transactis Carthagine, ubi dum studiorum gratia commorabatur,
spectaculis et flagitiis ultro se dedit. Ciceronis Hortensio in amorem
sapientiæ accenditur. Eam superbe quærens, in Manichæorum hæresin
incurrit, quorum dum hic obiter errores et ineptias exagitat, de
flagitiis et facinoribus, et de verâ justitiâ disserit luculenter.
Uberes ac perennes pro filio lachrymas fundens Monnica de futurâ ejus
resipiscentiâ certior fit, a Deo immisso somnio, et sancti cujusdam
Episcopi responso.
[Sidenote: I. Amore quem venabatur capitur.]
1. Veni Carthaginem; et circumstrepebat me undique sartago flagitiosorum
amorum. Nondum amabam, et amare amabam*, et secretiore indigentia oderam me
minus indigentem. Quærebam quod amarem, amans amare, et oderam securitatem,
et viam sine muscipulis. Quoniam fames mihi erat intus ab interiore cibo
teipso, Deus meus, et ea fame non esuriebam; sed eram sine desiderio
alimentorum incorruptibilium: non quia plenus eis eram, sed quo inanior, eo
fastidiosior. Et ideo non bene valebat anima mea; et ulcerosa projiciebat
se foras miserabiliter scalpi avida contactu sensibilium. Sed si non
haberent animam, non utique amarentur. Amare et amari dulce mihi erat,
magis si et amantis corpore fruerer. Venam igitur amicitiæ coinquinabam
sordibus concupiscentiæ, candoremque ejus obnubilabam de tartaro
libidinis*; et tamen foedus atque inhonestus, elegans et urbanus esse
gestiebam abundanti vanitate. Rui etiam in amorem quo cupiebam capi. Deus
meus, misericordia mea, quanto felle mihi suavitatem illam, et quam bonus
aspersisti! quia et amatus sum, et perveni occulte ad vinculum fruendi, et
colligabar lætus ærumnosis nexibus, ut cæderer virgis ferreis ardentibus
zeli, et suspicionum, et timorum, et irarum, atque rixarum.
[Sidenote: II. Amavit spectacula tragica.]
2. Rapiebant me spectacula theatrica, plena imaginibus miseriarum mearum,
et fomitibus ignis mei. Quid est quod ibi homo vult dolere, cum spectat
luctuosa atque tragica, quæ tamen pati ipse nollet? Et tamen pati vult ex
eis dolorem spectator, et dolor ipse est voluptas ejus. Quid est, {28} nisi
miserabilis insania*? Nam eo magis eis movetur quisque, quo minus a talibus
affectibus sanus est: quanquam cum ipse patitur, miseria; cum aliis
compatitur, misericordia dici solet[33]. Sed qualis tandem misericordia in
rebus fictis et scenicis? Non enim ad subveniendum provocatur auditor; sed
tantum ad dolendum invitatur: et actori* earum imaginum amplius favet, cum
amplius dolet. Et si calamitates illæ hominum vel antiquæ vel falsæ sic
agantur, ut qui spectat non doleat; abscedit inde fastidiens et
reprehendens: si autem doleat, manet intentus, et gaudens lacrymatur.
3. Ergo amantur et dolores*? Certe omnis homo gaudere vult. An cum miserum
neminem esse libeat, libet tamen esse misericordem; quod quia non sine
dolore est, hac una causa amantur dolores? Et hoc de illa vena amicitiæ
est. Sed quo vadit? quo fluit? Utquid decurrit in torrentem picis
bullientis æstus* immanes tetrarum libidinum, in quos ipsa mutatur et
vertitur per nutum proprium de coelesti serenitate detorta atque dejecta?
Repudietur ergo misericordia? Nequaquam. Ergo amentur dolores aliquando.
Sed cave immunditiam, anima mea, sub tutore Deo meo, [Sidenote: Dan. 3, 52.
Vulg.]_Deo patrum nostrorum, et laudabili et superexaltato in omnia
sæcula_; cave immunditiam. Neque enim nunc non misereor; sed tunc in
theatris congaudebam amantibus, cum sese fruebantur per flagitia, quamvis
hæc imaginarie gererent* in ludo spectaculi. Cum autem sese amittebant,
quasi misericors contristabar; et utrumque delectabat tamen. Nunc vero
magis misereor gaudentem in flagitio, quam velut dura perpessum detrimento
perniciosæ voluptatis, et amissione miseræ felicitatis. Hæc certe verior
misericordia; sed non in ea delectat dolor*. Nam etsi approbatur officio
charitatis qui dolet miserum; mallet tamen utique non esse quod doleret,
qui germanitus misericors est. Si enim est malevola benevolentia, quod
fieri non potest; potest et ille qui veraciter sinceriterque miseretur,
cupere esse miseros ut misereatur. Nonnullus itaque dolor approbandus,
nullus amandus est. Hoc enim tu, Domine Deus, qui animas amas, longe
lateque purius quam nos, et incorruptibilius misereris, quod nullo dolore
sauciaris. [Sidenote: 2 Cor. 2, 16.]_Et ad hæc quis idoneus?_
{29}
4. At ego tunc miser dolere amabam, et quærebam ut esset quod dolerem,
quando mihi in ærumna aliena, et falsa, et saltatoria, ea magis placebat
actio histrionis, meque alliciebat vehementius, qua mihi lacrymæ
excutiebantur. Quid autem mirum cum infelix pecus aberrans a grege tuo, et
impatiens custodiæ tuæ turpi scabie foedarer? Et inde erant dolorum amores,
non quibus altius penetrarer; non enim amabam talia perpeti, qualia
spectare; sed quibus auditis et fictis, tanquam in superficie raderer: quos
tamen quasi ungues scalpentium fervidus tumor, et tabes, et sanies horrida
consequebatur. Talis vita mea, numquid vita erat, Deus meus?
[Sidenote: III. In schola rhetoris ab Eversorum factis abhorrebat.]
5. Et circumvolabat super me fidelis a longe misericordia tua. In quantas
iniquitates distabui, et sacrilegam curiositatem secutus sum, ut deserentem
te, deduceret me ad ima infida, et circumventoria obsequia dæmoniorum,
quibus immolabam facta mea mala, et in omnibus flagellabas me! Ausus sum
etiam in celebritate solemnitatum tuarum, intra parietes ecclesiæ tuæ
concupiscere et agere negotium procurandi fructus mortis: unde me
verberasti gravibus poenis; sed nihil ad culpam meam, o tu prægrandis
misericordia mea, Deus meus, refugium meum a terribilibus nocentibus, in
quibus vagatus sum præfidenti collo, ad longe recedendum a te, amans vias
meas et non tuas, amans fugitivam libertatem.
6. Habebant et illa studia quæ honesta vocabantur, ductum suum intuentem
fora litigiosa, ut excellerem in eis, hoc laudabilior, quo fraudulentior.
Tanta est cæcitas hominum de cæcitate etiam gloriantium. Et major jam eram
in schola rhetoris; et gaudebam superbe, et tumebam typho; quanquam longe
sedatior, Domine, tu scis, et remotus omnino ab eversionibus quas faciebant
Eversores (hoc enim nomen scævum* et diabolicum, velut insigne urbanitatis
est), inter quos vivebam pudore impudenti, quia talis non eram: et cum eis
eram, et amicitiis eorum delectabar aliquando, a quorum semper factis
abhorrebam, hoc est ab eversionibus, quibus proterve insectabantur
ignotorum verecundiam, quam perturbarent gratis illudendo atque inde
pascendo malevolas lætitias suas. Nihil est illo actu similius actibus
dæmoniorum[34]. Quid itaque verius {30} quam eversores vocarentur? Eversi
plane prius ipsi atque perversi, deridentibus eos et seducentibus
fallacibus occulte spiritibus, in eo ipso quo alios irridere amant et
fallere.
[Sidenote: IV. Hortensius Ciceronis excitavit illum ad ardorem
philosophiæ.]
7. Inter hos ego, imbecilla tunc ætate discebam libros eloquentiæ, in qua
eminere cupiebam fine damnabili et ventoso per gaudia vanitatis humanæ; et
usitato jam discendi ordine perveneram in librum cujusdam Ciceronis, cujus
linguam fere omnes mirantur, pectus non ita. Sed liber ille ipsius
exhortationem continet ad philosophiam, et vocatur Hortensius. Ille vero
liber mutavit affectum meum, et ad teipsum, Domine, mutavit preces meas, et
vota ac desideria mea fecit alia. Viluit mihi repente omnis vana spes, et
immortalitatem sapientiæ concupiscebam æstu cordis incredibili; et surgere
coeperam ut ad te redirem. Non enim ad acuendam linguam, quod videbar emere
maternis mercedibus, cum agerem annum ætatis undevigesimum, jam defuncto
patre ante biennium: non ergo ad acuendam linguam referebam illum librum;
neque mihi locutionem, sed quod loquebatur persuaserat.
8. Quomodo ardebam, Deus meus, quomodo ardebam revolare a terrenis ad te;
et nesciebam quid ageres mecum! Apud te est enim sapientia. Amor autem
sapientiæ nomen Græcum habet [Greek: philosophian], quo me accendebant illæ
litteræ. Sunt qui _seducant per philosophiam_, magno et blando et honesto
nomine colorantes et fucantes errores suos: et prope omnes qui ex illis et
supra temporibus tales erant, notantur in eo libro et demonstrantur; et
manifestatur ibi salutifera illa admonitio Spiritus tui per servum tuum
bonum et pium: [Sidenote: Col. 2, 8. 9.]_Videte ne quis vos decipiat per
philosophiam et inanem seductionem, secundum traditionem hominum, secundum
elementa hujus mundi, et non secundum Christum; quia in ipso inhabitat
omnis plenitudo divinitatis corporaliter._ Et ego illo tempore, scis tu,
lumen cordis mei, quoniam nondum mihi hæc apostolica nota erant; hoc tamen
solo delectabar in illa exhortatione, quod non illam aut illam sectam, sed
ipsam, quæcumque esset, sapientiam ut diligerem, et quærerem, et {31}
assequerer, et tenerem atque amplexarer fortiter, excitabar sermone illo,
et accendebar, et ardebam; et hoc solum me in tanta flagrantia
refrangebat*, quod nomen Christi non erat ibi. Quoniam hoc nomen secundum
misericordiam tuam, Domine, hoc nomen Salvatoris mei Filii tui, in ipso
adhuc lacte matris, tenerum cor meum præbiberat*, et alte retinebat; et
quidquid sine hoc nomine fuisset, quamvis litteratum, et expolitum, et
veridicum, non me totum rapiebat.
[Sidenote: V. Fastidiit sacras Litteras propter simplicitatem stili.]
9. Itaque institui animum intendere in Scripturas sanctas, ut viderem
quales essent. Et ecce video rem non compertam superbis, neque nudatam
pueris; sed incessu humilem, successu excelsam et velatam mysteriis: et non
eram ego talis ut intrare in eam possem, aut inclinare cervicem ad ejus
gressus. Non enim sicut modo loquor, ita sensi cum attendi ad illam
Scripturam: sed visa est mihi indigna quam Tullianæ dignitati compararem.
Tumor enim meus refugiebat modum ejus; et acies mea non penetrabat
interiora ejus. Verumtamen illa erat quæ cresceret cum parvulis; sed ego
dedignabar esse parvulus, et turgidus fastu mihi grandis videbar.
[Sidenote: VI. A Manichæis quomodo captus.]
10. Incidi itaque[35] in homines superbe delirantes, et carnales nimis et
loquaces, in quorum ore laquei diaboli, et viscum confectum commixtione
syllabarum nominis tui, et Domini Jesu Christi, et Paracleti consolatoris
nostri Spiritus sancti. Hæc nomina* non recedebant[36] de ore eorum, sed
tenus sono* {32} et strepitu linguæ; et cæterum, cor inane veri. Et
dicebant, Veritas, et veritas: et multum eam dicebant mihi, et [Sidenote: 1
Joh. 2, 4.]_nusquam erat in eis_; sed falsa loquebantur, non de te tantum,
qui vere Veritas es, sed etiam de istis elementis hujus mundi creatura tua,
de quibus etiam vera dicentes philosophos transgredi debui præ amore tuo,
mi Pater summe bone, pulchritudo pulchrorum omnium. O Veritas, Veritas,
quam intime etiam tum medullæ animi mei suspirabant tibi, cum te illi
sonarent mihi frequenter et multipliciter voce sola, et libris multis et
ingentibus! Et illa erant fercula in quibus mihi esurienti te, inferebantur
pro te sol et luna,[37] pulchra opera tua; sed tamen {33} opera tua, non
tu, nec ipsa prima. Priora enim spiritualia opera tua, quam ista corporea,
quamvis lucida et coelestia. At ego nec priora illa, sed teipsam, te,
Veritas, in qua [Sidenote: Jac. 1, 17.]_non est commutatio nec momenti
obumbratio_, esuriebam et sitiebam; et apponebantur adhuc mihi in illis
ferculis phantasmata splendida, quibus jam melius erat amare istum solem,
saltem istis oculis verum, quam illa falsa animo decepto per oculos. Et
tamen, quia te putabam, manducabam; non avide[38] quidem, quia nec sapiebas
in ore meo sicuti es; neque enim tu eras figmenta illa inania; nec
nutriebar eis, sed exhauriebar magis. Cibus in somnis simillimus est cibis
vigilantium, quo tamen dormientes non aluntur; dormiunt enim: at illa nec
similia erant ullo modo tibi, sicut nunc mihi locuta es; quia illa erant
corporalia phantasmata, falsa corpora, quibus certiora sunt vera corpora
ista quæ videmus visu carneo, sive coelestia sive terrestria: cum pecudibus
et volatilibus videmus hæc; et certiora sunt, quam cum imaginamur ea. Et
rursus certius imaginamur ea, quam ex eis suspicamur alia grandiora, et
infinita, quæ omnino nulla sunt, qualibus ego tunc pascebar inanibus; et
non pascebar. At tu, amor meus, in quem deficio ut fortis sim, nec ista
corpora es quæ videmus, quanquam in coelo; nec ea es quæ non videmus ibi,
quia tu ista condidisti, nec in summis tuis conditionibus habes*. Quanto
ergo longe es a phantasmatibus illis meis, phantasmatibus corporum quæ
omnino non sunt! quibus certiores sunt phantasiæ corporum eorum quæ sunt;
et eis certiora corpora, quæ tamen non es: sed nec anima es, quæ vita est
corporum. Ideo melior vita corporum certiorque quam corpora. Sed tu vita es
animarum, vita vitarum, vivens te ipsa, et non mutaris, vita animæ meæ.
{34}
11. Ubi ergo mihi tunc eras, et quam longe? Et longe peregrinabar abs te,
exclusus et a siliquis porcorum, quos de siliquis pascebam. [Sidenote: Luc.
15, 16.]Quanto enim meliores grammaticorum et poetarum fabellæ, quam illa
decipula! Nam versus et carmen et Medea volans utiliores certe, quam
quinque elementa[39] varie fucata, propter quinque antra tenebrarum, quæ
omnino nulla sunt, et occidunt credentem. Nam versum et carmen etiam ad
vera pulmenta* transfero. Volantem autem Medeam etsi cantabam, non
asserebam; etsi cantari audiebam, non credebam: illa autem credidi. Væ, væ!
quibus gradibus deductus sum [Sidenote: Prov. 9, 18.]_in profunda inferi_?
Quippe laborans et æstuans inopia veri, cum te, Deus meus (tibi enim
confiteor, qui me miseratus es et nondum confitentem), cum te non secundum
intellectum mentis, quo me præstare voluisti belluis, sed secundum sensum
carnis quærerem. Tu autem eras interior intimo meo, et superior summo
meo[40]. Offendi illam* mulierem audacem, inopem prudentiæ, ænigma
Salomonis, sedentem super sellam in foribus, et dicentem: [Sidenote: Prov.
9, 13-17.]_Panes occultos libenter edite, et aquam dulcem furtivam bibite._
Quæ me seduxit, quia invenit foris habitantem in oculo carnis meæ, et talia
ruminantem apud me, qualia per illum* vorassem.
[Sidenote: VII. Doctrina Manichæorum absurda cui suffragabatur.]
12. Nesciebam enim aliud vere quod est; et quasi acutule movebar ut
suffragarer stultis deceptoribus, cum a me quærerent unde malum[41]? et
utrum forma corporea Deus finiretur et {35} haberet capillos et ungues? et
utrum justi existimandi essent qui haberent uxores multas simul, et
occiderent homines, et sacrificarent de animalibus? Quibus rerum ignarus
perturbabar; et recedens a veritate, ire in eam mihi videbar; quia non
noveram malum non esse nisi privationem boni[42], usque ad quod omnino non
est. Quod unde viderem, cujus videre usque ad corpus erat oculis, et animo
usque ad phantasma? Et non noveram Deum esse spiritum, non cui membra
essent per longum et latum, nec cui esse moles esset: quia moles in parte
minor est quam in toto suo; et si infinita sit, minor est in aliqua parte
certo spatio definita, quam per infinitum; et non est tota ubique, sicut
spiritus, sicut Deus. Et quid in nobis esset, secundum quod essemus similes
Deo et recte in Scriptura* diceremur [Sidenote: Gen. 1, 27.]_ad imaginem
Dei_, prorsus ignorabam.
13. Et non noveram justitiam veram interiorem, non ex consuetudine
judicantem, sed ex lege rectissima* Dei omnipotentis, qua formarentur mores
regionum et dierum pro regionibus et diebus; cum ipsa ubique ac semper
esset, non alibi alia, nec alias aliter; secundum quam justi essent
Abraham, et Isaac, et Jacob, et Moyses, et David, et illi omnes laudati ore
Dei: sed eos ab imperitis judicari iniquos, [Sidenote: 1 Cor. 4,
3.]_judicantibus ex humano die_, et universos mores humani generis ex parte
moris sui metientibus, tanquam si quis nescius in armamentis quid cui
membro accommodatum sit, ocrea velit caput contegi, et galea calceari; et
murmuret quod non apte conveniat: aut in uno die indicto a pomeridianis
horis justitio, quisquam stomachetur non sibi concedi quid venale
proponere, quia mane concessum est: aut in una domo videat aliquid tractari
manibus a quoquam servo, quod facere non sinatur qui pocula ministrat: aut
aliquid post præsepia fieri, quod ante mensam prohibeatur; et indignetur,
cum sit unum habitaculum et una familia, non ubique atque omnibus idem
tribui. Sic sunt isti qui indignantur, cum audierint illo sæculo licuisse
justis aliquid, quod isto non licet justis; et quia illis aliud præcepit
Deus, istis aliud pro temporalibus causis, cum eidem justitiæ utrique
servierint: cum in uno homine, et in uno die, et in unis ædibus videant
aliud alii membro congruere, et aliud jamdudum licuisse, post horam non
licere; quiddam in illo angulo permitti aut juberi, quod in isto juste
vetetur et {36} vindicetur. Numquid justitia varia est et mutabilis? Sed
tempora quibus præsidet, non pariter eunt; tempora enim sunt. Homines autem
quorum vita super terram brevis est, quia sensu non valent causas contexere
sæculorum priorum, aliarumque gentium quas experti non sunt, cum his quas
experti sunt; in uno autem corpore, vel die, vel domo, facile possunt
videre quid cui membro, quibus momentis, quibus partibus personisve
congruat: in illis offenduntur[43], his serviunt.
14. Hæc ego tunc nesciebam, et non advertebam; et feriebant undique ista
oculos meos, et non videbam. Et cantabam carmina, et non mihi licebat
ponere pedem quemlibet ubilibet, sed in alio atque alio metro aliter atque
aliter; et in uno aliquo versu, non omnibus locis eumdem pedem. Et ars ipsa
qua canebam, non habebat aliud alibi, sed omnia simul. Et non intuebar
justitiam cui servirent boni et sancti homines, longe excellentius atque
sublimius habere simul omnia quæ praecepit*, et nulla ex parte variari, et
tamen variis temporibus non omnia simul, sed propria distribuentem ac
præcipientem. Et reprehendebam cæcus pios patres; non solum sicut Deus
juberet atque inspiraret utentes præsentibus, verum quoque sicut Deus
revelaret futura prænuntiantes[44].
[Sidenote: VIII. Contra Manichæos dicit quæ flagitia semper detestanda, quæ
facinora.]
15. Numquid aliquando aut alicubi injustum est [Sidenote: Mat. 22,
37-39.]_diligere Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente, et
diligere proximum tanquam seipsum_? Itaque flagitia quæ sunt contra
naturam, ubique ac semper detestanda atque punienda sunt, qualia
Sodomitarum fuerunt. Quæ si omnes gentes facerent, eodem criminis reatu
divina lege tenerentur, quæ non sic fecit homines ut se illo uterentur
modo. Violatur quippe ipsa societas quæ cum Deo nobis esse debet, cum eadem
natura, cujus ille auctor est, libidinis perversitate {37} polluitur. Quæ
autem contra mores hominum sunt flagitia, pro morum diversitate[45] vitanda
sunt; ut pactum inter se civitatis aut gentis consuetudine vel lege
firmatum, nulla civis aut peregrini libidine violetur. Turpis enim omnis
pars est suo universo non congruens. Cum autem Deus aliquid contra morem
aut pactum quorumlibet jubet, etsi nunquam ibi factum est, faciendum est:
et si omissum, instaurandum; et si institutum non erat, instituendum est.
Si enim regi licet in civitate cui regnat, jubere aliquid quod neque ante
illum quisquam, nec ipse unquam jusserat; et non contra societatem
civitatis ei obtemperatur, imo contra societatem non obtemperatur,
(generale quippe pactum est societatis humanæ obedire regibus suis,) quanto
magis Deo regnatori universæ creaturæ suæ, ad ea quæ jusserit, sine
dubitatione serviendum est! Sicut enim in potestatibus societatis humanæ,
major potestas minori ad obediendum præponitur; ita Deus omnibus.
16. Item in facinoribus[46], ubi libido est nocendi, sive per contumeliam,
sive per injuriam; et utrumque vel ulciscendi causa, sicut inimico
inimicus; vel adipiscendi alicujus extra commodi, sicut latro viatori; vel
evitandi mali, sicut ei qui timetur; vel invidendo, sicut feliciori
miserior; aut in aliquo prosperatus, ei quem sibi æquari timet aut æqualem
dolet; vel sola voluptate alieni mali, sicut spectatores gladiatorum, aut
irrisores, aut illusores quorumlibet: hæc sunt capita iniquitatis, quæ
pullulant principandi et spectandi et sentiendi libidine[47], [Sidenote: 1
Joh. 2, 16.]aut una, aut duabus earum, aut simul omnibus; et vivitur male
adversus tria et septem[48], [Sidenote: Ps. 143, 9.]_psalterium decem
chordarum_ {38} decalogum tuum, Deus altissime et dulcissime. Sed quæ
flagitia in te qui non corrumperis? aut quæ adversus te facinora, cui
noceri non potest? Sed hoc vindicas quod in se homines perpetrant, quia
etiam cum in te peccant, impie faciunt in animas suas, [Sidenote: Ps. 26,
12.]_et mentitur iniquitas sibi_, sive corrumpendo ac pervertendo naturam
suam quam tu fecisti et ordinasti, vel immoderate utendo concessis rebus,
vel in non concessa [Sidenote: Rom. 1.]_flagrando in eum usum qui est
contra naturam_; aut rei tenentur, animo et verbis sævientes adversus te,
et [Sidenote: Act. 9, 5.]_adversus stimulum calcitrantes_; aut cum
disruptis limitibus humanæ societatis, lætantur audaces privatis
conciliationibus aut diremptionibus, prout quidque delectaverit aut
offenderit. Et ea fiunt cum tu derelinqueris, fons vitæ, qui es unus et
verus creator et rector universitatis; et privata superbia diligitur in
parte[49] unum falsum. Itaque pietate humili reditur in te, et purgas nos a
consuetudine mala, et propitius es peccatis confitentium, et [Sidenote: Ps.
101, 21.]_exaudis gemitus compeditorum_, et solvis a vinculis quæ nobis
fecimus, si jam non erigamus adversus te cornua falsæ libertatis,
[Sidenote: Ps. 74, 5, 6.]avaritia[50] plus habendi, et damno totum
amittendi; amplius amando proprium nostrum, quam te omnium bonum.
[Sidenote: IX. Discrimen inter peccata, et inter Dei judicium et hominum.]
17. Sed inter flagitia et facinora et tam multas iniquitates, sunt peccata
proficientium, quæ a bene judicantibus et vituperantur ex regula
perfectionis, et laudantur spe frugis, sicut {39} herba segetis. Et sunt
quædam similia vel flagitio vel facinori, et non sunt peccata; quia nec te
offendunt Dominum Deum nostrum, nec sociale consortium: cum conciliantur
aliqua in usum vitæ congrua tempori, et incertum est an libidine habendi;
aut puniuntur corrigendi studio potestate ordinata, et incertum est an
libidine nocendi. Multa itaque facta quæ hominibus improbanda viderentur,
testimonio tuo approbata sunt; et multa laudata ab hominibus, te teste
damnantur: cum sæpe se aliter habet species facti, et aliter facientis
animus, atque articulus occulti[51] temporis. Cum vero aliquid tu repente
inusitatum et improvisum imperas, etiam si hoc aliquando vetuisti, quamvis
causam imperii tui pro tempore occultes, et quamvis contra pactum sit
aliquorum hominum societatis; quis dubitet esse faciendum[52], quando ea
justa est societas hominum, quæ servit tibi? Sed beati qui te imperasse
sciunt. Fiunt enim omnia a servientibus tibi, vel ad exhibendum quod ad
præsens opus est, vel ad futura prænuntianda[53].
[Sidenote: X. Nugæ Manichæorum de terræ fructibus.]
18. Hæc ego nesciens, irridebam illos sanctos servos et Prophetas tuos. Et
quid agebam cum irridebam eos[54], nisi ut irriderer abs te; sensim atque
paulatim perductus ad eas nugas, ut crederem ficum[55] plorare cum
decerpitur, et matrem {40} ejus arborem lacrymis lacteis? Quam tamen ficum
si comedisset aliquis sanctus, alieno[56] sane, non suo scelere decerptam,
misceret visceribus, et anhelaret de illa angelos, imo vero particulas[57]
Dei, gemendo in oratione atque {41} ructando[58]: quæ particulæ summi et
veri Dei ligatæ fuissent in illo pomo, nisi electi[59] sancti dente ac
ventre solverentur. Et credidi miser magis esse misericordiam præstandam
fructibus terræ, quam hominibus, propter quos nascerentur. Si quis enim
esuriens[60] peteret, qui Manichæus non esset, quasi {42} capitali
supplicio damnanda buccella videretur, si ei daretur.
[Sidenote: XI. Planctus et somnium matris de filio.]