occurrebat mihi ratio per numeros et ordinem temporum, et visibiles
attestationes siderum, et conferebam cum dictis Manichæi, quæ* de his rebus
multa scripsit copiosissime delirans; et non mihi occurrebat ratio nec
solstitiorum et æquinoctiorum, nec defectuum luminarium, nec quidquid tale
in libris sæcularis sapientiæ didiceram. Ibi autem credere jubebar, et ad
illas rationes numeris et oculis meis exploratas non occurrebat, et longe
diversum erat.
[Sidenote: IV. Sola Dei cognitio beat.]
7. Numquid, Domine Deus veritatis, quisquis novit ista, jam placet tibi?
Infelix enim homo qui scit illa omnia, te autem nescit: beatus autem qui te
scit, etiam si illa nesciat[103]. Qui vero et te et illa novit, non propter
illa beatior, sed propter te solum beatus est, [Sidenote: Rom. 1, 21.]_si
cognoscens te, sicut Deum glorificet, et gratias agat, et non evanescat in
cogitationibus suis_. Sicut enim melior est qui novit possidere arborem, et
de usu ejus tibi gratias agit, quamvis nesciat vel quot cubitis alta sit,
vel quanta latitudine diffusa; quam ille qui eam metitur, et omnes ramos
ejus numerat, et neque possidet eam, neque creatorem ejus novit aut
diligit: sic fidelis homo, cujus totus mundus divitiarum est, et quasi
[Sidenote: 2 Cor. 6, 10.]_nihil habens, omnia possidet_, inhærendo tibi cui
serviunt omnia, quamvis nec saltem septentrionum gyros noverit; dubitare
stultum est quin utique melior {67} sit quam mensor coeli, et numerator
siderum, et pensor elementorum, et negligens tui, qui [Sidenote: Sap. 11,
21.]_omnia in mensura et numero et pondere disposuisti_.
[Sidenote: V. Manichæi de astris imperitia indignum eum fide in cæteris
faciebat.]
8. Sed tamen quis quærebat Manichæum nescio quem etiam ista scribere, sine
quorum peritia pietas disci poterat? Dixisti enim homini, [Sidenote: Job
28, 28 sec. LXX.]_Ecce pietas et sapientia_; quam ille ignorare posset,
etiamsi ista perfecte nosset: ista vero quia non noverat impudentissime
audens docere, prorsus illam nosse non posset. Vanitas est enim mundana
ista etiam nota profiteri, pietas autem tibi confiteri. Unde ille devius,
ad hoc* ista multum locutus est, ut convictus ab eis qui ista vere
didicissent, quis esset ejus sensus in cæteris quæ abditiora sunt,
manifeste cognosceretur. Non enim parvi existimari se voluit, sed Spiritum
sanctum consolatorem et ditatorem fidelium tuorum, auctoritate plenaria
personaliter[104] in se esse persuadere conatus est. Itaque, cum de coelo
ac stellis, et de solis ac lunas motibus falsa dixisse deprehenderetur,
quamvis ad doctrinam religionis ista non pertineant, tamen ausus ejus
sacrilegos fuisse satis emineret; cum ea non solum ignorata, sed etiam
falsata, tam* vesana superbiæ vanitate diceret, ut ea tanquam divinæ
personæ[105] tribuere sibi niteretur.
9. Cum enim audio christianum aliquem fratrem, illum aut illum, ista
nescientem, et aliud pro alio sentientem, patienter intueor opinantem
hominem; nec illi obesse video, cum de te, Domine creator omnium, non
credat indigna, si forte situs et habitus creaturæ corporalis ignoret.
Obest autem si hoc ad ipsam doctrinæ pietatis formam pertinere arbitretur,
et {68} pertinacius affirmare audeat quod ignorat. Sed etiam talis
infirmitas in fidei cunabulis a charitate matre sustinetur, donec assurgat
novus homo [Sidenote: Eph. 4, 13. 14.]_in virum perfectum_, et
_circumferri_ non possit _omni vento doctrinæ_. In illo autem qui doctor,
qui auctor, qui dux et princeps eorum quibus illa suaderet, ita fieri ausus
est, ut qui eum sequerentur, non quemlibet hominem, sed Spiritum tuum
sanctum se sequi arbitrarentur; quis tantam dementiam, sicubi falsa dixisse
convinceretur, non detestandam longeque abjiciendam esse judicaret? Sed
tamen nondum liquido compereram utrum etiam secundum ejus verba,
vicissitudines longiorum et breviorum dierum atque noctium, et ipsius
noctis et diei, et deliquia luminum, et si quid ejusmodi in aliis libris
legeram, posset exponi; ut, si forte posset, incertam quidem mihi fieret
utrum ita se res haberet, an non ita; sed ad fidem meam illius
auctoritatem, propter creditam sanctitatem, præponerem.
[Sidenote: VI. Faustus eloquens, sed liberalium disciplinarum expers.]
10. Et per annos ferme ipsos novem, quibus eos animo vagabundus audivi,
nimis extento desiderio venturum exspectabam istum Faustum. Cæteri enim
eorum, in quos forte incurrissem, qui talium rerum quæstionibus a me
objectis deficiebant, illum mihi promittebant, cujus adventu collatoque
colloquio facillime mihi hæc, et si qua forte majora quærerem, enodatissime
expedirentur. Ergo ubi venit, expertus sum hominem gratum et jucundum
verbis, et ea ipsa quæ illi solent dicere, multo suavius garrientem. Sed
quid ad meam sitim pretiosiorum poculorum decentissimus ministrator? Jam
rebus talibus satiatæ erant aures meæ: nec ideo mihi meliora videbantur,
quia melius dicebantur; nec ideo vera quia diserta: nec ideo sapiens anima,
quia vultus congruus et decorum eloquium. Illi autem qui eum mihi
promittebant, non boni rerum existimatores erant; et ideo illis videbatur
prudens et sapiens, quia delectabat eos loquens. Sensi autem aliud genus
hominum etiam veritatem habere suspectam, et ei nolle acquiescere si compto
atque uberi sermone promeretur. Me autem jam docueras, Deus meus, miris et
occultis modis; et propterea credo quod tu me docueris, quoniam verum est,
nec quisquam præter te alius est doctor veri, ubicumque et undecumque
claruerit[106]. Jam ergo abs te didiceram, nec eo debere videri aliquid
verum dici, quia eloquenter dicitur; nec {69} eo falsum, quia incomposite
sonant signa labiorum: rursus, nec ideo verum, quia impolite enuntiatur;
nec ideo falsum, quia splendidus sermo est: sed perinde esse sapientiam et
stultitiam, sicut sunt cibi utiles et inutiles; verbis autem ornatis et
inornatis, sicut vasis urbanis et rusticanis, utrosque cibos posse
ministrari.
11. Igitur aviditas mea, qua illum tanto tempore exspectaveram hominem,
delectabatur quidem motu adfectuque disputantis, et verbis congruentibus,
atque ad vestiendas sententias facile occurrentibus. Delectabar autem et
cum multis, vel etiam præ multis laudabam ac efferebam; sed moleste habebam
quod in coetu audientium non sinerer illi ingerere, et partiri cum eo curas
quæstionum mearum, conferendo familiariter, et accipiendo ac reddendo
sermonem. Quod ubi potui, et aures ejus cum familiaribus meis eoque*
tempore occupare coepi, quo non dedeceret alternis disserere, et protuli
quædam quæ me movebant; expertus sum prius hominem expertem liberalium
disciplinarum, nisi grammaticæ, atque ejus ipsius usitato modo. Et quia
legerat aliquas Tullianas orationes, et paucissimos Senecæ libros, et
nonnulla poetarum, et suæ sectæ si qua volumina Latine atque composite
conscripta erant, et quia aderat quotidiana sermocinandi exercitatio; inde
suppetebat eloquium, quod fiebat acceptius magisque seductorium moderamine
ingenii, et quodam lepore naturali. Itane est ut recolo, Domine Deus meus,
arbiter conscientiæ meæ? [Sidenote: Ps. 49, 21.]Coram te cor meum et
recordatio mea, qui me tunc agebas abdito secreto providentiæ tuæ, et
inhonestos errores meos jam convertebas ante faciem meam, ut viderem et
odissem.
[Sidenote: VII. Alienatur a secta Manichæorum.]
12. Nam posteaquam ille mihi imperitus earum artium, quibus eum excellere
putaveram, satis apparuit, desperare coepi posse eum mihi illa quæ me
movebant aperire atque dissolvere; quorum quidem ignarus posset veritatem
tenere pietatis, sed si manichæus non esset. Libri quippe eorum pleni sunt
longissimis fabulis[107], de coelo et sideribus, et sole et luna: quæ mihi
eum, quod utique cupiebam, collatis numerorum rationibus, quas alibi ego
legeram, utrum potius ita essent ut Manichæi libris continebantur, an certe
vel par etiam inde ratio redderetur, subtiliter explicare posse jam non
arbitrabar. {70} Quæ tamen ubi consideranda et discutienda protuli, modeste
sane ille nec ausus est subire ipsam sarcinam. Noverat enim se ista non
nosse, nec eum puduit confiteri. Non erat de talibus quales multos loquaces
passus eram, conantes ea me docere, et dicentes nihil. Iste vero cor
habebat, etsi non rectum ad te, nec tamen nimis incautum ad seipsum. Non
usquequaque imperitus erat imperitiæ suæ, et noluit se temere disputando in
ea coarctari, unde nec exitus ei ullus, nec facilis esset reditus: etiam
hinc mihi amplius placuit. Pulchrior est enim temperantia confitentis
animi, quam illa quæ nosse cupiebam: et eum in omnibus difficilioribus et
subtilioribus quæstionibus talem inveniebam.
13. Refracto itaque studio quod* intenderam in Manichæi litteras, magisque
desperans de cæteris eorum doctoribus, quando in multis quæ me movebant,
ita ille nominatus apparuit; coepi cum eo pro studio ejus agere vitam, quo
ipse flagrabat in eas litteras, quas tunc jam rhetor Carthagini
adolescentes docebam; et legere cum eo, sive quæ ille audita desideraret,
sive quæ ipse tali ingenio apta existimarem. Cæterum conatus omnis meus,
quo proficere in illa secta statueram, illo homine cognito prorsus
intercidit: non ut ab eis omnino separarer, sed quasi melius quidquam non
inveniens, eo quo jam quoquo modo irrueram, contentus interim esse
decreveram, nisi aliquid forte quod magis eligendum esset eluceret. Ita
ille Faustus, qui multis laqueus mortis exstitit, meum quo captus eram
relaxare jam coeperat, nec volens nec sciens. Manus enim tuæ, Deus meus, in
abdito providentiæ tuæ, non deserebant animam meam; et de sanguine cordis
matris meæ, per lacrymas ejus diebus ac noctibus pro me sacrificabatur
tibi; et [Sidenote: Joel 2, 26.]_egisti mecum miris modis_*. Tu illud
egisti, Deus meus. Nam [Sidenote: Ps. 36, 23. Sabat.]_a Domino gressus
hominis diriguntur; et viam ejus volet_. Aut quæ procuratio salutis, præter
manum tuam, reficientem quæ fecisti?
[Sidenote: VIII. Proficiscitur Romam contra matris voluntatem.]
14. Egisti ergo mecum ut mihi persuaderetur Romam pergere, et potius ibi
docere quod docebam Carthagine. Et hoc unde mihi persuasum est*, non
præteribo confiteri tibi; quoniam et in his altissimi tui recessus, et
præsentissima in nos misericordia tua cogitanda et prædicanda est. Non ideo
Romam pergere volui, quod majores quæstus, majorque mihi dignitas ab
amicis, qui hoc suadebant, promittebatur; {71} quanquam et ista ducebant
animum tunc meum: sed illa erat causa maxima et pene sola, quod audiebam
quietius ibi studere adolescentes, et ordinatiore disciplinæ coercitione
sedari, ne in ejus scholam quo magistro non utuntur, passim et proterve
irruant; nec eos admitti omnino, nisi ille permiserit. Contra, apud
Carthaginem foeda est et intemperans licentia scholasticorum. Irrumpunt
impudenter, et prope furiosa fronte perturbant ordinem, quem quisque
discipulis ad proficiendum instituerit. Multa injuriosa faciunt mira
hebetudine, et punienda legibus, nisi consuetudo patrona sit; hoc
miseriores eos ostendens, quo jam, quasi liceat, faciunt quod per tuam
æternam legem nunquam licebit; et impune se facere arbitrantur, cum ipsa
faciendi cæcitate puniantur, et incomparabiliter patiantur pejora, quam
faciunt. Ergo quos mores, cum studerem, meos esse nolui*; eos, cum docerem,
cogebar perpeti alienos: et ideo placebat ire ubi talia non fieri, omnes
qui noverant, indicabant. Verum autem [Sidenote: Ps. 141, 6.]_tu_, _spes
mea et portio mea in terra viventium_, ad mutandum terrarum locum pro
salute animæ meæ, et Carthagini stimulos quibus inde avellerer, admovebas,
et Romæ illecebras quibus attraherer, proponebas mihi per homines qui
diligebant* vitam mortuam, hinc insana facientes, inde vana pollicentes; et
ad corrigendos gressus meos utebaris occulte et illorum et mea
perversitate. Nam et qui perturbabant otium meum, foeda rabie cæci erant;
et qui invitabant ad aliud, terram sapiebant. Ego autem qui detestabar hic
veram miseriam, illic falsam felicitatem appetebam.
15. Sed quare hinc abirem, et illuc irem, tu sciebas, Deus; nec indicabas
mihi nec matri, quæ me profectum atrociter planxit, et usque ad mare secuta
est. Sed fefelli eam violenter me tenentem, ut aut revocaret, aut mecum
pergeret; et finxi me amicum nolle deserere, donec vento facto navigaret.
Et mentitus sum matri, et illi matri, et evasi: quia et hoc tu dimisisti
mihi misericorditer, servans me ab aquis maris, plenum exsecrandis
sordibus, usque ad aquam gratiæ tuæ, qua me abluto siccarentur flumina
maternorum oculorum, quibus pro me quotidie tibi rigabat terram sub vultu
suo. Et tamen recusanti sine me redire, vix persuasi ut in loco, qui
proximus nostræ navi erat Memoria[108] beati Cypriani, maneret {72} ea
nocte. Sed ea nocte clanculo ego profectus sum: illa autem non mansit*
orando et flendo. Et quid a te petebat, Deus meus, tantis lacrymis, nisi ut
navigare me non sineres? Sed tu alte consulens, et exaudiens cardinem
desiderii ejus, non curasti quod tunc petebat, ut me faceres* quod semper
petebat. Flavit ventus, et implevit vela nostra, et littus subtraxit
aspectibus nostris: in quo mane illa insaniebat dolore, et querelis, ac
gemitu implebat aures tuas contemnentis ista*; cum et me cupiditatibus meis
raperes ad finiendas ipsas cupiditates, et illius carnale desiderium justo
dolorum flagello vapularet. Amabat enim secum præsentiam meam more matrum,
sed multis multo amplius; et nesciebat quid tu illi gaudiorum facturus
esses de absentia mea. Nesciebat; ideo flebat et ejulabat, atque illis
cruciatibus arguebatur in ea reliquiarium Evæ*, cum gemitu quærens quod cum
gemitu pepererat. Et tamen post accusationem fallaciarum et crudelitatis
meæ, conversa rursus ad deprecandum te pro me, abiit ad solita, et ego
Romam.
[Sidenote: IX. Febri correptus periculose laborat.]
16. Et ecce excipior ibi flagello ægritudinis corporalis, et ibam ad
inferos, portans omnia mala quæ commiseram et in te, et in me, et in alios,
multa et gravia, super originalis peccati vinculum quo [Sidenote: 1 Cor.
15, 22.]_omnes in Adam morimur_. Non enim quidquam eorum mihi donaveras in
Christo; nec [Sidenote: Eph. 2, 14.]_solverat ille_ in cruce sua*
_inimicitias_ quas tecum contraxeram peccatis meis. Quomodo enim eas
solveret in cruce phantasmatis[109], {73} quod de illo credideram? Quam
ergo falsa mihi videbatur mors carnis ejus, tam vera erat animæ meæ: et
quam vera erat mors carnis ejus, tam falsa vita animæ meæ, quæ id non
credebat. Et ingravescentibus febribus jam [Sidenote: Ps. 58, 9. Heb.]_ibam
et peribam_. Quo enim irem, si tunc hinc abirem, nisi in ignem atque
tormenta digna factis meis in veritate ordinis tui? Et illa hoc nesciebat,
et tamen pro me orabat absens. Tu autem ubique præsens, ubi erat exaudiebas
eam; et ubi eram miserebaris mei, ut recuperarem salutem corporis mei,
adhuc insanus corde sacrilego. Neque enim desiderabam in illo tanto
periculo baptismum tuum; et melior eram puer, quando illum de materna
pietate flagitavi, sicut jam recordatus atque confessus[110] sum. Sed in
dedecus meum creveram, et consilia medicinæ tuæ demens irridebam[111], qui
me non sivisti talem bis mori. Quo vulnere si feriretur cor matris, nunquam
sanaretur. Non enim satis eloquor quid erga me habebat animi, [Sidenote:
Gal. 4, 19.]et quanto majore sollicitudine me parturiebat spiritu, quam
carne pepererat.
17. Non itaque video quomodo sanaretur, si mea talis illa mors
transverberasset viscera dilectionis ejus. Et ubi essent tantæ preces et
tam crebræ sine intermissione, nusquam nisi ad te? An vero tu, Deus
misericordiarum, [Sidenote: Ps. 50, 19.]_sperneres cor contritum et
humiliatum_ viduæ castæ ac sobriæ, frequentantis eleemosynas, obsequentis
atque servientis sanctis tuis, nullum diem prætermittentis oblationem ad
altare tuum; bis in die, mane et vespere, ad ecclesiam tuam sine ulla
intermissione venientis, non ad vanas fabulas et aniles loquacitates, sed
ut te audiret in tuis sermonibus, et tu illam in suis orationibus. Hujusne
tu lacrymas, quibus non a te aurum et argentum petebat, nec aliquod
mutabile aut volubile bonum, sed salutem animæ filii sui; tu cujus munere
talis erat, contemneres et repelleres ab auxilio tuo? Nequaquam, Domine.
Imo vero aderas, et exaudiebas, et faciebas ordine quo prædestinaveras esse
faciendum. Absit ut tu falleres eam in illis visionibus et responsis tuis,
quæ jam commemoravi, et quæ non commemoravi[112], quæ illa fideli pectore
tenebat; et semper orans, tanquam chirographa tua ingerebat tibi. Dignaris
{74} enim, [Sidenote: Ps. 117, 1.]_quoniam in sæculum misericordia tua_,
eis quibus omnia debita dimittis, etiam promissionibus tuis debitor fieri.
[Sidenote: X. Errores ante susceptam Evangelii doctrinam.]
18. Recreasti ergo me ab illa ægritudine, et salvum fecisti _filium ancillæ
tuæ_, tunc interim corpore, ut esset cui salutem meliorem atque certiorem
dares. Et jungebar etiam tunc Romæ falsis illis atque fallentibus sanctis:
non enim tantum Auditoribus eorum, quorum e numero erat etiam is in cujus
domo ægrotaveram et convalueram; sed eis etiam quos electos vocant. Adhuc
enim mihi videbatur non esse nos qui peccamus, sed nescio quam aliam in
nobis peccare naturam; et delectabat superbiam meam extra culpam esse; et
cum aliquid mali fecissem, non confiteri me fecisse, ut [Sidenote: Ps. 40,
5.]_sanares animam meam, quoniam peccabat tibi_; sed excusare eam amabam*,
et accusare nescio quid aliud, quod mecum esset, et ego non essem[113].
Verum autem totum ego eram, et adversum me impietas mea me diviserat: et id
erat peccatum insanabilius, quo me peccatorem non esse arbitrabar; et
exsecrabilis iniquitas te, Deus omnipotens, te in me* ad perniciem meam,
quam me a te ad salutem malle superari. Nondum ergo [Sidenote: Ps. 140, 3,
4. Sabat.]_posueras custodiam ori meo, et ostium continentiæ circum labia
mea, ut non declinaret cor meum in {75} verba maligna, ad excusandas
excusationes in peccatis, cum hominibus operantibus iniquitatem; et_ ideo
adhuc _combinabam cum electis eorum_*.
19. Sed tamen jam desperans in ea falsa doctrina me posse proficere; eaque
ipsa quibus si nihil melius reperirem, contentus esse decreveram, jam
remissius negligentiusque retinebam. Etenim suborta est etiam mihi
cogitatio, prudentiores cæteris fuisse illos philosophos, quos Academicos
appellant, quod de omnibus dubitandum esse censuerant, nec aliquid veri ab
homine comprehendi posse decreverant. Ita enim et mihi liquido sensisse
videbantur, ut vulgo habentur[114], etiam illorum intentionem nondum
intelligenti. Nec dissimulavi eumdem hospitem meum reprimere a nimia
fiducia, quam sensi eum habere de rebus fabulosis, quibus Manichæi libri
pleni sunt. Amicitia tamen eorum familiarius utebar, quam cæterorum hominum
qui in illa hæresi non fuissent. Nec eam defendebam pristina animositate;
sed tamen familiaritas {76} eorum, plures enim eos Roma occultat, pigrius
me[115] faciebat aliud quærere; præsertim desperantem in Ecclesia tua,
Domine coeli et terræ, creator omnium visibilium et invisibilium, posse
inveniri verum, unde me illi averterant: multumque mihi turpe videbatur,
credere figuram te habere humanæ carnis, et membrorum nostrorum lineamentis
corporalibus terminari. Et quoniam cum de Deo meo cogitare vellem, cogitare
nisi moles corporum[116] non noveram, neque enim videbatur mihi esse
quidquam quod tale non esset, ea maxima et prope sola causa erat
inevitabilis erroris mei.
20. Hinc enim et mali substantiam quamdam credebam esse talem, et habere
suam molem tetram et deformem; sive crassam, quam terram dicebant, sive
tenuem atque subtilem, sicut est aeris corpus; quam malignam mentem[117]
per illam terram repentem imaginantur. Et quia Deum bonum nullam malam
naturam creasse, qualiscumque pietas me credere cogebat; constituebam ex
adverso sibi duas moles, utramque infinitam, sed malam angustius[118],
bonam grandius. Et ex hoc initio pestilentioso me cætera sacrilegia
sequebantur. Cum enim conaretur animus meus recurrere in catholicam fidem,
repercutiebar, quia non erat catholica fides quam esse arbitrabar. Et magis
pius mihi videbar, si te, Deus meus, cui confitentur ex me miserationes
tuæ, vel ex cæteris partibus infinitum crederem, quamvis ex una qua tibi
moles mali opponebatur, cogerer finitum fateri; quam si ex omnibus partibus
in corporis humani forma te opinarer finiri. Et melius mihi videbar credere
nullum malum te creasse; quod mihi nescienti non solum aliqua substantia,
sed etiam corporea videbatur, qui et mentem cogitare non noveram, nisi eam
subtile corpus esse, quod tamen per loci spatia diffunderetur abs te*; quam
credere abs te esse qualem putabam naturam mali. Ipsum quoque Salvatorem
nostrum unigenitum tuum, tanquam de massa lucidissimæ molis tuæ[119]
porrectum ad nostram salutem, ita putabam, {77} ut aliud de illo non
crederem, nisi quod possem vanitate imaginari. Talem itaque naturam ejus
nasci non posse de Maria virgine arbitrabar, nisi carni concerneretur.
Concerni autem et non inquinari non videbam, quod mihi tale figurabam.
Metuebam itaque credere in carne natum[120], ne credere cogerer ex carne
inquinatum. Nunc spirituales tui blande et amanter ridebunt me, si has
confessiones meas legerint: sed tamen talis eram.
[Sidenote: XI. Qualiter Augustinus contulerit cum catholicis.]
21. Deinde quæ illi in Scripturis tuis reprehenderant*, defendi posse non
existimabam: sed aliquando sane cupiebam, cum aliquo illorum librorum
doctissimo conferre singula, et experiri quid inde sentiret. Jam enim
Helpidii cujusdam adversus eosdem Manichæos coram loquentis et disserentis
sermones, etiam apud Carthaginem movere me coeperant, cum talia de
Scripturis proferret, quibus resisti facile non posset, et imbecilla mihi
responsio videbatur istorum. Quam quidem non facile palam promebant, sed
nobis secretius, cum dicerent scripturas Novi Testamenti falsatas[121]
fuisse a nescio quibus, {78} qui Judæorum[122] legem inserere Christianæ
fidei voluerunt, atque ipsi incorrupta[123] exemplaria nulla proferrent.
Sed me maxime captum et offocatum quodammodo deprimebant corporalia
cogitantem moles illæ, sub quibus anhelans in auram tuæ veritatis liquidam
et simplicem respirare non poteram.
[Sidenote: XII. Fraus discipulorum Romæ in præceptores.]
22. Sedulo ergo agere coeperam, propter quod veneram, ut docerem Romæ artem
rhetoricam, et prius domi congregare aliquos, quibus et per quos
innotescere coeperam; et ecce cognosco alia Romæ fieri, quæ non patiebar in
Africa. Nam revera illas eversiones[124] a perditis adolescentibus ibi non
fieri manifestatum est mihi. Sed "subito," inquiunt, "ne mercedem magistro
reddant, conspirant multi adolescentes, et transferunt se ad alium;"
desertores fidei, et quibus præ pecuniæ charitate justitia vilis est.
[Sidenote: Ps. 138, 22.]_Oderat_ etiam istos _cor meum_, quamvis non
_perfecto odio_. Quod enim ab eis passurus eram, magis oderam fortasse,
quam eo quod cuilibet illicita faciebant. Certe tamen turpes sunt tales, et
_fornicantur abs te_, amando volatica ludibria temporum et lucrum luteum,
quod cum apprehenditur, manum inquinat; et amplectendo mundum fugientem,
contemnendo te manentem, et revocantem, et {79} ignoscentem redeunti ad te
meretrici animæ humanæ. Et nunc tales odi pravos et distortos, quamvis eos
corrigendos diligam, ut pecuniæ doctrinam ipsam, quam discunt, præferant,
ei vero te Deum veritatem et ubertatem certi boni et pacem castissimam. Sed
tunc eos magis pati nolebam malos propter me, quam fieri propter te bonos
volebam.
[Sidenote: XIII. Docturus rhetoricam mittitur Mediolanum; ab Ambrosio
suscipitur.]