvertebam. Quod autem invitus facerem, pati me potius quam
facere videbam; et id non culpam, sed poenam esse judicabam, qua me non
injuste plecti, te justum cogitans, cito fatebar. Sed rursus dicebam: Quis
fecit me? Nonne Deus meus, non tantum bonus, sed ipsum bonum? Unde igitur
mihi male velle et bene nolle, ut esset cur juste poenas luerem? Quis in me
hoc posuit, et inseruit mihi plantarium amaritudinis, cum totus fierem a
dulcissimo Deo meo? Si diabolus auctor, unde ipse diabolus? Quod si et ipse
perversa voluntate ex bono angelo diabolus factus est; unde et in ipso
voluntas mala qua diabolus fieret, quando totus angelus a conditore optimo
factus esset*? His cogitationibus deprimebar iterum et suffocabar: sed non
usque ad illum infernum subducebar erroris, ubi nemo [Sidenote: Ps. 6,
6.]_tibi confitetur_, dum tu potius mala pati, quam homo facere putatur.
[Sidenote: IV. Deum incorruptibilem esse oportet.]
6. Sic enim nitebar invenire cætera, ut jam inveneram melius esse
incorruptibile, quam corruptibile; et ideo te, quidquid esses, esse
incorruptibilem confitebar. Neque enim {107} ulla anima unquam potuit,
poteritve cogitare aliquid quod sit te melius, qui summum et optimum bonum
es. Cum autem verissime atque certissime incorruptibile corruptibili
præponatur, sicut ego jam præponebam; poteram jam cogitatione aliquid
attingere quod esset melius Deo meo, nisi tu esses incorruptibilis. Ubi
igitur videbam incorruptibile corruptibili esse præferendum, ibi te quærere
debebam, atque inde advertere ubi* sit malum, id est, unde sit ipsa
corruptio, qua violari substantia tua nullo modo potest. Nullo enim prorsus
modo violat corruptio Deum nostrum; nulla voluntate, nulla necessitate,
nullo improviso casu; quoniam ipse est Deus, et quod sibi vult bonum est,
et ipse est idem bonum: corrumpi autem non est bonum. Nec cogeris invitus
ad aliquid, quia voluntas tua non est major quam potentia tua. Esset autem
major, si te ipso tu ipse major esses: voluntas enim et potentia Dei, Deus
ipse est. Et quid improvisum tibi qui nosti omnia, et nulla natura est,
nisi quia nosti eam? Et utquid multa dicimus, cur non sit corruptibilis
substantia quæ Deus est, quando si hoc esset, non esset Deus?
[Sidenote: V. Quærit iterum unde malum, et quæ radix ejus.]
7. Et quærebam unde malum, et male quærebam; et in ipsa inquisitione mea
non videbam malum. Et constituebam in conspectu spiritus mei universam
creaturam, quidquid in ea cernere possumus; sicuti est terra, et mare, et
aer, et sidera, et arbores, et alia* mortalia; et quidquid in ea non
videmus, sicut firmamentum coeli, insuper et omnes Angelos et cuncta
spiritualia ejus; sed etiam ipsa, quasi corpora essent, locis et locis
ordinavit imaginatio mea: et feci unam massam grandem distinctam generibus
corporum creaturam tuam*; sive quæ re vera corpora erant, sive quæ ipse pro
spiritibus finxeram: et eam feci grandem, non quantum erat, quod scire non
poteram; sed quantum libuit, undiqueversum sane finitam. Te autem, Domine,
ex omni parte ambientem et penetrantem eam, sed usquequaque infinitum:
tanquam si mare esset ubique, et undique per immensa infinitum solum mare,
et haberet intra se spongiam quamlibet magnam, sed finitam tamen; plena
esset utique spongia illa ex omni sua parte ex immenso mari: sic creaturam
tuam finitam, te infinito plenam putabam, et dicebam: Ecce Deus, et ecce
quæ creavit Deus, et bonus Deus, atque his validissime longissimeque
præstantior; sed tamen bonus bona creavit, et ecce quomodo {108} ambit
atque implet ea. Ubi ergo malum, et unde, et qua huc irrepsit? Quæ radix
ejus, et quod semen ejus? An omnino non est? Cur ergo timemus et cavemus
quod non est? Aut si inaniter timemus, certe vel timor ipse malum est, quo
incassum stimulatur et excruciatur cor: et tanto gravius malum, quanto non
est quod timeamus, et timemus. Idcirco aut est malum quod timemus, aut hoc
malum est quia timemus. Unde est igitur, quoniam Deus fecit hæc omnia,
bonus bona? Majus quidem et summum bonum minora fecit bona, sed tamen et
creans et creata bona sunt omnia. Unde est malum? An unde fecit ea*,
materies aliqua mala erat, et formavit atque ordinavit eam, sed reliquit
aliquid in illa, quod in bonum non converteret? Cur et hoc? An impotens
erat totum vertere et commutare, ut nihil mali remaneret, cum sit
omnipotens? Postremo, cur inde aliquid facere voluit, ac non potius eadem
omnipotentia fecit ut nulla esset omnino? Aut vero existere poterat contra
ejus voluntatem? Aut si æterna erat, cur tam diu per infinita retro spatia
temporum, sic eam sivit esse, ac tanto post placuit aliquid ex ea facere?
Aut jam si subito aliquid voluit agere, hoc potius ageret omnipotens, ut
illa non esset, atque ipse solus esset totum, verum et summum et infinitum
bonum. Aut si non erat bene ut non aliquid boni etiam fabricaretur*, et
conderet qui bonus erat; illa sublata et ad nihilum redacta materia quæ
mala erat, bonam ipse institueret unde omnia crearet. Non enim esset
omnipotens, si condere non posset aliquid boni, nisi ea, quam non ipse
condiderat, adjuvaretur materia. Talia volvebam pectore misero, ingravidato
curis mordacissimis de timore mortis, et non inventa veritate: stabiliter
tamen hærebat in corde meo, in catholica Ecclesia fides Christi tui Domini
et Salvatoris nostri; in multis quidem adhuc informis, et præter doctrinæ
normam fluitans*, sed tamen non eam relinquebat animus, imo in dies magis
magisque imbibebat.
[Sidenote: VI. Mathematicorum divinationes rejicit.]
8. Jam etiam mathematicorum fallaces divinationes, et impia deliramenta
rejeceram. Confiteantur etiam hinc tibi de intimis visceribus animæ meæ
miserationes tuæ, Deus meus. Tu enim, tu omnino; nam quis alius a morte
omnis erroris revocat nos, nisi vita quæ mori nescit, et sapientia mentes
indigentes illuminans, nullo indigens lumine, qua mundus administratur
usque ad arborum volatica folia? tu {109} procurasti pervicaciæ meæ, qua
obluctatus sum Vindiciano acuto seni, et Nebridio adolescenti mirabilis
animæ: illi vehementer affirmanti, huic cum dubitatione quidem aliqua, sed
tamen crebro dicenti, non esse illam* artem futura prævidendi; conjecturas
autem hominum habere sæpe vim sortis, et multa dicendo dici pleraque
ventura, nescientibus eis qui dicerent, sed in ea non tacendo
incurrentibus: procurasti ergo tu hominem amicum, non quidem segnem
consultorem mathematicorum, nec eas litteras bene callentem; sed, ut dixi,
consultorem curiosum, et tamen scientem aliquid quod a patre suo se audisse
dicebat, quod* quantum valeret ad illius artis opinionem evertendam
ignorabat. Is ergo vir nomine Firminus, liberaliter institutus et excultus
eloquio, cum me tanquam charissimum, de quibusdam suis rebus, in quas
sæcularis spes ejus intumuerat, consuleret quid mihi secundum suas, quas
constellationes appellant, videretur; ego autem, qui jam de hac re in
Nebridii sententiam flecti coeperam, non quidem abnuerem conjicere ac
dicere quod nutanti occurrebat; sed tamen subjicerem, prope jam esse mihi
persuasum ridicula illa esse et inania: tum ille mihi narravit patrem suum
fuisse librorum talium curiosissimum, et habuisse amicum æque illa simulque
sectantem; qui pari studio et collatione flatabant in eas nugas ignem
cordis sui*, ita ut mutorum quoque animalium, si qua domi parerent,
observarent momenta nascentium, atque ad ea coeli positionem notarent, unde
illius quasi artis experimenta colligerent. Itaque dicebat audisse se a
patre, quod cum eumdem Firminum* prægnans mater esset, etiam illius paterni
amici famula quædam pariter utero grandescebat; quod latere non potuit
dominum, qui etiam canum suarum partus examinatissima diligentia nosse
curabat: atque ita factum esse ut cum iste conjugis, ille autem ancillæ
dies et horas, minutioresque horarum articulos cautissima observatione
numerarent, enixæ essent ambæ simul; ita ut easdem constellationes usque ad
easdem minutias utrique nascenti facere cogerentur, iste filio, ille
servulo. Nam cum mulieres parturire coepissent, indicaverunt sibi ambo quid
sua cujusque domo ageretur, et paraverunt quos ad se invicem mitterent,
simul ut natum quod parturiebatur esset cuique nuntiatum; quod tamen ut
continuo nuntiaretur, tanquam in regno suo facile effecerant. Atque ita,
qui ab alterutro missi sunt, tam {110} ex paribus domorum intervallis sibi
obviam factos esse dicebat, ut aliam positionem siderum, aliasque
particulas momentorum, neuter eorum notare sineretur: et tamen Firminus
amplo apud suos loco natus, dealbatiores vias sæculi cursitabat, augebatur
divitiis, sublimabatur honoribus; servus autem ille, conditionis jugo
nullatenus relaxato, dominis serviebat, ipso indicante qui noverat eum.
9. His itaque auditis et creditis, talis quippe narraverat, omnis illa
reluctatio mea resoluta concidit: et primo Firminum ipsum conatus sum ab
illa curiositate revocare, cum dicerem, constellationibus ejus inspectis,
ut vera pronuntiarem*, debuisse me utique videre ibi parentes inter suos
esse primarios, nobilem familiam propriæ civitatis, natales ingenuos,
honestam educationem, liberalesque doctrinas. At si me ille servus ex
eisdem constellationibus, quia et illius ipsæ essent, consuluisset, ut
eidem quoque vera proferrem, debuisse me rursus ibi videre abjectissimam
familiam, conditionem servilem, et cætera longe a prioribus aliena,
longeque distantia. Unde autem fieret ut eadem inspiciens diversa dicerem,
si vera dicerem; si autem eadem dicerem, falsa dicerem: inde certissime
colligi*, ea quæ vera, consideratis constellationibus, dicerentur, non arte
dici, sed sorte; quæ autem falsa, non artis imperitia, sed sortis mendacio.
10. Hinc autem accepto aditu*, ipse mecum talia ruminando, ne quis eorumdem
delirorum qui talem quæstum sequerentur, quos jam jamque invadere, atque
irrisos refellere cupiebam, mihi ita resisteret, quasi aut Firminus mihi,
aut illi pater falsa narraverit; intendi considerationem in eos qui gemini
nascuntur: quorum plerique ita post invicem funduntur ex utero, ut parvum
ipsum temporis intervallum, quantamlibet vim in rerum natura habere
contendant, colligi tamen humana observatione non possit, litterisque
omnino signari non valeat, quas mathematicus inspecturus est, ut vera
pronuntiet. Et non erunt vera, quia easdem litteras inspiciens, eadem
debuit dicere de Esau et de Jacob; sed non eadem utrique acciderunt. Falsa
ergo diceret: aut si vera diceret, non eadem diceret, at eadem* inspiceret.
Non ergo arte, sed sorte vera diceret. Tu enim, Domine, justissime
moderator universitatis, consulentibus consultisque nescientibus occulto
instinctu agis, ut dum quisque consulit, hoc audiat {111} quod eum oportet
audire occultis meritis animarum, ex abysso justi judicii tui, cui non
dicat homo: Quid est hoc? aut quid hoc? Non dicat, non dicat; homo est
enim.
[Sidenote: VII. Misere torquetur inquirens unde sit malum.]
11. Jam itaque me, adjutor meus, illis vinculis solveras, et quærebam unde
malum, et non erat exitus. Sed non sinebas me ullis fluctibus cogitationis
auferri ab ea fide qua credebam et esse te, et esse incommutabilem
substantiam tuam, et esse de hominibus curam et judicium tuum, et in
Christo Filio tuo Domino nostro, atque* Scripturis sanctis quas Ecclesiæ
tuæ catholicæ commendaret auctoritas, viam te posuisse salutis humanæ, ad
eam vitam, quæ post hanc mortem futura est. His itaque salvis, atque
inconcusse roboratis in animo meo, quærebam æstuans unde sit malum. Quæ
illa tormenta parturientis cordis mei! qui gemitus, Deus meus! Et ibi erant
aures tuæ, nesciente me. Et cum in silentio fortiter quærerem, magnæ voces
erant ad misericordiam tuam, tacitæ contritiones animi mei. Tu sciebas quid
patiebar, et nullus hominum. Quantum enim erat quod inde digerebatur per
linguam meam in aures familiarissimorum meorum? Numquid totus tumultus
animæ meæ, cui nec tempora, nec os meum sufficiebat, sonabat eis? Totum
tamen ibat in auditum tuum, quod [Sidenote: Ps. 37, 9-11.]_rugiebam a
gemitu cordis mei_, et _ante te erat desiderium meum, et lumen oculorum
meorum non erat mecum_. Intus enim erat, ego autem foris. Nec in loco
illud: at ego intendebam in ea quæ locis continentur, et non ibi inveniebam
locum ad requiescendum; nec recipiebant* me ista ut dicerem, Sat est, et
bene est; nec dimittebant redire, ubi mihi satis esset bene. Superior enim
eram istis, te autem inferior; et tu gaudium verum mihi subdito tibi, et tu
mihi subjeceras quæ infra me creasti. Et hoc erat rectum
temperamentum[157], et media regio salutis meæ, ut manerem ad imaginem
tuam, et tibi serviens dominarer corpori. Sed cum superbe contra te
surgerem, [Sidenote: Job 15, 26.]_et currerem adversus Dominum in cervice
crassa scuti mei_, etiam ista infima supra me facta sunt, et premebant, et
nusquam erat laxamentum et {112} respiramentum. Ipsa occurrebant undique
acervatim et conglobatim cernenti; cogitanti autem imagines corporum, ipsæ
opponebantur redeunti, quasi diceretur: Quo is, indigne et sordide? Et hæc
de vulnere meo creverant, quia [Sidenote: Ps. 88, 11]_humiliasti tanquam
vulneratum_, _superbum_; et tumore meo separabar abs te[158], et nimis
inflata facies claudebat oculos meos.
[Sidenote: VIII. Quomodo divina misericordia subvenerit Augustino.]
12. Tu vero, Domine, in æternum manes, et non in æternum irasceris nobis:
quoniam miseratus es terram et cinerem, et placuit in conspectu tuo
reformare deformia mea; et stimulis internis agitabas me, ut impatiens
essem, donec mihi per interiorem aspectum certus esses. Et residebat tumor
meus ex occulta manu medicinæ tuæ, aciesque conturbata et contenebrata
mentis meæ, acri collyrio salubrium dolorum meorum de die in diem
sanabatur.
[Sidenote: IX. In Platonicorum libris Verbi æterni divinitatem, non
incarnati humilitatem invenit.]
13. Et primo volens ostendere mihi quam [Sidenote: 1 Pet. 5, 5. Jac. 2,
6.]_resistas superbis, humilibus autem des gratiam_, et quanta misericordia
tua demonstrata sit hominibus via humilitatis, quod Verbum tuum caro factum
est, et habitavit inter homines; procurasti mihi per quemdam hominem
immanissimo typho turgidum, quosdam Platonicorum[159] libros ex Græca
lingua in Latinam versos: et ibi legi, non quidem his verbis, sed hoc idem
omnino multis et multiplicibus suaderi rationibus, quod [Sidenote: Joh. 1,
1-5.]_in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat
Verbum: hoc erat in principio apud Deum; omnia per ipsum facta sunt, et
sine ipso factum est nihil: quod factum est in ipso, vita erat, et vita
erat lux hominum, et lux in tenebris lucet, et tenebræ eam non
comprehenderunt_. Et quia hominis anima quamvis _testimonium perhibeat de
lumine, non est_ tamen ipsa _lumen_[160]; sed tamen Verbum Deus _est lumen
{113} erum quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum_. Et quia
[Sidenote: Ver. 9-12.]_in hoc mundo erat, et mundus per eum factus est, et
mundus eum non cognovit_. Quia vero _in propria sua venit, et sui eum non
receperunt; quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei
fieri, credentibus in nomine ejus_; non ibi legi.
14. Item legi ibi quia Verbum Deus, [Sidenote: Ver. 13.]_non ex carne, non
ex sanguine, non ex voluntate viri, neque ex voluntate carnis, sed ex Deo
natus est_[161]. Sed quia [Sidenote: Ver. 14.]_Verbum caro factum est, et
habitavit in nobis_; non ibi legi. Indagavi quippe in illis litteris varie
dictum, et multis modis, quod sit Filius _in forma Patris, non rapinam
arbitratus esse æqualis Deo_, quia naturaliter idipsum est. Sed quia
[Sidenote: Phil. 2, 6-11.]_semetipsum exinanivit formam servi accipiens, in
similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo; humiliavit se
factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis: propter quod et Deus
illum exaltavit a mortuis, et donavit ei nomen quod est super omne nomen,
ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et
infernorum; et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus in gloria est
Dei Patris_; non habent illi libri. Quod enim ante omnia tempora, et supra
omnia tempora incommutabiliter manet unigenitus Filius tuus coæternus tibi,
et quia [Sidenote: Joh. 1, 16.]_de plenitudine ejus accipiunt_ animæ ut
beatæ sint, et quia participatione manentis in se sapientiæ renovantur ut
sapientes sint; est ibi. Quod autem [Sidenote: Rom. 5, 6.]_secundum tempus
pro impiis mortuus est_; et [Sidenote: Rom. 8, 32.]_Filio tuo unico non
pepercisti, sed pro omnibus nobis tradidisti eum_; non est ibi. [Sidenote:
Mat. 11, 25. 28. 29.]_Abscondisti enim hæc a sapientibus, et revelasti ea
parvulis_; ut _venirent ad eum laborantes et onerati, et reficeret_ eos:
_quoniam mitis est et humilis corde_, et [Sidenote: Ps. 24, 9. 18.]_dirigit
mites in judicio, et docet mansuetos vias suas, videns humilitatem nostram,
et laborem nostrum, et {114} dimittens omnia peccata nostra_. Qui autem
cothurno tanquam doctrinæ sublimioris elati non audiunt dicentem,
[Sidenote: Mat. 11, 29.]_Discite a me quia mitis sum et humilis corde, et
invenietis requiem animabus vestris_: etsi [Sidenote: Rom. 1, 21.
22.]_cognoscunt Deum, non sicut Dominum glorificant aut gratias agunt; sed
evanescunt in cogitationibus suis, et obscuratur insipiens cor eorum;
dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt_.