illi civitati rhetoricæ magister provideretur, impertita etiam evectione
publica[125]; ego ipse ambivi per eosdem ipsos manichæis vanitatibus
ebrios, quibus ut carerem, ibam, sed utrique nesciebamus, ut dictione
proposita me probatum præfectus tunc Symmachus mitteret. Et veni Mediolanum
ad Ambrosium episcopum, in optimis notum orbi terræ, pium cultorem tuum;
cujus tunc eloquia strenue ministrabant adipem [Sidenote: Ps. 4, 8. 103,
15.]_frumenti_ tui, et lætitiam _olei_, et sobriam _vini_ ebrietatem populo
tuo. Ad eum autem ducebar abs te nesciens, ut per eum ad te sciens ducerer.
Suscepit me paterne ille homo Dei, et peregrinationem meam satis
episcopaliter dilexit. Et eum amare coepi, primo quidem non tanquam
doctorem veri, quod in Ecclesia tua prorsus desperabam, sed tanquam hominem
benignum in me. Et studiose audiebam disputantem in populo, non intentione
qua debui, sed quasi explorans ejus facundiam; utrum conveniret famæ suæ,
an major minorve proflueret, quam prædicabatur: et verbis ejus suspendebar
intentus; rerum autem incuriosus et contemptor astabam; et delectabar
suavitate sermonis, quanquam eruditioris, minus tamen hilarescentis atque
mulcentis quam Fausti erat, quod attinet ad dicendi modum. Cæterum rerum
ipsarum nulla comparatio: nam ille per manichæas fallacias aberrabat; iste
autem saluberrime docebat salutem. Sed [Sidenote: Ps. 118, 115.]_longe est
a peccatoribus salus_, qualis ego tunc aderam: et tamen propinquabam sensim
et nesciens*.
[Sidenote: XIV. Audito Ambrosio paulatim ab erroribus resipiscit.]
24. Cum enim non satagerem discere quæ dicebat, sed tantum quemadmodum
dicebat audire (ea mihi quippe jam {80} desperanti ad te viam patere
homini, inanis cura remanserat), veniebant in animum meum simul cum verbis
quæ diligebam, res etiam quas negligebam. Neque enim ea dirimere poteram.
Et dum cor aperirem ad excipiendum* quam diserte diceret, pariter intrabat
et quam vere diceret, gradatim quidem. Nam primo etiam ipsa defendi posse
mihi jam coeperant videri; et fidem catholicam, pro qua nihil posse dici
adversus oppugnantes Manichæos putaveram, jam non impudenter asseri
existimabam; maxime audito uno atque altero, et sæpius ænigmate soluto de
Scriptis veteribus; ubi, cum ad litteram acciperem, occidebar*
spiritaliter. Itaque plerisque illorum librorum expositis locis, jam
reprehendebam desperationem meam, illam duntaxat qua credideram Legem et
Prophetas detestantibus atque irridentibus[126] resisti omnino non posse.
Nec tamen jam ideo mihi catholicam viam tenendam esse sentiebam, quia et
ipsa poterat habere doctos assertores suos qui copiose et non absurde
objecta refellerent; nec ideo jam damnandum illud quod tenebam, quia
defensionis partes æquabantur. Ita enim Catholica non mihi victa videbatur,
ut nondum etiam victrix appareret.
25. Tunc vero fortiter intendi animum, si quo modo possem certis aliquibus
documentis Manichæos convincere falsitatis. Quod si possem spiritualem
substantiam cogitare, statim machinamenta illa omnia solverentur et
abjicerentur ex animo meo; sed non poteram. Verumtamen de ipso mundi hujus
corpore, omnique natura quam sensus carnis attingeret, multa probabiliora
plerosque sensisse philosophos, magis magisque considerans atque comparans,
judicabam. Itaque Academicorum more, sicut existimantur[127], dubitans de
omnibus atque inter omnia fluctuans, Manichæos quidem relinquendos esse
decrevi: non arbitrans eo ipso tempore dubitationis meæ in illa secta mihi
permanendum esse, cui jam nonnullos philosophos præponebam; quibus tamen
{81} philosophis, quod sine nomine salutari Christi essent, curationem
languoris animæ meæ committere omnino recusabam. Statui ergo tamdiu esse
catechumenus in catholica Ecclesia mihi a parentibus commendata, donec
aliquid certi eluceret quo cursum dirigerem.
* * * * *
Hanc vitæ partem summatim recenset Aug. in lib. de util. credendi (c.
8.) si forsan Honorato viam eandem inire persuadeat: quædam autem habet
illa narratio, quæ huic lucem affundant. "Edam tibi ut possum,
cujusmodi viam usus fuerim, cum eo animo quærerem veram religionem, quo
nunc exposui esse quærendam. Ut enim a vobis trans mare abscessi, jam
cunctabundus atque hæsitans, quid mihi tenendum, quid dimittendum
esset: quæ mihi cunctatio in dies major oboriebatur, ex quo illum
hominem, cujus nobis adventus, ut nosti, ad explicanda omnia quæ nos
movebant, quasi de cælo promittebatur, audivi, eumque excepta quadam
eloquentiâ talem quales ceteros esse cognovi; rationem ipse mecum habui
magnamque deliberationem jam in Italia constitutus, non utrum manerem
in illa secta, in quam me incidisse poenitebat, sed quonam modo verum
inveniendum esset, in cujus amorem suspiria mea nulli melius quam tibi
nota sunt. Sæpe mihi videbatur non posse inveniri, magnique fluctus
cogitationum mearum in Academicorum suffragium ferebantur. Sæpe rursus
intuens quantum poteram, mentem humanam tam vivacem, tam sagacem, tam
perspicacem, non putabam latere veritatem, nisi quod in ea quærendi
modus lateret, eundemque ipsum modum ab aliqua divina auctoritate esse
sumendum. Restabat quærere, quænam illa esset auctoritas; cum in tantis
dissensionibus se quisque illam traditurum polliceretur. Occurrebat
igitur inexplicabilis silva, cui demum inseri multum pigebat; atque
inter hæc sine ulla requie, cupiditate reperiendi veri animus
agitabatur. Dissuebam me tamen magis magisque ab istis, quos jam
deserere proposueram. Restabat autem aliud nihil in tantis periculis,
quam ut divinam providentiam lacrymosis et miserabilibus vocibus, ut
opem mihi ferret, deprecarer. Atque id sedulo faciebam: et jam fere me
commoverant nonnulæ disputationes Mediolanensis episcopi, ut non sine
spe aliqua de ipsa vetere Testamento multa quærere cuperem, quæ, ut
scis, male nobis commendata exsecrabamur. Decreveramque tamdiu esse
catechumenus in Ecclesia, cui traditus a parentibus eram, donec aut
invenirem quod vellem, aut mihi persuaderem non esse quærendum.
Opportunissimum ergo me ac valde docilem tunc invenire posset, si
fuisset qui posset docere.
* * * * *
{82}
LIBER SEXTUS.
Monnicæ matris ejus, adventus, et pium erga Ambrosium obsequium.
Ambrosii mores et vitæ habitus. Aug. annum ætatis agens trigesimum,
Ambrosii conciones frequentat, et doctrinam Catholicam a Manichæis
falso insimulari clarius intelligit; fidei tamen naturam et utilitates
haud attingit. Alypii amici ejus mores. In diversa rapitur, dum de vita
melius instituenda deliberat; mortis quoque ac judicii metu perculsus,
ad vitæ conversionem in dies accenditur.
[Sidenote: I. Augustinus nec Manichæus nec catholicus.]
1. Spes mea a juventute mea, ubi mihi eras, et quo recesseras? An vero non
tu feceras me, et discreveras me a quadrupedibus et volatilibus coeli?
Sapientiorem me feceras, et [Sidenote: Is. 50, 10. Ps. 34, 6.] _ambulabam
per tenebras et lubricum_, et quærebam te foris[128] a me, et non
inveniebam Deum cordis mei; et veneram in profundum maris, et diffidebam et
desperabam de inventione veri. Jam venerat ad me mater pietate fortis,
terra marique me sequens, et in periculis omnibus de te secura. Nam et per
marina discrimina ipsos nautas consolabatur, a quibus rudes abyssi
viatores, cum perturbantur, consolari solent; pollicens eis perventionem
cum salute, quia hoc ei tu per visum pollicitus eras. Et invenit me
periclitantem quidem graviter desperatione indagandæ veritatis. Sed tamen
ei cum indicassem, non me quidem jam esse manichæum, sed neque catholicum
christianum, non, quasi inopinatum aliquid audierit, exsilivit lætitia; cum
jam secura fieret ex ea parte miseriæ meæ, in qua me tanquam mortuum sed
resuscitandum tibi flebat, et [Sidenote: Luc. 7, 14. 15.]_feretro_
cogitationis _efferebat_, ut diceres filio viduæ: _Juvenis_, _tibo dico_,
_surge_; et revivisceret et _inciperet loqui, et traderes illum matri suæ_.
Nulla ergo turbulenta exsultatione trepidavit cor ejus, cum audisset ex
tanta parte jam factum quod tibi quotidie plangebat ut fieret; veritatem me
nondum adeptum, sed falsitati jam ereptum: imo vero quia certa erat, et
quod restabat te daturum, qui totum {83} promiseras; placidissime et
pectore pleno fiduciæ respondit mihi, credere se in Christo, quod priusquam
de hac vita emigraret, me visura esset fidelem catholicum. Et hoc quidem
mihi. Tibi autem, fons misericordiarum, preces et lacrymas densiores*, ut
accelerares adjutorium tuum et illuminares tenebras meas; et studiosius ad
Ecclesiam currere, et in Ambrosium* ora suspendi, [Sidenote: Joh. 4,
14.]_ad fontem salientis aquæ in vitam æternam_. Diligebat autem illum
virum [Sidenote: Gal. 4, 14.]_sicut angelum Dei_, quod per illum cognoverat
me interim ad illam ancipitem fluctuationem jam esse perductum, per quam
transiturum me ab ægritudine ad sanitatem, intercurrente arctiore
periculo*, quasi per accessionem quam criticam medici vocant, certa
præsumebat.
[Sidenote: II. Epulæ et synaxis apud sepulcra martyrum.]
2. Itaque cum ad Memorias[129] sanctorum, sicut in Africa solebat, pultes
et panem et merum attulisset, atque ab ostiario prohiberetur; ubi hoc
episcopum vetuisse cognovit, tam pie atque obedientur amplexa est, ut ipse
mirarer* quam facile accusatrix potius consuetudinis suæ, quam disceptatrix
illius prohibitionis effecta sit. Non enim obsidebat spiritum ejus
vinolentia, eamque stimulabat in odium veri amor vini, sicut plerosque
mares et feminas, qui ad canticum sobrietatis, sicut ad potionem aquatam
madidi nauseant. Sed illa cum attulisset canistrum cum solemnibus epulis
prægustandis atque largiendis, plus etiam quam unum pocillum* pro suo
palato satis sobrio temperatum, unde dignationem sumeret, non ponebat. Et
si multæ essent, quæ illo modo videbantur {84} honorandæ, memoriæ
defunctorum; idem ipsum unum, quod ubique poneret, circumferebat; quo jam
non solum aquatissimo, sed etiam tepidissimo* cum suis præsentibus per
sorbitiones exiguas partiretur: quia pietatem ibi quærebat, non voluptatem.
Itaque ubi comperit a præclaro prædicatore atque antistite pietatis
præceptum esse ista non fieri, nec ab eis qui sobrie facerent, ne ulla
occasio se ingurgitandi daretur ebriosis[130], et quia illa quasi
parentalia superstitioni gentilium essent simillima; abstinuit se
libentissime: et pro canistro pleno terrenis fructibus, plenum
purgatioribus votis pectus ad memorias martyrum afferre didicerat; ut et
quod posset daret egentibus, et sic communicatio[131] Dominici corporis
illic celebraretur, cujus passionis imitatione immolati et coronati sunt
martyres. Sed tamen videtur mihi, Domine Deus meus, et ita est in conspectu
tuo de hac re cor meum, non facile fortasse de hac amputanda consuetudine
matrem meam fuisse cessuram, si ab alio prohiberetur, quem non sicut
Ambrosium diligebat, quem propter salutem meam maxime diligebat; eam vero
ille propter ejus religiosissimam conversationem, qua in bonis operibus tam
[Sidenote: Rom. 12, 11.]_fervens spiritu_ frequentabat ecclesiam: ita ut
sæpe erumperet, cum me videret, in ejus prædicationem*, gratulans mihi quod
talem matrem haberem; nesciens qualem illa me filium, qui dubitabam de
illis omnibus, et inveniri posse _viam vitæ_ minime putabam.
[Sidenote: III. Occupationes et studia Ambrosii.]
3. Nec jam ingemiscebam orando ut subvenires mihi; sed ad quærendum
intentus, et ad disserendum inquietus erat animus meus. Ipsumque Ambrosium
felicem quemdam hominem secundum sæculum opinabar, quem sic tantæ
potestates honorarent; cælibatus tantum ejus mihi laboriosus videbatur.
Quid autem ille spei gereret, et adversus ipsius excellentiæ tentamenta
quid luctaminis haberet, quidve solaminis in adversis, et occultum os ejus
quod erat in corde ejus, quam sapida gaudia de pane tuo ruminaret[132]; nec
{85} conjicere noveram, nec expertus eram: nec ille sciebat æstus meos, nec
foveam periculi mei. Non enim quærere ab eo poteram quod volebam, sicut
volebam, secludentibus me ab ejus aure atque ore catervis negotiosorum
hominum, quorum infirmitatibus serviebat. Cum quibus quando non erat, quod
per exiguum temporis erat, aut corpus reficiebat necessariis sustentaculis,
aut lectione animum. Sed cum legebat, oculi ducebantur per paginas, et cor
intellectum rimabatur, vox autem et lingua quiescebant. Sæpe cum adessemus,
non enim vetabatur quisquam ingredi, aut ei venientem nuntiari mos erat;
sic eum legentem vidimus tacite, et aliter nunquam: sedentesque in diuturno
silentio (quis enim tam intento esse oneri auderet?) discedebamus, et
conjectabamus eum parvo ipso tempore, quod reparandæ menti suæ
nanciscebatur, feriatum ab strepitu causarum alienarum, nolle in aliud
avocari; et cavere fortasse ne auditore suspenso et intento, si qua
obscurius posuisset ille quem legeret, etiam exponere necesse esset; aut de
aliquibus difficilioribus disceptare quæstionibus, atque huic operi
temporibus impensis, minus quam vellet voluminum evolveret: quanquam et
causa servandæ vocis, quæ illi facillime obtundebatur, poterat esse justior
tacite legendi. Quolibet tamen animo id ageret, bono utique ille vir
agebat.
4. Sed certe mihi nulla dabatur copia sciscitandi quæ cupiebam de tam
sancto oraculo tuo pectore illius, nisi cum aliquid breviter esset
audiendum. Æstus autem illi mei otiosum eum valde, cui refunderentur,
requirebant, nec unquam inveniebant. Et eum quidem in populo [Sidenote: 2
Tim. 2, 15.]_verbum veritatis recte tractantem_ omni die dominico audiebam;
et magis magisque mihi confirmabatur omnes versutarum calumniarum nodos,
quos illi deceptores nostri adversus divinos Libros innectebant, posse
dissolvi. Ubi vero etiam comperi ad imaginem tuam hominem a te factum, a
spiritualibus filiis tuis quos de matre Catholica per gratiam regenerasti,
non sic {86} intelligi ut humani corporis forma te terminatum crederent
atque cogitarent: quanquam quomodo se haberet spiritualis substantia, ne
quidem tenuiter atque in ænigmate suspicabar; tamen gaudens erubui non me
tot annos adversus catholicam fidem, sed contra carnalium cogitationum
figmenta latrasse. Eo quippe temerarius et impius fueram, quod ea quæ
debebam quærendo dicere* accusando dixeram. Tu enim, altissime et proxime,
secretissime et præsentissime, cui membra non sunt alia majora et alia
minora, sed ubique totus es, et nusquam locorum es; non es utique forma
ista corporea: tamen _fecisti hominem ad imaginem tuam_; et ecce ipse a
capite usque ad pedes in loco est.
[Sidenote: IV. Doctrinam Ecclesiæ Ambrosio concionante intelligit.]
5. Cum ergo nescirem quomodo hæc subsisteret imago tua, pulsans* proponerem
quomodo credendum esset, non insultans opponerem quasi ita creditum esset:
tanto igitur acrior cura rodebat intima mea quid certi retinerem, quanto me
magis pudebat tam diu illusum et deceptum promissione certorum, puerili
errore et animositate, tam multa incerta quasi certa garrisse. Quod enim
falso essent, postea mihi claruit. Certum tamen erat quod incerta essent,
et a me aliquando pro certis habita fuissent, cum Catholicam tuam cæcis
contentionibus accusarem, etsi nondum compertam vera docentem, non tamen ea
docentem quæ graviter accusabam. Itaque confundebar, et convertebar: et
gaudebam, Deus meus, quod Ecclesia* unica corpus Unici tui, in qua mihi
nomen Christi infanti est inditum, non saperet infantiles nugas; neque hoc
haberet in doctrina sua sana, quod te creatorem omnium in spatium loci
quamvis summum et amplum, tamen undique terminatum membrorum humanorum
figura contruderet.
6. Gaudebam etiam quod vetera scripta Legis et Prophetarum jam non illo
oculo mihi legenda proponerentur, quo antea videbantur absurda, cum
arguebam tanquam ita sentientes sanctos tuos; verum autem non ita
sentiebant: et tanquam regulam diligentissime commendaret, sæpe in
popularibus sermonibus suis dicentem Ambrosium lætus audiebam, [Sidenote: 2
Cor. 3, 6.]_Littera occidit; spiritus autem vivificat_: cum ea quæ ad
litteram perversitatem docere videbantur, remoto mystico velamento
spiritualiter aperiret, non dicens quod me offenderet, quamvis ea diceret,
quæ utrum vera essent adhuc ignorarem. Tenebam enim cor meum ab omni
assensione, timens præcipitium; et {87} suspendio magis necabar. Volebam
enim eorum quæ non viderem ita me certum fieri, ut certus essem quod septem
et tria decem sint. Neque enim tam insanus eram, ut ne hoc quidem putarem
posse comprehendi; sed sicut hoc, ita cætera cupiebam, sive corporalia quæ
coram sensibus meis non adessent; sive spiritualia, de quibus cogitare nisi
corporaliter nesciebam. Et sanari credendo poteram[133], ut purgatior acies
mentis meæ dirigeretur aliquo modo in veritatem tuam semper manentem, et ex
nullo deficientem. Sed sicut evenire assolet ut malum medicum expertus,
etiam bono timeat se committere; ita erat valetudo animæ meæ, quæ utique
nisi credendo sanari non poterat, et ne falsa crederet, curari recusabat;
resistens manibus tuis, qui medicamenta fidei confecisti, et sparsisti
super morbos orbis terrarum, et tantam illis auctoritatem tribuisti.
[Sidenote: V. De sacrorum Librorum auctoritate et necessario usu.]
7. Ex hoc tamen quoque jam præponens doctrinam catholicam, modestius ibi
minimeque fallaciter sentiebam juberi ut crederetur quod non demonstrabatur
(sive esset quid, sed cui forte non esset, sive nec quid esset[134]), quam
illic temeraria pollicitatione scientiæ credulitatem irrideri; et postea
tam multa fabulosissima et absurdissima, quia demonstrari non poterant,
credenda imperari[135]. Deinde paulatim tu, Domine, {88} manu mitissima et
misericordissima pertractans et componens cor meum, consideranti quam
innumerabilia crederem quæ non viderem*, neque cum gererentur adfuissem;
sicut tam multa in historia gentium[136], tam multa de locis atque urbibus
quæ non videram, tam multa amicis, tam multa medicis, tam multa hominibus
aliis atque aliis; quæ nisi crederentur, omnino in hac vita nihil
ageremus[137]; postremo, quam inconcusse fixum {89} fide retinerem, de
quibus parentibus ortus essem, quod scire non possem, nisi audiendo
credidissem: persuasisti mihi, non qui crederent Libris tuis, quos tanta in
omnibus fere gentibus auctoritate fundasti[138]; sed qui non crederent esse
culpandos, nec audiendos esse, si qui forte mihi dicerent: Unde scis illos
Libros unius veri et veracissimi Dei spiritu esse humano generi
ministratos? Idipsum enim maxime credendum erat, quoniam nulla pugnacitas
calumniosarum quæstionum, per tam multa quæ legeram inter se confligentium
philosophorum, extorquere mihi potuit ut aliquando non crederem, te esse
quidquid esses quod ego nescirem; aut administrationem rerum humanarum ad
te pertinere.
8. Sed id credebam aliquando robustius, aliquando exilius; semper tamen
credidi et esse te, et curam nostri gerere; etiamsi ignorabam vel quid
sentiendum esset de substantia tua, vel quæ via duceret aut reduceret ad
te. Ideoque cum essemus infirmi ad inveniendam liquida ratione veritatem,
et ob hoc nobis opus esset auctoritate sanctarum Litterarum; jam credere
coeperam nullo modo te fuisse tributurum tam excellentem illi Scripturæ per
omnes jam terras auctoritatem, nisi et per ipsam tibi credi, et per ipsam
te quæri voluisses. Jam enim absurditatem quæ me in illis Litteris solebat
offendere, cum multa ex eis probabiliter exposita audissem, ad
sacramentorum altitudinem referebam: eoque mihi illa venerabilior et
sacrosancta fide dignior apparebat auctoritas, quo et omnibus ad legendum
esset in promptu, et secreti sui dignitatem in intellectu profundiore
servaret; verbis apertissimis et humillimo genere loquendi se cunctis
præbens, et exercens intentionem eorum, qui non sunt leves corde: ut
exciperet omnes populari sinu, et per angusta foramina paucos ad te
trajiceret, multo tamen plures, quam si nec tanto apice auctoritatis
emineret, nec turbas gremio sanctæ humilitatis hauriret. Cogitabam hæc, et
aderas mihi; suspirabam, et audiebas me: fluctuabam, et gubernabas me; ibam
per viam sæculi latam, nec deserebas.
{90}
[Sidenote: VI. De miseria ambitiosorum, adducto exemplo mendici lætantis].
9. Inhiabam honoribus, lucris, conjugio; et tu irridebas. Patiebar in eis
cupiditatibus amarissimas difficultates, te propitio tanto magis, quanto
minus sinebas mihi dulcescere quod non eras tu. Vide cor meum, Domine, qui
voluisti ut hoc recordarer et confiterer tibi. Nunc tibi inhæreat anima
mea, quam de visco tam tenaci mortis exuisti. Quam misera erat! et sensum
vulneris tu pungebas, ut relictis omnibus converteretur ad te qui es super
omnia, et sine quo nulla essent omnia; converteretur, et sanaretur. Quam
ergo miser eram, et quomodo egisti ut sentirem miseriam meam, die illo quo
cum pararem recitare Imperatori laudes[139], quibus plura mentirer, et
mentienti faveretur ab scientibus, easque curas anhelaret cor meum, et
cogitationum tabificarum febribus æstuaret; transiens per quemdam vicum
Mediolanensem, animadverti pauperem mendicum, jam credo saturum, jocantem
atque lætantem: et ingemui, et locutus sum cum amicis qui mecum erant,
multos dolores insaniarum nostrarum; quia omnibus talibus conatibus
nostris, qualibus tunc laborabam, sub stimulis cupiditatum trahens
infelicitatis meæ sarcinam, et trahendo exaggerans, nihil vellemus aliud
nisi ad securam lætitiam pervenire, quo nos mendicus ille jam præcessisset,
nunquam fortasse illuc venturos! Quod enim jam ille pauculis et emendicatis
nummulis adeptus erat, ad hoc ego tam ærumnosis anfractibus et circuitibus
ambiebam, ad lætitiam scilicet temporalis felicitatis. Non enim verum
gaudium habebat, sed et ego illis ambitionibus multo falsius quærebam. Et
certe ille lætabatur, ego anxius eram; securus ille, ego trepidus. Et si
quisquam percontaretur me, utrum mallem exsultare an metuere; responderem,
Exsultare. Rursus si interrogaret, utrum me talem mallem qualis ille, an
qualis ego tunc essem; meipsum curis timoribusque confectum eligerem: sed
perversitate; numquid veritate? Neque enim eo me præponere illi debebam,
quo doctior eram, quoniam non inde gaudebam, sed placere inde quærebam
hominibus; non ut eos docerem, sed tantum ut placerem. Propterea et tu
baculo disciplinæ tuæ [Sidenote: Ps. 41, 11. v. Sabat.]_confringebas ossa
mea_.
10. Recedant ergo ab anima mea qui dicunt ei: Interest unde {91} quis
gaudeat. Gaudebat mendicus ille vinolentia; tu gaudere cupiebas gloria. Qua
gloria, Domine? Quas non est in te. Nam sicut illud verum gaudium non erat,
ita nec illa vera gloria; et amplius vertebat mentem meam. Et ille ipsa
nocte digesturus erat ebrietatem suam; ego cum mea dormieram et surrexeram,
et dormiturus et surrecturus eram; vide quot diebus. Interest vero unde
quis gaudeat, scio, et gaudium spei fidelis incomparabiliter distat ab illa
vanitate; sed et tunc distabat inter nos. Nimirum quippe ille felicior
erat, non tantum quod hilaritate perfundebatur, cum ego curis eviscerarer;
verum etiam, quod ille bene optando acquisiverat vinum, ego mentiendo
quærebam typhum. Dixi tunc multa in hac sententia charis meis, et sæpe
advertebam in his quomodo mihi esset; et inveniebam male mihi esse, et
dolebam et conduplicabam ipsum male. Et si quid arrisisset prosperum,
tædebat apprehendere, quia pene priusquam teneretur, avolabat.
[Sidenote: VII. Alypium a Circensium insania convertit.]