profunda caligine [Sidenote: Ps. 85, 13.]_eruisti animam meam_, cum pro me
fleret ad te mater mea fidelis tua, amplius quam flent matres corporea
funera. Videbat enim illa mortem meam ex fide et spiritu, quem habebat ex
te; et exaudisti eam, Domine. Exaudisti eam, nec despexisti lacrymas ejus,
cum profluentes rigarent terram sub oculis ejus, in omni loco orationis
ejus; exaudisti eam. Nam unde illud somnium, quo eam consolatus es, ut
vivere me concederet* et habere secum eamdem mensam in domo; quod nolle
coeperat, aversans et detestans blasphemias erroris mei? Vidit enim stantem
se in quadam regula lignea, et advenientem ad se juvenem splendidum,
hilarem atque arridentem sibi, cum illa esset moerens et moerore confecta:
qui cum causas quæsisset ab ea moestitiæ suæ quotidianarumque lacrymarum,
docendi, ut assolet, non discendi gratia, atque illa respondisset
perditionem meam se plangere; jussisse illum quo secura esset, atque
admonuisse ut attenderet et videret, ubi esset illa, ibi esse et me. Quod
illa ubi attendit, vidit me juxta se in eadem regula stantem. Unde hoc,
nisi quia erant aures tuæ ad cor ejus? O tu, bone omnipotens, qui sic curas
unumquemque nostrum, tanquam solum cures; et sic omnes, tanquam singulos!
20. Unde illud etiam, quod cum mihi narrasset ipsum visum, et ego ad id
trahere conarer, ut illa se potius non desperaret futuram esse quod eram;
continuo sine aliqua hæsitatione, "Non, inquit: non enim mihi dictum est,
Ubi ille, ibi et tu; sed, Ubi tu, ibi et ille." Confiteor tibi, Domine,
recordationem meam quantum recolo, quod sæpe non tacui, amplius me isto per
matrem vigilantem responso tuo, quod tam vicina interpretationis falsitate
turbata non est, et tam cito vidit quod videndum fuit, quod ego certe,
antequam dixisset, non {43} videram; etiam tum commotum fuisse, quam ipso
somnio, quo feminæ piæ gaudium tanto post futurum, ad consolationem tunc
præsentis sollicitudinis, tanto ante prædictum est. Nam novem ferme anni
secuti sunt, quibus ego in illo limo profundi ac tenebris falsitatis, cum
sæpe surgere conarer, et gravius alliderer, volutatus sum: cum tamen illa
vidua casta, pia et sobria, quales amas, jam quidem spe alacrior, sed fletu
et gemitu non segnior, non desineret horis omnibus orationum suarum de me
plangere ad te; et [Sidenote: Ps. 87, 3.]_intrabant in conspectum tuum
preces ejus_, et me tamen dimittebas adhuc volvi et involvi illa caligine.
[Sidenote: XII. Quale responsum mater Augustini accepit a quodam episcopo
de ipsius conversione.]
21. Et dedisti alterum responsum interim, quod recolo. Nam et multa
prætereo, propter quod propero ad ea quæ me magis urgent confiteri tibi, et
multa non memini. Dedisti ergo alterum per sacerdotem tuum, quemdam
episcopum nutritum in Ecclesia, et exercitatum in Libris tuis. Quem cum
illa femina rogasset ut dignaretur mecum colloqui, et refellere errores
meos, et dedocere me mala, ac docere bona (faciebat enim hoc, si quos forte
idoneos invenisset); noluit ille, prudenter sane, quantum sensi postea.
Respondit enim me adhuc esse indocilem, eo quod inflatus essem novitate
hæresis illius, et nonnullis quæstiunculis[61] jam multos imperitos
exagitassem, sicut illa indicaverat ei. "Sed sine, inquit, illum ibi, et
tantum roga pro eo Dominum: ipse legendo reperiet quis ille sit error, et
quanta impietas." Simul etiam narravit se quoque parvulum a seducta matre
sua datum fuisse Manichæis, et omnes pene non legisse tantum, verum etiam
scriptitasse libros eorum; sibique apparuisse, nullo contra disputante et
convincente, quam esset illa secta fugienda; {44} itaque fugisse. Quæ cum
ille dixisset, atque illa nollet acquiescere, sed instaret magis
deprecando, et ubertim flendo, ut me videret, et mecum dissereret: ille jam
substomachans tædio, "Vade, inquit, a me; ita vivas: fieri* non potest ut
filius istarum lacrymarum pereat." Quod illa ita se accepisse, inter
colloquia sua mecum sæpe recordabatur, ac si de coelo sonuisset.
* * * * *
{45}
LIBER QUARTUS.
Pudet se Manichæorum sectæ addictum fuisse per novennium, atque alios
secum in eumdem errorem pertraxisse; tum etiam consuluisse
mathematicos: et amicum sibi interea morte præreptum, acerbiori quam
æquum esset animi dolore fuisse prosecutum; cujus insignem conversionem
memorat, et mortis ejus occasione, de vana et de solida amicitia et
quam fluxa sint et caduca terrena omnia, pluribus disserit. Mentionem
facit librorum de Pulchro et Apto, a se anno ætatis vigesimo sexto aut
vigesimo septimo conscriptorum; necnon quam facili negotio liberalium
artium libros atque Aristotelis Categorias, anno ætatis ferme vigesimo,
per sese intellexerit.
[Sidenote: I. Quamdiu et quomodo alios seduxerit.]
1. Per idem tempus annorum novem, ab undevigesimo anno ætatis meæ, usque ad
duodetrigesimum, seducebamur et seducebamus, falsi atque fallentes in
variis cupiditatibus; et palam per doctrinas quas liberales vocant, occulte
autem falso nomine religionis. Hic superbi, ibi superstitiosi, ubique vani.
Hac popularis gloriæ sectantes inanitatem, usque ad theatricos plausus, et
contentiosa carmina*, et agonem coronarum fenearum, et spectaculorum nugas,
et intemperantiam libidinum: illac autem purgari nos ab istis sordibus
expetentes, cum eis qui appellarentur electi et sancti, afferremus escas,
de quibus nobis in officina[62] aqualiculi sui fabricarent angelos et deos
per quos liberaremur[63]; et sectabar ista atque faciebam cum amicis meis,
per me ac mecum deceptis. Irrideant me arrogantes, et nondum salubriter
prostrati et {46} elisi a te, Deus meus; ego tamen confitear tibi dedecora
mea in laude tua. Sine me, obsecro, et da mihi circumire præsenti memoria
præteritos circuitus erroris mei, et [Sidenote: Ps. 49, 14.]_immolare tibi
hostiam jubilationis_. Quid enim sum ego mihi sine te, nisi dux[64] in
præceps? Aut quid sum cum mihi bene est, nisi sugens lac tuum, aut fruens
[Sidenote: Joh. 6, 27.]_te cibo qui non corrumpitur_? Et quis homo est
quilibet homo, cum sit homo? Sed irrideant nos fortes et potentes; nos
autem [Sidenote: Ps. 73, 21.]_infirmi et inopes confiteamur tibi_.
[Sidenote: II. Rhetoricam docet, concubinam fovet, et aruspicem qui
victoriam promittebat, contemnit.]
2. Docebam in illis annis artem rhetoricam, et victoriosam loquacitatem
victus cupiditate vendebam. Malebam tamen, Domine, tu scis, bonos habere
discipulos, sicut appellantur boni: et eos sine dolo docebam dolos; non
quibus contra caput innocentis agerent, sed aliquando pro capite nocentis.
Et, Deus, vidisti de longinquo lapsantem in lubrico, et in multo fumo
scintillantem fidem meam, quam exhibebam in illo magisterio [Sidenote: Is.
42, 3. Mat. 12, 20. Ps. 4, 3.]_diligentibus vanitatem, et quærentibus
mendacium_, socius eorum. In illis annis unam habebam, non eo quod
legitimum vocatur, conjugio cognitam, sed quam indagaverat vagus ardor,
inops prudentiæ; sed unam tamen, ei quoque servans tori fidem: in qua sane
experirer exemplo meo, quid distaret inter conjugalis placiti modum quod
foederatum esset generandi gratia, et pactum libidinosi amoris, ubi proles
etiam contra votum nascitur, quamvis jam nata cogat se diligi.
3. Recolo etiam, cum mihi theatrici carminis certamen inire placuisset,
mandasse mihi nescio quem aruspicem, quid ei dare mercedis vellem ut
vincerem; me autem foeda illa sacramenta detestatum et abominatum
respondisse, nec si corona illa esset immortaliter aurea, muscam pro
victoria mea necari me sinere. Necaturus enim erat ille in sacrificiis suis
animantia, et illis honoribus invitaturus mihi suffragatura dæmonia
videbatur. Sed hoc quoque malum non ex tua castitate[65]* repudiavi, Deus
cordis mei. Non enim amare te {47} noveram, qui nisi fulgores corporeos[66]
cogitare non noveram. Talibus enim figmentis suspirans anima, nonne
fornicatur abs te, et fidit in falsis[67], et _pascit ventos_? Sed
videlicet sacrificari pro me nollem dæmonibus, quibus me illa superstitione
ipse sacrificabam. Quid est enim aliud, [Sidenote: Hos. 12, 1.]_ventos
pascere_, quam ipsos pascere; hoc est, errando eis esse voluptati atque
derisui?
[Sidenote: III. Ab astrologia, cui deditus erat, per senem medicinæ et
rerum peritum revocatur.]
4. Ideoque illos planos*, quos mathematicos vocant, plane consulere non
desistebam, quod quasi nullum eis esset sacrificium, et nullæ preces ad
aliquem spiritum ob divinationem dirigerentur: quod tamen christiana et
vera pietas consequenter repellit et damnat. Bonum est enim confiteri tibi,
Domine, et dicere, [Sidenote: Ps. 40, 5.]_Miserere mei; cura animam meam,
quoniam peccavi tibi_; neque ad licentiam peccandi abuti indulgentia tua,
sed meminisse dominicæ vocis, [Sidenote: Joh. 5, 14.]_Ecce sanus factus es;
jam noli peccare, ne quid tibi deterius contingat_. Quam totam illi
salubritatem interficere conantur, cum dicunt: De coelo tibi est
inevitabilis causa peccandi; et Venus hoc fecit, aut Saturnus, aut Mars.
Scilicet, ut homo sine culpa sit, caro et sanguis et superba putredo;
culpandus sit autem coeli ac siderum creator et ordinator. Et quis est hic,
nisi Deus noster, suavitas et origo justitiæ, qui [Sidenote: Mat. 16, 27.
Rom. 2, 6.]_reddis unicuique secundum opera ejus_, et [Sidenote: Ps. 50,
19.]_cor contritum et humiliatum non spernis_?
inter lucem quod est Deus, et lucem quam fecit Deus, &c. (Aug. c. Faust.
xxii. 8.) Alii Deum esse non posse, nisi corpus igneum putaverunt. Alii
[Manichæi] candorem lucis immensæ per infinita spatia usquequaque
porrectum, ex una tamen parte quasi nigro quodam cuneo fissum, duo adversa
regna opinantes, et talia rebus constituentes principia, cum suis
phantasmatis fabulati sunt. De verâ relig. §. 96. Sed nec iterum ideo tibi
non videatur Deus quod sol, quia sol tamquam rota quædam est, non immensum
lucis spatium; et dicas tibi, Ergo Deus infinitæ lucis est et immensæ: ut
quasi tendas ipsum solem, et facias illum non habere finem, nec hac nec
illac, nec sursum nec deorsum; et tamen lucem tibi immensam proponas Deum:
nec hoc est Deus. Aug. Serm. iv. §. 5.]
{48}
5. Erat eo tempore vir sagax[68], medicæ artis peritissimus, atque in ea
nobilissimus, qui proconsule* manu sua coronam illam agonisticam imposuerat
non sano capiti meo, sed non ut medicus. Nam illius morbi tu sanator, qui
[Sidenote: 1 Pet. 5, 5. Jac. 4, 6.]_resistis superbis, humilibus autem das
gratiam_. Numquid tamen etiam per illum senem defuisti mihi, aut destitisti
mederi animæ meæ? Quia enim factus ei eram familiarior, et ejus sermonibus
(erant enim sine verborum cultu vivacitate sententiarum jucundi et graves)
assiduus et fixus inhærebam; ubi cognovit ex colloquio meo libris
genethliacorum esse me deditum, benigne ac paterne monuit ut eos abjicerem,
neque curam et operam rebus utilibus necessariam, illi vanitati frustra
impenderem: dicens ita se illam didicisse, ut ejus professionem primis
annis ætatis suæ deferre voluisset, qua vitam degeret; et si Hippocratem
intellexisset, et illas utique litteras potuisse intelligere*: et tamen non
ob aliam causam se postea, illis relictis, medicinam assecutum, nisi quod
eas falsissimas comperisset, et nollet vir gravis decipiendis hominibus
victum quærere. "At tu, inquit, quo te in hominibus sustentas*, rhetoricam
tenes; hanc autem fallaciam libero studio, non necessitate rei familiaris
sectaris; quo magis mihi te oportet de illa credere, qui eam tam perfecte
discere elaboravi, quam ex ea sola vivere volui." A quo ego cum quæsissem
quæ causa ergo faceret ut multa inde vera pronuntiarentur; respondit ille,
ut potuit, vim sortis hoc facere in rerum natura usquequaque diffusam. Si
enim de paginis* poetæ cujuspiam longe aliud canentis atque intendentis,
cum forte quis consulit, mirabiliter consonus negotio sæpe versus exiret;
mirandum non esse dicebat, si ex anima humana, superiore aliquo instinctu,
nesciente quid in se fieret, non arte sed sorte sonaret aliquid quod
interrogantis rebus factisque concineret.
6. Et hoc quidem ab illo vel per illum procurasti mihi. Et quid ipse postea
per meipsum quærerem, in memoria mea delineasti. Tunc autem nec ipse, nec
charissimus meus Nebridius, adolescens valde bonus et valde castus[69]*,
irridens totum illud divinationis genus, persuadere mihi potuerunt ut hæc
abjicerem: quoniam me amplius ipsorum auctorum movebat auctoritas; et
nullum certum quale quærebam {49} documentum adhuc inveneram, quo mihi sine
ambiguitate appareret, quæ ab eis consultis vera dicerentur, forte vel
sorte, non arte inspectorum siderum dici.
[Sidenote: IV. Morbum et baptismum amici narrat, quem etiam suis erroribus
involverat; eoque morte sublato, dolet gravissime. Mirabilis efficacia
sacramenti Baptismi.]
7. In illis annis, quo primum tempore in municipio quo natus sum docere
coeperam, comparaveram amicum societate studiorum nimis charum, coævum mihi
et conflorentem flore adolescentiæ. Mecum puer creverat, et pariter in
scholam ieramus, pariterque luseramus. Sed nondum erat sic amicus, quanquam
ne tunc quidem sicuti est vera amicitia; quia non est vera, nisi cum eam tu
agglutinas inter inhærentes tibi, [Sidenote: Rom. 5, 5.]_charitate diffusa
in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis_. Sed tamen
dulcis erat nimis, cocta* fervore parilium studiorum. Nam et a fide vera,
quam non germanitus et penitus adolescens tenebat, deflexeram ego eum in
superstitiosas fabellas et perniciosas, propter quas plangebat me mater.
Mecum jam errabat in animo homo ille, et non poterat anima mea sine illo.
Et ecce tu imminens dorso fugitivorum tuorum, [Sidenote: Ps. 93, 1.]_Deus
ultionum_ et fons misericordiarum simul, qui convertis* nos ad te miris
modis; ecce abstulisti hominem de hac vita, cum vix explevisset annum in
amicitia mea, suavi* mihi super omnes suavitates illius vitæ meæ.
8. [Sidenote: Ps. 105, 2.]_Quis laudes tuas enumerat_ unus, in se uno quas
expertus est? Quid tunc fecisti, Deus meus, et quam investigabilis
[Sidenote: Ps. 35, 7.]_abyssus judiciorum tuorum_? Cum enim laboraret ille
febribus, jacuit diu sine sensu in sudore letali. Et cum desperaretur,
baptizatus est nesciens, me non curante, et præsumente id retinere potius
animam ejus quod a me acceperat, non quod in nescientis corpore fiebat.
Longe autem aliter erat; nam recreatus est et salvus factus. Statimque ut
primum cum eo loqui potui (potui autem mox ut ille potuit, quando non
discedebam, et nimis pendebamus ex invicem), tentavi apud illum irridere,
tanquam et illo irrisuro[70] mecum Baptismum quem {50} acceperat mente
atque sensu absentissimus, sed tamen jam se accepisse didicerat. At ille
ita me exhorruit ut inimicum, admonuitque mirabili et repentina libertate,
ut si amicus esse vellem, talia sibi dicere desinerem. Ego autem
stupefactus atque turbatus, distuli omnes motus meos, ut convalesceret
prius, essetque idoneus viribus valetudinis cum quo agere possem quod
vellem. Sed ille abreptus dementiæ meæ, ut apud te servaretur consolationi
meæ, post paucos dies, me absente, repetitur febribus et defungitur.
9. Quo dolore contenebratum est cor meum; et quidquid aspiciebam, mors
erat. Et erat mihi patria supplicium, et paterna domus mira infelicitas; et
quidquid cum illo communicaveram, sine illo in cruciatum immanem verterat.
Expetebant eum undique oculi mei, et non dabatur mihi; et oderam omnia,
quia non haberent eum, nec mihi jam dicere poterant: Ecce veniet, sicut cum
viveret, quando absens erat. Factus eram ipse mihi magna quæstio, et
interrogabam [Sidenote: Ps. 41, 6.]_animam meam quare tristis esset_, et
_quare conturbaret me_ valde; et nihil noverat respondere mihi. Et si
dicebam, _Spera in Deum_; juste non obtemperabat: quia verior erat et
melior homo quem charissimum amiserat, quam phantasma[71] in quod sperare
jubebatur. Solus fletus erat dulcis mihi et successerat amico meo in
deliciis animi mei.
[Sidenote: V. Cur fletus dulcis miseris.]
10. Et nunc, Domine, jam illa transierunt, et tempore lenitum est vulnus
meum. Possumne audire abs te qui veritas es, et admovere aurem cordis mei
ori tuo, ut dicas mihi cur fletus dulcis sit miseris? An tu, quamvis ubique
adsis, longe abjecisti a te miseriam nostram? Et tu in te manes; nos autem
in experimentis volvimur. Et tamen nisi ad aures tuas ploraremus, nihil
residui de spe nostra fieret. Unde igitur suavis fructus de amaritudine
vitæ carpitur, gemere et flere, et suspirare et conqueri? An hoc ibi* dulce
est, quod speramus exaudire te? Recte istud in precibus, quia desiderium
perveniendi habent. Numquid in dolore amissæ rei et luctu quo tunc
operiebar? Neque enim sperabam reviviscere illum, aut {51} hoc petebam
lacrymis; sed tantum dolebam et flebam. Miser enim eram, et amiseram
gaudium meum. An et fletus res amara est, et præ fastidio rerum quibus
prius fruebamur, et tunc dum ab eis abhorremus, delectat?
[Sidenote: VI. Quantus ex amici morte dolor.]
11. Quid autem ista loquor? Non enim tempus quærendi nunc est, sed
confitendi tibi. Miser eram, et miser est omnis animus vinctus amicitia
rerum mortalium; et dilaniatur cum eas amittit, et tunc sentit miseriam qua
miser est et antequam amittat eas. Sic ego eram illo tempore, et flebam
amarissime, et requiescebam in amaritudine. Ita miser eram, et habebam
chariorem illo amico meo vitam ipsam miseram[72]. Nam quamvis eam mutare
vellem, nollem tamen amittere magis quam illum. Et nescio an vellem vel pro
illo, sicut de Oreste et Pylade traditur, si non fingitur, qui vellent pro
invicem vel simul mori, quia morte pejus eis erat non simul vivere. Sed in
me nescio quis affectus nimis huic contrarius ortus erat; et tædium vivendi
erat in me gravissimum, et moriendi metus. Credo quo magis illum amabam, eo
magis mortem, quæ mihi eum abstulerat, tanquam atrocissimam inimicam,
oderam et timebam; et eam repente consumpturam omnes homines putabam, quia
illum potuit. Sic eram omnino, memini. Ecce cor meum, Deus meus: ecce intus
vide quia memini, spes mea, qui me mundas a talium affectionum immunditia,
dirigens [Sidenote: Ps. 24, 15.]_oculos meos ad te_, et _evellens de laqueo
pedes meos_. Mirabar enim cæteros mortales vivere, quia ille, quem quasi
non moriturum dilexeram, mortuus erat; et me magis, quia illi alter eram,
vivere illo mortuo mirabar. Bene quidam dixit de amico suo: "Dimidium animæ
meæ[73]." Nam ego sensi animam meam et animam illius unam fuisse animam in
duobus corporibus[74]: et ideo mihi horrori erat vita, quia nolebam
dimidius vivere; et ideo forte mori metuebam, ne totus ille moreretur quem
multum amaveram[75].
{52}
[Sidenote: VII. Impatientia doloris mutat locum.]
12. O dementiam nescientem diligere homines humaniter! o stultum hominem
immoderate humana patientem, quod ego tunc eram! Itaque æstuabam,
suspirabam, flebam, turbabar; nec requies erat, nec consilium. Portabam
enim conscissam* et cruentam animam meam, impatientem a me portari; et ubi
eam ponerem non inveniebam. Non in amoenis nemoribus, non in ludis atque
cantibus, nec in suave olentibus locis, nec in conviviis apparatis, neque
in voluptate cubilis et lecti, non denique in libris atque carminibus
acquiescebat. Horrebant omnia, et ipsa lux; et quidquid non erat quod ille
erat, improbum et odiosum erat, præter gemitum et lacrymas. Nam in eis
solis aliquantula requies. Ubi autem inde auferebatur anima mea, onerabat
me grandis sarcina miseriæ. Ad te*, Domine, levanda erat et curanda,
sciebam; sed nec volebam, nec valebam, eo magis quia non mihi eras aliquid
solidum et firmum, cum de te cogitabam. Non enim tu eras, sed vanum
phantasma[76], et error meus erat Deus meus. Si conabar eam ibi ponere ut
requiesceret, per inane labebatur, et iterum ruebat super me; et ego mihi
remanseram infelix locus, ubi nec esse possem, nec inde recedere. Quo enim
cor meum fugeret a corde meo? quo a me ipso fugerem? quo me non sequerer?
Et tamen fugi de patria. Minus enim eum quærebant oculi mei, ubi videre non
solebant; atque a Thagastensi oppido veni Carthaginem.
[Sidenote: VIII. Tempus et amicorum colloquia dolori medentur.]
13. Non vacant tempora, nec otiose volvuntur; per sensus nostros faciunt in
animo mira opera. Ecce veniebant et præteribant de die in diem, et veniendo
et prætereundo inserebant mihi species alias et alias memorias, et paulatim
resarciebant me pristinis generibus delectationum, quibus cedebat dolor
meus ille; sed succedebant non quidem dolores alii, causæ tamen aliorum
dolorum[77]. Nam unde me facillime et in intima dolor ille penetraverat,
nisi quia [Sidenote: fors. Job 16, 14.]_fuderam in arenam animam meam_,
diligendo moriturum ac si non moriturum? Maxime quippe me reparabant atque
recreabant aliorum amicorum solatia, cum quibus amabam quod pro te amabam:
et hoc erat ingens fabula et longum mendacium, cujus adulterina
confricatione corrumpebatur mens nostra pruriens in auribus. Sed illa mihi
fabula non moriebatur, si quis amicorum meorum moreretur. Alia erant quæ in
eis {53} amplius capiebant animum: colloqui et corridere, et vicissim
benevole obsequi; simul legere libros dulciloquos, simul nugari, et simul
honestari; dissentire interdum sine odio, tanquam ipse homo secum, atque
ipsa rarissima dissensione condire consensiones plurimas; docere aliquid
invicem, aut discere ab invicem; desiderare absentes cum molestia,
suscipere venientes cum lætitia: his atque hujusmodi signis a corde
amantium et redamantium procedentibus per os, per linguam, per oculos, et
mille motus gratissimos, quasi fomitibus conflare animos, et ex pluribus
unum facere.
[Sidenote: IX. De humana amicitia. Beatus qui amat in Deo.]
14. Hoc est quod diligitur in amicis; et sic diligitur, ut rea sibi sit
humana conscientia, si non amaverit redamantem, aut si amantem non
redamaverit, nihil quærens ex ejus corpore præter indicia benevolentiæ.
Hinc ille luctus, si quis moriatur; et tenebræ dolorum, et versa dulcedine
in amaritudinem cor madidum, et ex amissa vita morientium mors viventium.
Beatus qui amat te, et amicum in te, et inimicum propter te. Solus enim
nullum charum amittit, cui omnes in illo chari sunt, qui non amittitur. Et
quis est iste, nisi Deus noster, Deus qui [Sidenote: Gen. 2, 24.]_fecit
coelum et terram_, et [Sidenote: Jer. 23, 24.]_implet ea_[78], quia
implendo ea fecit ea? Te nemo amittit, nisi qui dimittit: et qui dimittit,
quo it, aut quo fugit, nisi a te placido ad te iratum? Nam ubi non invenit
legem tuam in poena sua? Et [Sidenote: Ps. 118, 142.]_lex tua veritas_, et
[Sidenote: Joh. 14, 6.]_veritas tu_.
[Sidenote: X. Labiles creaturæ, nec in eis potest anima requiescere.]