familiarissime cum Alypio et Nebridio ista colloquebar: quorum Alypius ex
eodem, quo ego, ortus erat municipio, parentibus primatibus municipalibus,
me minor natu. Nam et studuerat apud me, cum in nostro docere coepi oppido,
et postea Carthagini: et diligebat me multum, quod ei bonus et doctus
viderer; et ego illum, propter magnam virtutis indolem, quæ in non magna
ætate satis eminebat. Gurges tamen morum Carthaginensium, quibus nugatoria
fervent spectacula, absorbuerat eum in insaniam Circensium: sed cum in eo
miserabiliter volveretur, ego autem rhetoricam ibi professus publica schola
uterer, nondum me audiebat ut magistrum, propter quamdam simultatem quæ
inter me et patrem ejus erat exorta, et compereram quod circum
exitiabiliter amaret, et graviter angebar, quod tantam spem perditurus, vel
etiam perdidisse mihi videbatur. Sed monendi eum et aliqua coercitione
revocandi nulla erat copia, vel amicitiæ benevolentia, vel jure magisterii.
Putabam enim eum de me cum patre sentire; ille vero non sic erat. Itaque
postposita in hac re patris voluntate, salutare me coeperat, veniens in
auditorium meum, et audire aliquid atque abire.
12. Sed enim de memoria mihi lapsum erat agere cum illo, ne vanorum ludorum
cæco et præcipiti studio tam bonum {92} interimeret ingenium. Verum autem,
Domine, tu qui præsides gubernaculis omnium quæ creasti, non eum oblitus
eras futurum inter filios tuos antistitem sacramenti tui; et ut aperte tibi
tribueretur ejus correctio, per me quidem illam, sed nescientem operatus
es. Nam quodam die cum sederem loco solito, et coram me adessent discipuli,
venit, salutavit, sedit, atque in ea quæ agebantur animum intendit: et
forte lectio in manibus erat, quam dum exponerem, et opportune mihi
adhibenda videretur similitudo Circensium, quo illud quod insinuabam et
jucundius et planius fieret, cum irrisione mordaci eorum quos illa
captivasset insania; tu scis, Deus noster, quod tunc de Alypio ab illa
peste sanando non cogitaverim. At ille in se rapuit, meque illud non nisi
propter se dixisse credidit. Et quod alius acciperet ad succensendum mihi,
accepit honestus adolescens ad succensendum sibi, et ad me ardentius
diligendum. Dixeras enim tu jam olim, et innexueras Litteris tuis:
[Sidenote: Prov. 9, 8.]_Corripe sapientem, et amabit te_. At ego illum jam
non corripueram; sed utens tu omnibus, et scientibus et nescientibus,
ordine quo nosti, et ille ordo justus est, [Sidenote: Is. 6, 6.]de corde et
lingua mea carbones ardentes operatus es, quibus mentem spei bonæ adureres
tabescentem, ac sanares. Taceat laudes tuas qui miserationes tuas non
considerat, quæ tibi de medullis meis confitentur. Etenim ille post illa
verba proripuit se ex fovea tam alta, qua libenter demergebatur, et cum
miserabili voluptate* cæcabatur; et excussit animum forti temperantia, et
resiluerunt omnes Circensium sordes ab eo, ampliusque illuc non accessit.
Deinde patrem reluctantem evicit, ut me magistro uteretur: cessit ille
atque concessit. Et audire me rursus incipiens, illa mecum superstitione
involutus est, amans in Manichæis ostentationem[140] continentiæ, quam
veram et germanam putabat. Erat autem illa vecors et seductoria, [Sidenote:
Prov. 6, 26. Sabat.]_pretiosas animas captans_, nondum virtutis {93}
altitudinem scientes tangere, et superficie decipi faciles, sed tamen
adumbratæ simulatæque virtutis.
[Sidenote: VIII. Alypius capitur insania ludorum gladiatoriorum, a quibus
antea abhorruerat.]
13. Non sane relinquens incantatam sibi a parentibus terrenam viam, Romam
præcesserat, ut jus disceret; et ibi gladiatorii spectaculi hiatu
incredibili et incredibiliter abreptus est. Cum enim aversaretur et
detestaretur talia, quidam ejus amici et condiscipuli, cum forte de prandio
redeuntibus pervius esset*, recusantem vehementer et resistentem, familiari
violentia duxerunt in amphitheatrum, crudelium et funestorum ludorum
diebus, hæc dicentem: "Si corpus meum in illum locum trahitis, et ibi
constituitis; numquid et animum et oculos meos in illa spectacula potestis
intendere? Adero itaque absens, ac sic et vos et illa superabo." Quibus
auditis, illi nihilo secius eum adduxerunt secum, idipsum forte explorare
cupientes, utrum posset efficere. Quo ubi ventum est, et sedibus quibus
potuerunt locati sunt, fervebant omnia immanissimis voluptatibus. Ille
clausis foribus oculorum, interdixit animo ne in tanta mala procederet;
atque utinam et aures obturavisset! Nam quodam pugnæ casu, cum clamor
ingens totius populi vehementer eum pulsasset, curiositate victus, et quasi
paratus quidquid illud esset, etiam visum contemnere et vincere, aperuit
oculos; et percussus est graviore vulnere in anima, quam ille in corpore,
quem cernere concupivit; ceciditque miserabilius quam ille quo cadente
factus est clamor qui per ejus aures intravit, et reseravit ejus lumina, ut
esset qua feriretur et dejiceretur audax adhuc potius quam fortis animus,
et eo infirmior quo de se præsumpserat, qui debuit de te. Ut enim vidit
illum sanguinem, immanitatem simul ebibit, et non se avertit, sed fixit
aspectum; et hauriebat furias, et nesciebat, et delectabatur scelere
certaminis, et cruenta voluptate inebriabatur. Et non erat jam ille qui
venerat, sed unus de turba ad quam venerat, et verus eorum socius, a quibus
adductus erat. Quid plura? Spectavit, clamavit, exarsit, abstulit inde
secum insaniam qua stimularetur redire, non tantum cum illis a quibus prius
abstractus est; sed etiam præ illis, et alios trahens. Et inde tamen manu
validissima et misericordissima eruisti eum tu, et docuisti non sui habere,
sed tui fiduciam; sed longe postea.
[Sidenote: IX. Alypius ut fur apprehenditur]
14. Verumtamen jam hoc ad medicinam futuram in ejus memoria reponebatur.
Nam et illud, quod cum adhuc studeret {94} jam me audiens apud Carthaginem,
et medio die cogitaret in foro quod recitaturus erat, sicuti exerceri
scholastici solent, sivisti eum comprehendi ab æditimis fori tanquam furem.
Non arbitror aliam ob causam te permisisse, Deus noster, nisi ut ille
vir[141] tantus futurus jam inciperet discere, quam non facile in
dignoscendis causis homo ab homine damnandus esset temeraria credulitate.
Quippe ante tribunal deambulabat solus cum tabulis ac stilo, cum ecce
adolescens quidam ex numero scholasticorum fur verus, securim clanculo
apportans, illo non sentiente ingressus est ad cancellos plumbeos qui vico
argentario desuper præminent, et præcidere plumbum coepit. Sono autem
securis audito submurmuraverunt argentarii qui subter erant, et miserunt
qui apprehenderent quem forte invenissent. Quorum vocibus auditis, relicto
instrumento ille discessit, timens ne cum eo teneretur. Alypius autem qui
non viderat intrantem, exeuntem sensit, et celeriter vidit abeuntem: et
causam scire cupiens ingressus est locum, et inventam securim stans atque
admirans considerabat. Cum ecce illi qui missi fuerant, reperiunt eum solum
ferentem ferrum cujus sonitu exciti venerant: tenent, attrahunt;
congregatis inquilinis fori, tanquam furem manifestum se comprehendisse
gloriantur, et inde offerendus judici ducebatur.
15. Sed hactenus docendus fuit. Statim enim, Domine, subvenisti innocentiæ
cujus testis eras tu solus. Cum enim duceretur vel ad custodiam, vel ad
supplicium, fit eis obviam quidam architectus cujus maxima erat cura
publicarum fabricarum. Gaudent illi eum potissimum occurrisse, cui solebant
in suspicionem venire ablatarum rerum quæ perissent de foro, ut quasi
tandem ille cognosceret a quibus hæc fierent. Verum autem viderat homo sæpe
Alypium in domo cujusdam senatoris {95} ad quem salutandum ventitabat:
statimque cognitum manu apprehensa semovit a turbis, et tanti mali causam
quærens, quid gestum esset audivit; omnesque tumultuantes qui aderant et
minaciter frementes jussit venire secum. Et venerunt ad domum illius
adolescentis qui rem commiserat. Puer vero erat ante ostium, et tam parvus
erat ut nihil exinde domino suo metuens, facile posset totum indicare: cum
eo quippe in foro fuit pedissequus. Quem posteaquam recoluit Alypius,
architecto intimavit. At ille securim demonstravit puero, quærens ab eo
cujus esset. Qui confestim, Nostra, inquit: deinde interrogatus aperuit
cætera. Sic in illam domum translata causa, confusisque turbis quæ de illo
triumphare jam coeperant, futurus dispensator[142] verbi tui, et multarum
in Ecclesia tua causarum examinator, experientior instructiorque discessit.
[Sidenote: X. De integritate Alypii et adventu Nebridii.]
16. Hunc ergo Romæ inveneram, et adhæsit mihi fortissimo vinculo, mecumque
Mediolanum profectus est, ut nec me deseret, et de jure quod didicerat
aliquid ageret, secundum votum magis parentum quam suum. Et ter* jam
assederat mirabili continentia cæteris, cum ille magis miraretur eos qui
aurum innocentiæ præponerent. Tentata est quoque ejus indoles, non solum
illecebra cupiditatis, sed etiam stimulo timoris. Romæ assidebat comiti
largitionum Italicianarum*.[143] Erat eo tempore quidam potentissimus
senator, cujus et beneficiis obstricti multi et terrori subditi erant.
Voluit sibi licere nescio quid ex more potentiæ suæ, quod esset per leges
illicitum; restitit Alypius: promissum est præmium; irrisit animo: prætentæ
minæ; calcavit: mirantibus omnibus inusitatam animam, quæ hominem tantum,
et innumerabilibus præstandi nocendique modis ingenti fama celebratum, vel
amicum non optaret, vel non formidaret inimicum. Ipse {96} autem judex, cui
consiliarius erat, quamvis et ipse fieri nollet, non tamen aperte
recusabat: sed in istum causam transferens, ab eo se non permitti
asserebat; quia et revera si ipse faceret, iste discederet. Hoc solo autem
pene jam illectus erat studio litterario, ut pretiis prætorianis[144]
codices sibi conficiendos curaret: sed consulta justitia deliberationem in
melius vertit; utiliorem judicans æquitatem qua prohibebatur, quam
potestatem qua sinebatur. Parvum est hoc; sed [Sidenote: Luc. 16,
10-12.]_qui in parvo fidelis est, et in magno fidelis est_. Nec ullo modo
erit inane, quod de tuæ Veritatis ore processit: _Si in injusto mammona
fideles non fuistis; quod verum est, quis credet vobis? Et si in alieno
fideles non fuistis; quod vestrum est, quis dabit vobis?_ Talis ille tunc
inhærebat mihi, mecumque nutabat in consilio, quisnam esset tenendus vitæ
modus.
17. Nebridius etiam qui relicta patria vicina Carthagini, atque ipsa
Carthagine ubi frequentissimus erat, relicto rure paterno optimo, relicta
domo et non secutura matre, nullam ob aliam causam Mediolanum venerat, nisi
ut mecum viveret in flagrantissimo studio[145] veritatis atque sapientiæ:
pariter suspirabat, pariterque fluctuabat, beatæ vitæ inquisitor ardens, et
quæstionum difficillimarum scrutator acerrimus. Et erant ora trium
egentium, et inopiam suam sibimet invicem anhelantium, et [Sidenote: Ps.
144, 15.]_a te exspectantium, ut dares eis escam in tempore opportuno_. Et
in omni amaritudine quæ nostros sæculares actus de misericordia tua
sequebatur, intuentibus nobis finem cur ea pateremur, occurrebant tenebræ;
et aversabamur* gementes, et dicebamus: Quamdiu hæc? Et hoc crebro
dicebamus; et dicentes non relinquebamus ea; quia non elucebat certum
aliquid quod illis relictis apprehenderemus.
[Sidenote: XI. Anxius Augustinus de instituenda vita deliberat.]
18. Et ego maxime mirabar, satagens et recolens, quam longum tempus esset
ab undevigesimo anno ætatis meæ, quo fervere coeperam studio sapientiæ;
disponens, ea inventa, relinquere omnes vanarum cupiditatum spes inanes et
insanias mendaces: et ecce jam tricenariam ætatem gerebam, in eodem luto
hæsitans aviditate fruendi præsentibus, fugientibus {97} et dissipantibus
me, dum dico: Cras inveniam; ecce manifestum apparebit, et tenebo: ecce
Faustus veniet, et exponet omnia. O magni viri Academici! nihil ad agendam
vitam certi comprehendi potest. Imo quæramus diligentius, et non
desperemus. Ecce jam non sunt absurda in Libris ecclesiasticis quæ absurda
videbantur, et possunt aliter atque honeste intelligi. Figam pedes in eo
gradu in quo puer a parentibus eram positus, donec inveniatur perspicua
veritas. Sed ubi quæretur? quando quæretur? Non vacat Ambrosio, non vacat
legere. Ubi ipsos codices quærimus? unde, aut quando comparamus? a quibus
sumimus? Deputentur tempora, distribuantur horæ pro salute animæ. Magna
spes oborta est: non docet catholica fides quod putabamus, et vani
accusabamus; nefas habent docti ejus credere Deum figura humani corporis
terminatum: et dubitamus pulsare quo aperiantur cætera? Antemeridianis
horis* discipuli occupant: cæteris quid facimus? cur non id agimus? Sed
quando salutamus amicos majores, quorum suffragiis opus habemus? quando
præparamus quod emant scholastici? quando reparamus nos ipsos, relaxando
animo ab intentione curarum?
19. Pereant omnia, et dimittamus hæc vana et inania: conferamus nos ad
solam inquisitionem veritatis. Vita* misera est; mors incerta. Si subito
obrepit, quomodo hinc exibimus? et ubi nobis discenda sunt quæ hic
negleximus, ac* non potius hujus negligentiæ supplicia luenda? Quid, si
mors ipsa omnem curam sensu amputabit et finiet? Ergo et hoc quærendum. Sed
absit ut ita sit. Non vacat, non est inane quod tam eminens culmen
auctoritatis christianæ fidei toto orbe diffunditur[146]. Nunquam tanta et
talia pro nobis divinitus agerentur, si morte corporis etiam vita animæ
consumeretur. Quid cunctamur igitur relicta spe sæculi, conferre nos totos
ad quærendum Deum et vitam beatam? Sed exspecta: jucunda sunt etiam ista;
habent non parvam dulcedinem suam: non {98} facile ab eis præcidenda est
intentio, quia turpe est ad ea rursum redire. Ecce jam quantum est, ut
impetretur aliquis honor? et quid amplius in his desiderandum? Suppetit
amicorum majorum copia: ut nihil aliud, et multum festinemus, vel
præsidatus dari potest; et ducenda uxor cum aliqua pecunia, ne sumptum
nostrum gravet[147]; et ille erit modus cupiditatis. Multi magni viri et
imitatione dignissimi, sapientiæ studio cum conjugibus dediti fuerunt.
20. Cum hæc dicebam, et alternabant hi venti et impellebant huc atque illuc
cor meum, transibant tempora, et tardabam converti ad Dominum, et
differebam de die in diem vivere in te, et non differebam quotidie in
memetipso mori. Amans beatam vitam, timebam illam in sede sua; et ab ea
fugiens, quærebam eam. Putabam enim me miserum fore nimis, si feminæ
privarer amplexibus[148]; et medicinam misericordiæ tuæ ad eamdem
infirmitatem sanandam non cogitabam, quia expertus non eram; et propriarum
virium credebam esse continentiam, quarum mihi non eram conscius, cum tam
stultus essem ut nescirem, sicut scriptum est, _neminem posse esse
continentem, nisi tu dederis_. Utique dares, si gemitu interno pulsarem
aures tuas, et fide solida in te jactarem curam meam.
[Sidenote: XII. Contentio inter Alypium et Augustinum de matrimonio et
coelibatu.]
21. Prohibebat me sane Alypius ab uxore ducenda, cantans* nullo modo nos
posse securo otio simul in amore sapientiæ vivere, sicut jam diu
desideraremus, si id fecissem. Erat enim ipse in ea re etiam tunc
castissimus, ita ut mirum esset; quia vel experientiam concubitus ceperat
in ingressu adolescentiæ suæ, sed non hæserat; magisque doluerat et
spreverat, et deinde jam continentissime vivebat. Ego autem resistebam
illi, exemplis eorum qui conjugati coluissent sapientiam, et promeruissent
Deum, et habuissent fideliter ac dilexissent {99} amicos. A quorum ego
quidem granditate animi longe aberam: et deligatus* morbo carnis mortifera
suavitate, trahebam catenam meam, solvi timens, et quasi concusso vulnere
repellens verba bene suadentis, tanquam manum solventis. Insuper etiam per
me ipsi quoque Alypio loquebatur serpens, et innectebat atque spargebat per
linguam meam dulces laqueos in via ejus, quibus illi honesti et expediti
pedes implicarentur.
22. Cum enim me ille miraretur, quem non parvipenderet, ita hærere visco
illius voluptatis, ut me affirmarem, quotiescumque inde inter nos
quæreremus, cælibem vitam nullo modo posse degere; atque ita me defenderem,
cum illum mirantem viderem, ut dicerem multum interesse inter illud quod
ipse raptim et furtim expertus esset, quod pene jam ne meminisset quidem,
atque ideo nulla molestia facile contemneret, et delectationes
consuetudinis meæ, ad quas si accessisset honestum nomen matrimonii, non
eum mirari oportere, cur ego illam vitam nequirem spernere: coeperat et
ipse desiderare conjugium, nequaquam victus libidine talis voluptatis, sed
curiositatis. Dicebat enim scire se cupere quidnam esset illud, sine quo
vita mea quæ illi sic placebat, non mihi vita, sed poena videretur.
Stupebat enim liber ab illo vinculo animus servitutem meam, et stupendo
ibat in experiendi cupidinem, venturus in ipsam experientiam, atque inde
fortasse lapsurus in eam quam stupebat servitutem; quoniam _sponsionem_
volebat _facere cum morte_; et _qui amat periculum, incidit in illud_.
Neutrum enim nostrum, si quod est conjugale decus in officio regendi
matrimonii et suscipiendorum liberorum, ducebat, nisi tenuiter. Magna autem
ex parte atque vehementer consuetudo satiandæ insatiabilis concupiscentiæ
me captum excruciabat: illum autem admiratio capiendum trahebat. Sic
eramus, donec tu, Altissime, non deserens humum nostram, miseratus miseros,
subvenires miris et occultis modis.
[Sidenote: XIII. Uxor quæritur Augustino.]
23. Et instabatur impigre ut ducerem uxorem. Jam petebam, jam
promittebatur, maxime matre dante operam, quo me jam conjugatum Baptismus
salutaris ablueret, quo me in dies gaudebat aptari, et vota sua ac promissa
tua in mea fide compleri animadvertebat. Cum sane et rogatu meo et
desiderio suo, forti clamore cordis abs te deprecaretur quotidie, {100} ut
ei per visum ostenderes aliquid de futuro matrimonio meo; nunquam voluisti.
Et videbat quædam vana et phantastica, quo cogebat impetus de hac re
satagentis humani spiritus; et narrabat mihi, non cum fiducia qua solebat,
cum tu demonstrabas ei, sed contemnens ea. Dicebat enim discernere se
nescio quo sapore, quem verbis explicare non poterat, quid interesset inter
revelantem te, et animam suam somniantem. Instabatur tamen, et puella
petebatur, cujus ætas ferme biennio minus quam nubilis erat; et quia ea
placebat, exspectabatur.
[Sidenote: XIV. De vita communi agenda dum amicis deliberat.]
24. Et multi amici agitaveramus animo, et colloquentes ac detestantes
turbulentas humanæ vitæ molestias, pene jam firmaveramus remoti a turbis
otiose vivere: id otium sic moliti, ut si quid habere possemus, conferremus
in medium, unamque rem familiarem conflaremus ex omnibus; ut per amicitiæ
sinceritatem non esset aliud hujus et aliud illius; sed quod ex cunctis
fieret unum, et universum singulorum esset, et omnia omnium: cum videremur
nobis esse posse decem ferme homines in eadem societate, essentque inter
nos prædivites, Romanianus[149] maxime communiceps noster, quem tunc graves
æstus negotiorum suorum ad comitatum attraxerant, ab ineunte ætate mihi
familiarissimus; qui maxime instabat huic rei, et magnam in suadendo
habebat auctoritatem, quod ampla res ejus multum cæteris anteibat: et
placuerat nobis ut bini annui tanquam magistratus omnia necessaria
curarent, cæteris quietis. Sed posteaquam coepit
{101} cogitari utrum hoc mulierculæ sinerent, quas et alii nostrum jam
habebant, et nos habere volebamus, totum illud placitum quod bene
formabamus*, dissiluit in manibus, atque confractum et abjectum est. Inde
ad suspiria et gemitus*, et gressus ad sequendas [Sidenote: Mat. 7,
13.]_latas_ et tritas _vias_ sæculi, quoniam multæ cogitationes erant in
corde nostro; [Sidenote: Ps. 32, 11.]_consilium autem tuum manet in
æternum_. Ex quo consilio deridebas nostra, et tua præparabas, nobis
[Sidenote: Ps. 144, 15. 16.]_daturus escam in opportunitate_, et _aperturus
manum atque impleturus_ animas nostras _benedictione_.
[Sidenote: XV. In locum discedentis concubinæ alia succedit.]
25. Interea mea peccata multiplicabantur, et avulsa* a latere meo tanquam
impedimento conjugii, cum qua cubare solitus eram, cor ubi adhærebat,
concisum et vulneratum mihi erat, et trahebat sanguinem. Et illa in Africam
redierat, vovens tibi alium se virum nescituram, relicto apud me naturali
ex illa filio meo. At ego infelix nec feminæ imitator, dilationis
impatiens, tanquam post biennium accepturus eam quam petebam, quia non
amator conjugii sed libidinis servus eram; procuravi aliam, non utique
conjugem: quo tanquam sustentaretur et perduceretur vel integer vel auctior
morbus animæ meæ, satellitio perdurantis consuetudinis, in regnum uxorium.
Nec sanabatur vulnus illud meum quod prioris præcisione factum fuerat; sed
post fervorem doloremque acerrimum putrescebat, et quasi frigidius, sed
desperatius dolebat[150].
[Sidenote: XVI. Mortis et judicii metum nunquam deposuit.]
26. Tibi laus, tibi gloria, fons misericordiarum. Ego fiebam miserior, et
tu propinquior. Aderat jam jamque dextera tua ereptura* me de coeno, et
ablutura me; et ignorabam. Nec me revocabat a profundiore voluptatum
carnalium gurgite, nisi metus mortis et futuri judicii tui, qui per varias
quidem opiniones, nunquam tamen recessit de pectore meo. Et disputabam cum
amicis meis Alypio et Nebridio de finibus bonorum et malorum, Epicurum
accepturum fuisse palmam in animo meo, nisi ego credidissem post mortem
restare animæ vitam, et tractus meritorum, quod Epicurus {102} credere
noluit. Et quærebam, si essemus immortales et in perpetua corporis
voluptate sine ullo amissionis terrore viveremus, cur non essemus beati,
aut quid aliud quæreremus? Nesciens idipsum ad magnam miseriam pertinere,
quod ita demersus et cæcus cogitare non possem lumen honestatis et gratis
amplectendæ pulchritudinis, quam non videt oculus carnis, et videtur ex
intimo. Nec considerabam miser, ex qua vena mihi manaret, quod ista ipsa,
foeda tamen, cum amicis dulciter conferebam; nec esse sine amicis poteram
beatus, etiam secundum sensum quem tunc habebam in quantalibet affluentia
carnalium voluptatum. Quos utique amicos gratis diligebam, vicissimque ab
eis me diligi gratis sentiebam. O tortuosas vias! Væ animæ audaci quæ
speravit, si a te recessisset, se aliquid melius habituram! Versa et
reversa in tergum, et in latera, et in ventrem; et dura sunt omnia: et tu
solus requies[151]. Et ecce ades, et liberas a miserabilibus erroribus, et
constituis nos in via tua, et consolaris, et dicis: Currite; ego feram, et
ego perducam, et ibi ego feram*.
* * * * *
{103}
LIBER SEPTIMUS.
Juventutis suæ exordium, id est annum ætatis trigesimum primum, ob
mentis oculos reducit. Narrat se argumento quodam Nebridii valde
perculsum, crassis tamen adhuc tenebris obvolvi, cum de Deo non nisi
corporaliter sentire potuerit; Manichæos ergo impie sentire probe
cernit, Ecclesiæ vero fidem omnino amplecti nequit; a Mathematicorum
erroribus revocatur; quæstione tamen, unde malum? misere torquetur;
plurimum e Platonicorum libris proficit, neque tamen sufficiunt, cum de
Christi incarnatione prave senserit; arreptis vero S. Scripturis, et
præsertim Apostolo Paulo, dubitationes ejus omnes concidunt.
[Sidenote: I. Deum cogitat tamquam aliquid corporeum per infinita spatia
diffusum.]