observent filii hominum pacta litterarum, et syllabarum accepta a prioribus
locutoribus, et a te accepta æterna pacta perpetuæ salutis negligant; ut
qui illa sonorum vetera placita teneat aut doceat, si contra disciplinam
grammaticam, sine aspiratione primæ syllabæ, ominem, dixerit, displiceat
magis hominibus, quam si contra tua præcepta hominem oderit, cum sit homo.
Quasi vero quemlibet inimicum hominem perniciosius sentiat quam ipsum
odium, quo in eum irritatur, aut vastet quisquam persequendo alium gravius,
{16} quam cor suum vastat inimicando. Et certe non est interior litterarum
scientia, quam scripta conscientia, id se alteri* facere quod nolit pati.
Quam tu secretus es, [Sidenote: Is. 33, 5.]_habitans in excelsis_ in
silentio, Deus solus magnus, lege infatigabili spargens poenales cæcitates
super illicitas cupiditates! Cum homo eloquentiæ famam quærit, astans ante
hominem judicem, circumstante hominum multitudine, inimicum suum odio
immanissimo insectans, vigilantissime cavet ne per linguæ errorem dicat,
Inter hominibus*; et ne per mentis furorem hominem auferat ex hominibus,
non cavet.
[Sidenote: XIX. Pueritiæ vitia quæ in majores ætates transeunt.]
30. Horum ego puer morum in limine jacebam miser, et hujus arenæ palæstra
erat illa, ubi magis timebam barbarismum facere, quam cavebam si facerem,
non facientibus invidere. Dico hæc et confiteor tibi, Deus meus, in quibus
laudabar ab eis, quibus placere tunc mihi erat honeste vivere. Non enim
videbam voraginem turpitudinis in quam [Sidenote: Ps. 30, 23.]_projectus
eram ab oculis tuis_. Nam in illis jam quid me foedius fuit, ubi etiam
talibus displicebam, fallendo innumerabilibus mendaciis et pædagogum, et
magistros, et parentes amore ludendi, studio spectandi nugatoria, et
imitandi ludicra inquietudine? Furta etiam faciebam de cellario parentum et
de mensa, vel gula imperitante, vel ut haberem quod darem pueris, ludum
suum mihi, quo pariter utique delectabantur, tamen vendentibus. In quo
etiam ludo fraudulentas victorias, ipse vanæ* excellentiæ cupiditate
victus, sæpe aucupabar. Quid autem tam nolebam pati, atque atrociter, si
deprehenderem, arguebam, quam id quod aliis faciebam, et si deprehensus
arguerer, sævire magis quam cedere libebat? Istane est innocentia puerilis?
Non est, Domine, non est: oro te, Deus meus. Nam hæc ipsa sunt quæ a
pædagogis et magistris, a nucibus, et pilulis, et passeribus, ad præfectos
et reges, aurum, prædia, mancipia, hæc ipsa omnino quæ succedentibus
majoribus ætatibus transeunt, sicuti ferulis majora supplicia succedunt.
Humilitatis ergo signum in statura pueritiæ, Rex noster, probasti, cum
aisti: [Sidenote: Mat. 19, 14.]_Talium est regnum coelorum_.
[Sidenote: XX. Pro bonis sibi in pueritia collatis]
31. Sed tamen, Domine, tibi excellentissimo atque optimo conditori et
rectori universitatis, Deo nostro gratias, etiamsi me puerum tantum esse
voluisses. Eram enim etiam tunc, vivebam* atque sentiebam, meamque
incolumitatem, vestigium {17} secretissimæ unitatis ex qua eram[25], curæ
habebam; [Sidenote: Deo gratias agit.]custodiebam interiore sensu
integritatem sensuum meorum, inque ipsis parvis, parvarumque rerum
cogitationibus veritate delectabar. Falli nolebam, memoria vigebam,
locutione instruebar, amicitia mulcebar, fugiebam dolorem, abjectionem,
ignorantiam. Quid in tali animante non mirabile atque laudabile? At ista
omnia Dei mei dona sunt; non mihi ego dedi hæc: et bona sunt, et hæc omnia
ego. Bonus ergo est qui fecit me, et ipse est bonum meum, et illi exsulto
bonis omnibus quibus etiam puer eram. Hoc enim peccabam, quod non in ipso,
sed in creaturis ejus, me atque cæteris*, voluptates, sublimitates,
veritates quærebam; atque ita irruebam in dolores, confusiones, errores.
Gratias tibi, dulcedo mea, et honor meus, et fiducia mea, Deus meus:
gratias tibi de donis tuis; sed tu mihi ea serva. Ita enim servabis me; et
augebuntur, et perficientur quæ dedisti mihi, et ero ipse tecum; quia et ut
sim, tu dedisti mihi.
* * * * *
{18}
LIBER SECUNDUS.
Ad ætatem aliam progreditur, primumque adolescentiæ suæ, id est, sextum
decimum vitæ annum, quem in paterna domo studiis intermissis
consumpserat arbitrio proprio ac libidinibus indulgens, ad mentem
revocat cum gravi dolore, in quibus maxime miratur, se furtum quoddam
gratis perpetrasse; quod contra, cor humanum non nisi aliqua boni
specie in malum trahi.
[Sidenote: I. Adolescentiæ ætatem et vitia recolit.]
1. Recordari volo transactas foeditates meas, et carnales corruptiones
animæ meæ: non quod eas amem; sed ut amem te, Deus meus. Amore amoris tui
facio istud, recolens vias meas nequissimas in amaritudine recogitationis
meæ, ut tu dulcescas mihi, dulcedo non fallax, dulcedo felix et secura, et
colligens* me a dispersione in qua frustatim discissus sum, dum ab uno te
aversus in multa evanui[26]. Exarsi enim aliquando satiari inferis* in
adolescentia, et silvescere ausus sum variis et umbrosis amoribus; et
contabuit species mea; et computrui coram oculis tuis placens mihi, et
placere cupiens oculis hominum.
[Sidenote: II. Annum ætatis suæ decimum sextum in ardore libidinoso
consumptum.]
2. Et quid erat quod me delectabat, nisi amare et amari? Sed non tenebatur
modus ab animo usque ad animum quatenus est luminosus* limes amicitiæ; sed
exhalabantur nebulæ de limosa concupiscentia carnis et scatebra pubertatis,
et obnubilabant atque offuscabant cor meum, ut non discerneretur serenitas
dilectionis a caligine libidinis. Utrumque in confuso æstuabat, et rapiebat
imbecillam ætatem per abrupta cupiditatum, atque mersabat gurgite
flagitiorum. Invaluerat super me ira tua, et nesciebam. Obsurdueram*
stridore catenæ mortalitatis meæ, poena superbiæ animæ meæ; et ibam longius
a te, et sinebas; et jactabar, et effundebar, et diffluebam, et ebulliebam
per fornicationes meas, et tacebas. {19} O tardum gaudium meum! Tacebas
tunc, et ego ibam porro longe a te in plura et plura sterilia semina
dolorum, superba dejectione, et inquieta lassitudine.
3. Quis mihi modularetur* ærumnam meam, et novissimarum rerum fugaces
pulchritudines in usum verteret, earumque suavitatibus metas præfigeret, ut
usque ad conjugale littus exæstuarent fluctus ætatis meæ, si tranquillitas
in eis non poterat esse, fine procreandorum liberorum contenta, sicut
præscribit lex tua, Domine, qui formas etiam propaginem mortis nostræ*,
potens imponere lenem manum ad temperamentum spinarum a paradiso tuo
seclusarum? Non enim longe est a nobis omnipotentia tua, etiam cum longe
sumus a te. Aut certe sonitum nubium tuarum vigilantius adverterem:
[Sidenote: 1 Cor. 7, 28.] _Tribulationem autem carnis habebunt hujusmodi;
ego autem vobis parco_; et, [Sidenote: ver. 1.] _Bonum est homini mulierem
non tangere_; et, [Sidenote: ver. 32, 33.]_Qui sine uxore est, cogitat ea
quæ sunt Dei, quomodo placeat Deo: qui autem matrimonio junctus est,
cogitat ea quæ sunt mundi, quomodo placeat uxori_. [Sidenote: Mat. 19,
12.]Has ergo voces exaudirem vigilantior, et abscisus propter regnum
coelorum, felicior exspectarem amplexus tuos.
4. Sed efferbui miser, sequens impetum fluxus mei relicto te; et excessi
omnia legitima tua, nec evasi flagella tua: quis enim hoc mortalium? Nam tu
semper aderas misericorditer sæviens, et amarissimis aspergens
offensionibus omnes illicitas jucunditates meas, ut ita quærerem sine
offensione jucundari; et ubi hoc possem, non invenirem quidquam, præter te,
Domine, præter te [Sidenote: Ps. 93, 20.]_qui fingis[27] dolorem in
præcepto_, et percutis ut sanes, et occidis nos ne moriamur abs te.
[Sidenote: Deut. 32, 39.]Ubi eram, et quam longe exsulabam a deliciis domus
tuæ, anno illo sexto decimo ætatis carnis meæ, cum accepit in me sceptrum,
et totas manus ei dedi, vesania libidinis*, licentiosæ per dedecus humanum,
illicitæ autem per leges tuas? Non fuit cura meorum ruentem excipere me
matrimonio; sed cura fuit tantum ut discerem sermonem facere quam optimum,
et persuadere dictione.
{20}
[Sidenote: III. De peregrinatione studiorum causa, et de parentum
proposito.]
5. Et anno quidem illo intermissa erant studia mea, dum mihi reducto a
Madauris, in qua vicina urbe jam coeperam litteraturæ atque oratoriæ
percipiendæ gratia peregrinari, longinquioris apud Carthaginem
peregrinationis sumptus præparabantur, animositate magis quam opibus
patris, municipis Thagastensis admodum tenuis. Cui narro hæc? Neque enim
tibi, Deus meus; sed apud te narro hæc generi meo, generi humano,
quantulacumque ex particula incidere potest in istas meas litteras. Et
utquid hoc? Ut videlicet ego et quisquis hæc legit, cogitemus [Sidenote:
Ps. 129, 1.]_de_ quam _profundo clamandum sit ad te_. Et quid propius
auribus tuis, si cor confitens et vita ex fide est? Quis enim non
extollebat laudibus tunc hominem patrem meum*, quod ultra vires rei
familiaris suæ impenderet filio quidquid etiam longe peregrinanti studiorum
causa opus esset? Multorum enim civium longe opulentiorum nullum tale
negotium pro liberis erat: cum interea non satageret idem pater qualis
crescerem tibi, aut quam castus essem; dummodo essem disertus, vel desertus
potius a cultura tua, Deus, qui es unus verus et bonus Dominus agri tui
cordis mei.
6. Sed ubi sexto illo et decimo anno, interposito otio ex necessitate
domestica feriatus ab omni schola, cum parentibus esse coepi, excesserunt
caput meum vepres libidinum; et nulla erat eradicans manus. Quinimo, ubi me
ille pater in balneis vidit pubescentem, et inquieta indutum adolescentia,
quasi jam ex hoc in nepotes gestiret, gaudens matri indicavit; gaudens
vinolentia in qua te iste mundus oblitus est creatorem suum, et creaturam
tuam pro te amavit, de vino invisibili perversæ atque inclinatæ* in ima
voluntatis suæ. Sed matris in pectore jam inchoaveras templum tuum, et
exordium sanctæ habitationis tuæ: nam ille adhuc catechumenus, et hoc
recens erat. Itaque illa exsilivit pia trepidatione ac tremore; et quamvis
mihi nondum fideli, timuit tamen vias distortas, in quibus ambulant qui
[Sidenote: Jer. 2, 27.]_ponunt ad te tergum, et non faciem_.
7. Hei mihi! et audeo dicere tacuisse te, Deus meus, cum irem abs te
longius! Itane tu tacebas tunc mihi? Et cujus erant, nisi tua, verba illa
per matrem meam, fidelem tuam, quæ cantasti in aures meas? Nec inde
quidquam descendit in cor, ut facerem illud. Volebat enim illa, et secreto
memini ut monuerit cum sollicitudine ingenti ne fornicarer, {21} maximeque
ne adulterarem cujusquam uxorem. Qui mihi monitus muliebres videbantur,
quibus obtemperare erubescerem. Illi autem tui erant, et nesciebam; et te
tacere putabam, atque illam loqui, per quam mihi tu non tacebas, et in illa
contemnebaris a me filio ejus, [Sidenote: Ps. 115, 6.]_filio ancillæ tuæ,
servo tuo_. Sed nesciebam, et præceps ibam tanta cæcitate, ut inter
coætaneos meos puderet me minoris dedecoris, quoniam audiebam eos jactantes
flagitia sua, et tanto gloriantes magis, quanto magis turpes essent: et
libebat facere non solum libidine facti, verum etiam laudis. Quid dignum
est vituperatione nisi vitium? Ego ne vituperarer, vitiosior fiebam; et ubi
non suberat quo admisso æquarer perditis, fingebam me fecisse quod non
feceram, ne viderer abjectior quo eram innocentior, et ne vilior haberer
quo eram castior.
8. Ecce cum quibus comitibus iter agebam platearum Babyloniæ, et volutabar
in coeno ejus, tanquam in cinnamis et unguentis pretiosis. Et in umbilico
ejus, quo tenacius hærerem, calcabat me inimicus invisibilis, et seducebat
me, quia ego seductilis eram. Non enim et illa, quæ jam [Sidenote: Jer. 51,
6.]_de medio Babylonis fugerat_, sed ibat in cæteris ejus tardior, mater
carnis meæ, sicut monuit me pudicitiam, ita curavit quod de me a viro suo
audierat, jamque pestilentiosum et in posterum periculosum sentiebat,
coercere termino conjugalis affectus, si resecari ad vivum non poterat. Non
curavit hoc, quia metus erat ne impediretur spes mea compede uxoria; non
spes illa quam in te futuri sæculi habebat mater, sed spes litterarum, quas
ut nossem nimis volebat parens uterque: ille, quia de te prope nihil
cogitabat, de me autem inania; illa autem, quia non solum nullo detrimento,
sed etiam nonnullo adjumento ad te adipiscendum futura existimabat usitata
illa studia doctrinæ. Ita enim conjicio, recolens, ut possum, mores
parentum meorum. Relaxabantur etiam mihi ad ludendum habenæ, ultra
temperamentum severitatis, in dissolutionem affectionum variarum, et in
omnibus erat caligo intercludens mihi, Deus meus, serenitatem veritatis
tuæ; et [Sidenote: Ps. 72, 7.]_prodibat tanquam ex adipe iniquitas mea_.
[Sidenote: IV. Furtum cum sodalibus perpetratum.]
9. Furtum certe punit lex tua, Domine, et lex scripta in cordibus hominum,
quam ne ipsa quidem delet iniquitas. Quis enim fur æquo animo furem
patitur? Nec copiosus adactum inopia. Et ego furtum facere volui et feci,
nulla {22} compulsus egestate nec penuria, sed fastidio justitiæ*, et
sagina iniquitatis. Nam id furatus sum quod mihi abundabat, et multo
melius: nec ea re volebam frui quam furto appetebam; sed ipso furto et
peccato. Arbor erat pirus in vicinia vineæ nostræ pomis onusta, nec forma
nec sapore illecebrosis. Ad hanc excutiendam atque asportandam, nequissimi
adolescentuli perreximus nocte intempesta, quousque ludum de pestilentiæ
more in areis produxeramus; et abstulimus inde onera ingentia, non ad
nostras epulas, sed vel projicienda porcis, etiamsi aliquid inde comedimus;
dum tamen fieret a nobis quod eo liberet quo non liceret. Ecce cor meum,
Deus, ecce cor meum quod miseratus es in imo abyssi. Dicat tibi nunc ecce
cor meum quid ibi quærebat, ut essem gratis malus, et malitiæ meæ causa
nulla esset nisi malitia. Foeda erat, et amavi eam; amavi perire: amavi
defectum meum; non illud ad quod deficiebam, sed defectum meum ipsum amavi:
turpis anima et dissiliens a firmamento tuo in exterminium; non dedecore*
aliquid, sed dedecus appetens.
[Sidenote: V. Neminem peccare sine causa.]
10. Etenim species est pulchris corporibus, et auro, et argento, et
omnibus; et in contactu carnis congruentia valet plurimum, cæterisque
sensibus est sua cuique accommodata modificatio corporum; habet etiam honor
temporalis, et imperitandi atque superandi potentia suum decus, unde etiam
vindictæ aviditas oritur: et tamen in cuncta hæc adipiscenda non est
egrediendum abs te, Domine, neque deviandum a lege tua. Et vita quam hic
vivimus habet illecebram suam propter quemdam modum decoris sui, et
convenientiam cum his omnibus infimis pulchris. Amicitia quoque hominum
charo nodo dulcis est propter unitatem de multis animis. Propter universa
hæc atque hujusmodi, peccatum admittitur, dum immoderata in ista
inclinatione cum extrema bona sint, meliora et summa deseruntur[28], tu,
Domine Deus noster, et veritas tua, et lex tua. Habent enim et hæc ima
delectationes, sed non sicut Deus meus qui fecit omnia; quia [Sidenote: Ps.
63, 11.]_in ipso delectatur justus_, et ipse est deliciæ _rectorum corde_.
11. Cum itaque de facinore quæritur qua causa factum sit, credi non solet,
nisi cum appetitus adipiscendi alicujus {23} illorum bonorum, quæ infima
diximus, esse potuisse apparuerit aut metus amittendi. Pulchra sunt enim et
decora, quanquam præ bonis superioribus et* beatificis abjecta et jacentia.
Homicidium fecit. Cur fecit? Adamavit ejus conjugem aut prædium, aut voluit
deprædari unde viveret, aut timuit ab illo tale aliquid amittere, aut læsus
ulcisci se exarsit. Num homicidium sine causa faceret, ipso homicidio
delectatus? Quis crediderit? Nam et de quo dictum est vecordi et nimis
crudeli homine, quod gratuito potius malus atque crudelis erat, prædicta
est tamen causa: "Ne per otium, inquit, torpesceret manus aut animus[29]."
Quare id quoque? cur ita? Ut scilicet illa exercitatione scelerum, capta
urbe, honores, imperia, divitias assequeretur, et careret metu legum, et
difficultate rerum, propter inopiam rei familiaris, et conscientiam
scelerum. Nec ipse igitur Catilina amavit facinora sua; sed utique aliud
cujus causa illa faciebat.
[Sidenote: VI. Omnia quæ boni specie ad vitia invitant, in solo Deo esse
vera et perfecta.]
12. Quid ego* miser in te amavi, o furtum meum, o facinus illud meum
nocturnum sexti decimi anni ætatis meæ? Non enim pulchrum eras, cum furtum
esses; aut vero aliquid es, ut loquar ad te? Pulchra erant poma illa quæ
furati sumus, quoniam creatura tua erat*, pulcherrime omnium, creator
omnium, Deus bone, Deus summum bonum, et bonum verum meum: pulchra erant
illa poma; sed non ipsa concupivit anima mea miserabilis. Erat enim mihi
meliorum copia; illa autem decerpsi tantum ut furarer. Nam decerpta
projeci, epulatus inde solam iniquitatem*, qua lætabar fruens*. Nam et si
quid illorum pomorum intravit in os meum, condimentum ibi* facinus erat. Et
nunc, Domine Deus meus, quæro quid me in furto delectaverit, et ecce
species nulla est: non dico sicut in æquitate atque prudentia; sed neque
sicut in mente hominis atque memoria et sensibus et vegetante vita; neque
sicut speciosa sunt sidera et decora locis suis et terra et mare plena
fetibus, qui succedunt nascendo decedentibus; non saltem ut est quædam
defectiva species et umbratica vitiis fallentibus.
13. Nam et superbia celsitudinem imitatur; cum tu sis unus super omnia Deus
excelsus. Et ambitio quid nisi honores quærit et gloriam; cum tu sis præ
cunctis honorandus unus et gloriosus in æternum? Et sævitia potestatum {24}
timeri vult: quis autem timendus, nisi unus Deus? Cujus potestati eripi aut
subtrahi quid potest? quando, aut ubi, aut quo, vel a quo*? Et blanditiæ
lascivientium amari volunt: sed neque blandius est aliquid tua charitate,
nec amatur quidquam salubrius, quam illa præ cunctis formosa et luminosa
veritas tua. Et curiositas affectare videtur studium scientiæ; cum tu omnia
summe noveris. Ignorantia quoque ipsa atque stultitia, simplicitatis et
innocentiæ nomine tegitur; quia te simplicius quidquam non reperitur. Quid
te autem innocentius, quandoquidem opera sua* malis inimica sunt[30]? Et
ignavia quasi quietem appetit: quæ vero quies certa præter Dominum? Luxuria
satietatem atque abundantiam se cupit vocari: tu autem es plenitudo et
indeficiens copia incorruptibilis suavitatis. Effusio liberalitatis
obtendit umbram: sed bonorum omnium largitor affluentissimus tu es.
Avaritia multa possidere vult; et tu possides omnia. Invidentia de
excellentia litigat: quid te excellentius? Ira vindictam quærit: te justius
quis vindicat? Timor insolita et repentina exhorrescit, rebus quæ amantur
adversantia, dum præcavet securitati: [Sidenote: Rom. 8, 9.]tibi enim quid
insolitum? quid repentinum? aut quis a te separat quod diligis? aut ubi,
nisi apud te, firma securitas? Tristitia rebus amissis contabescit, quibus
se oblectabat cupiditas; quia ita sibi nollet, sicut tibi auferri nihil
potest.
14. Ita fornicatur anima, cum avertitur abs te, et quærit extra te ea, quæ
pura et liquida non invenit, nisi cum redit ad te. Perverse te imitantur
omnes qui longe se a te faciunt, et extollunt se adversum te[31]. Sed etiam
sic te imitando indicant creatorem te esse omnis naturæ; et ideo non esse
quo a te omnimodo recedatur. Quid ergo in illo furto ego dilexi? et in quo
Dominum meum vel vitiose atque perverse imitatus sum? An libuit facere
contra legem saltem fallacia, quia potentatu non poteram, ut mancam
libertatem captivus {25} imitarer faciendo impune quod non liceret,
tenebrosa omnipotentiæ similitudine? Ecce est ille servus fugiens Dominum
suum, et consecutus umbram. O putredo, o monstrum vitæ, et mortis
profunditas! Potuitne libere quod non licebat, non ob aliud, nisi quia non
licebat?
[Sidenote: VII. Gratias agit Deo pro remissione peccatorum, quodque a
multis servatus sit.]
15. [Sidenote: Ps. 115, 4.]_Quid retribuam Domino_, quod recolit hæc
memoria mea, et anima mea non metuit inde? Diligam te, Domine, et gratias
agam, et confitear nomini tuo, quoniam tanta dimisisti mihi mala et nefaria
opera mea. Gratiæ tuæ deputo et misericordiæ tuæ, quod peccata mea tanquam
glaciem solvisti. Gratiæ tuæ deputo et quæcumque non feci mala: quid enim
non facere potui, qui etiam gratuitum facinus amavi? Et omnia mihi dimissa
esse fateor; et quæ mea sponte feci mala, et quæ te duce non feci. Quis est
hominum qui suam cogitans infirmitatem, audet viribus suis tribuere
castitatem atque innocentiam suam; ut minus amet[32] te, quasi minus ei
necessaria fuerit misericordia tua, qua donas peccata conversis ad te? Qui
enim vocatus a te secutus est vocem tuam, et vitavit ea quæ me de meipso
recordantem et fatentem legit, non me derideat ab eo medico ægrum sanari, a
quo sibi præstitum est ut non ægrotaret, vel potius ut minus ægrotaret: et
ideo te tantumdem, imo vero amplius diligat; quia per quem me videt tantis
peccatorum meorum languoribus exui, per eum se videt tantis peccatorum
languoribus non implicari.
[Sidenote: VIII. Amavit in furto consortium simul peccantium.]
16. [Sidenote: Rom. 6, 21.]_Quem fructum habui_ miser aliquando _in iis quæ
nunc_ recolens _erubesco_, maxime in illo furto in quo ipsum furtum amavi?
Nihil aliud; cum et ipsum esset nihil, et eo ipso ego miserior. Et tamen
solus id non fecissem, sic recordor animum tunc meum; solus omnino id non
fecissem. Ergo amavi ibi etiam consortium eorum* cum quibus id feci. Non
ergo nihil aliud quam furtum amavi; imo vero nihil aliud, quia et illud
nihil est. Quid est revera? Quis est qui doceat me, nisi qui illuminat cor
meum et discernit umbras ejus? Quid est quod mihi venit in mentem quærere,
et discutere, et considerare? Quia si tunc amarem poma illa {26} quæ
furatus sum, et eis frui cuperem, possem etiam solus, si satis esset
committere illam iniquitatem, qua pervenirem ad voluptatem meam; nec
confricatione consciorum animorum accenderem pruritum cupiditatis meæ. Sed
quoniam in illis pomis voluptas mihi non erat, ea erat in ipso facinore,
quam faciebat consortium simul peccantium.
[Sidenote: IX. Contagiosa res sodales mali.]
17. Quid erat ille affectus animi? Certe enim plane turpis erat nimis; et
væ mihi erat qui habebam illum. Sed tamen quid erat? [Sidenote: Ps. 18,
13.]_Delicta quis intelligit?_ Risus erat, quasi titillato corde, quod
fallebamus eos qui hæc a nobis fieri non putabant, et vehementer nolebant.
Cur ergo eo me delectabat, quo id non faciebam solus? An quia etiam nemo
facile solus ridet? Nemo quidem facile; sed tamen etiam solos et singulos
homines, cum alius nemo præsens est, vincit risus aliquando, si aliquid
nimie ridiculum, vel sensibus occurrit*, vel animo. At ego illud solus non
facerem, non facerem omnino solus. Ecce est coram te, Deus meus, viva
recordatio animæ meæ. Solus non facerem furtum illud, in quo me non libebat
id quod furabar, sed quia furabar: quod me solum facere prorsus non
liberet, nec facerem. O nimis inimica amicitia, seductio mentis
investigabilis, ex ludo et joco nocendi aviditas, et alieni damni
appetitus; nulla lucri mei, nulla ulciscendi libidine; sed cum dicitur:
Eamus, faciamus; et pudet non esse impudentem.
[Sidenote: X. In Deo omne bonum.]
18. Quis exaperit istam tortuosissimam et implicatissimam nodositatem?
Foeda est; nolo in eam intendere, nolo eam videre. Te volo, justitia et
innocentia, pulchra et decora honestis luminibus, et insatiabili satietate.
Quies est apud te valde, et vita imperturbabilis. Qui intrat in te,
[Sidenote: Mat. 25, 21.]_intrat in gaudium Domini sui_; et non timebit, et
habebit se optime in optimo. Defluxi abs te ego, et erravi, Deus meus,
nimis devius a stabilitate tua in adolescentia, et factus sum mihi regio
egestatis.
* * * * *
{27}
LIBER TERTIUS.