Vredesvoorstellen, Marengo.
Terwijl deze groote veranderingen in Frankrijk plaats grepen en de
natie opleefde en herademde, in het bewustzijn, dat de orde, de rust,
de vrede mogelijk zelfs in 't verschiet lagen, bevonden zich bijna alle
leden van de familie Bonaparte te Parijs. Sinds 1793, het jaar waarin
ze berooid en doodarm Corsica waren ontvlucht en naar Toulon geweken,
was er in hun levensomstandigheden een groote verbetering ontstaan;
ze bezaten thans hotels te Parijs, kasteelen in de omstreken; Jozef
en Lucien stonden met het gouvernement op vertrouwelijken voet, gaven
diners aan ministers en letterkundigen, heetten beschermers der schoone
kunsten, deden aan belletrie en leidden een lui, lekker leventje.
De gedachte, dat zij dit alles enkel en alleen hadden te danken
aan den door hen vrijwel geminachten soldaat, hun broeder, kwam
niet bij hen op. Hun eigen verdienste, meenden zij, had hen zoo
ver vooruitgebracht. Elisa zat met haar oliedommen Bacciochi nog te
Ajaccio, Paulette was na haar huwelijk met Leclerc en de geboorte van
een zoon, een tijdlang op kostschool geweest (1798) bij mevrouw Campan,
want haar echtgenoot had ontdekt, dat zij niet eens lezen en schrijven
kende. Louis was in Juli 1799 escadronscommandant geworden; Caroline
genoot eveneens van de lessen van mevrouw Campan en moeder Laetitia,
nog altoos even zuinig en spaarzaam als voorheen, op het gierige af,
had haar koetjes reeds vrijwel op 't droog en logeerde in 't laatst
van 1799 bij Jozef, die het jaar te voren voor het bagatel van ruim
250.000 francs het uitgestrekte, prachtige landgoed Mortefontaine
tot zijn eigendom had weten te maken.
De rol, den 18en Brumaire door Jozef gespeeld, was natuurlijk zeer
onbeduidend geweest. Door den Senaat gekozen tot lid van het Wetgevend
Lichaam werd hij door Napoleon, die nog altijd een man van talent in
hem zag, in Maart 1800 met Roederer en Fleurieu aangewezen om met de
Vereenigde Staten van Noord-Amerika te onderhandelen over den vrede.
Lucien, die den staatsgreep door zijn koelbloedig, vermetel optreden
had doen slagen, hierbij de hoofdrol vervuld en een bijna verloren
zaak gered had, was door den Senaat gekozen in het Tribunaat maar op
dienzelfden datum (24 December) benoemd tot minister van Binnenlandsche
Zaken, wel een bewijs dat zijn broer hem ondanks zijn opposant karakter
hartelijk dankbaar was voor 't geen hij als president van den Raad van
Vijfhonderd voor hem had verricht, al vond broerlief, dat hem minstens
een plaats als consul toekwam. In 't begin van Januari ontving Louis
een brevet als brigadegeneraal. Geen jaar later werd Jérôme luitenant
ter zee. Dat Napoleon, bekleed met het hoogste gezag, toen reeds
maatregelen trof om aan het hoofd van de vier groote dienstvakken,
buitenlandsche zaken, binnenlandsche zaken, leger en vloot, een zijner
naaste bloedverwanten te stellen om onder zijn onmiddellijke leiding
en bevelen werkzaam te wezen, blijkt o.i. hieruit duidelijk.
Zijn zwagers deelden niet in die gunsten. Bacciochi bleef wat hij
was; zelfs Leclerc, die zijn zwager door zijn vele relaties in het
leger bij den staatsgreep onschatbare diensten had bewezen, werd als
divisiegeneraal ingedeeld bij het Rijnleger, waarschijnlijk om een
wakend oog te houden op Moreau, die tot belooning voor zijn houding
op 18 Brumaire eerlang met het commando over deze voortreffelijke
legermacht van circa 100.000 man zou worden belast en aan wien de
Eerste Consul gaarne de hand zijner zuster Caroline had geschonken.
Deze jonge dame met haar glinsterende oogen, prachtig teint,
buigzame gestalte en schitterende tanden had echter reeds zelve
een keuze gedaan. Terwijl zij met Hortense de Beauharnais nog bij
mevrouw Campan op kostschool was, had zij de op Mombello begonnen
kennismaking vernieuwd met den generaal Joachim Murat. Zoon van
een welgestelden herbergier uit de omstreken van Cahors, in 1767
geboren en aanvankelijk bestemd voor den geestelijken stand, had
deze knappe jonkman met zijn koolzwarte oogen en ijzeren gestel op
zijn twintigste jaar dienst genomen bij de jagers te paard, daarop
een zeer avontuurlijk en lang niet vlekkeloos leven geleid en zich
zelfs een korte poos Marat laten noemen (1793) om vooral een bovenste,
beste republikein te schijnen; tevens had hij met de gevangenis kennis
gemaakt. Weder op vrije voeten en tot ritmeester opgeklommen, had hij
in den nacht van 12 op 13 Vendémiaire Barras in 't bezit gesteld van
de noodige vuurmonden, ter verdediging der Tuilerieën en was in Mei
1796 bevorderd tot brigadegeneraal.
Bonaparte was hem niet genegen; hij vond hem een eigenwijze, koppige
ophakker, die vroeger met Barras op veel te intiemen voet had gestaan,
die tegenover zijn kameraden oneerlijk was en hen verried en die bij
een zending uit Italië naar Parijs, Joséphine erg het hof gemaakt en,
volgens zijn beweren succes had gehad. Tevergeefs had hij later in
Italië, daarop in Egypte bij Salahieh, eindelijk bij Aboukir getracht,
de gunst en het vertrouwen van Bonaparte te winnen. Deze erkende zijn
verdiensten als uitstekend cavalerie-generaal, maar die onopgehelderde
historie met Joséphine was de kwade factor gebleven. Eerst toen
deze zelve voor hem de hand vroeg van Caroline om zoodoende met één
slag aan alle verdere praatjes den kop in te drukken, liet Bonaparte
zich na eenige aarzeling bewegen, tot dit huwelijk zijn toestemming
te geven. Den 18en Januari 1800 werd het contract geteekend; den
1en April werd Murat, sinds Brumaire divisie-generaal, benoemd tot
luitenant van den opperbevelhebber van het Reserveleger en commandant
van deze macht. Joséphine was met dit nieuwe huwelijk oogenschijnlijk
zoo ingenomen, dat zij "haar lief broertje" Murat schriftelijk een
compliment maakte over zijn keuze van "een zoo uitermate aardig
vrouwtje, dat zich zoo uitstekend wist voor te doen."--
Slimme, sluwe Joséphine! Hoe juist en handig bestuurde zij haar
levensbootje bij den aanvang van de nieuwe eeuw. Haar invloed op
Bonaparte had zij voor een groot deel althans weten te herwinnen;
in den strijd tegen zijn familie had zij gezegevierd; door Caroline
en Murat had zij zelfs bondgenooten gekregen in 't vijandelijk
kamp en den toorn der familie Gohier, die zij den 18en Brumaire
leelijk had misleid, had zij reeds ten deele doen bedaren. Reeds
begon zij zelfs haar salons geleidelijk te zuiveren van eenige
verdachte en gecompromitteerde dames, die er te voren dagelijks
verschenen; den toegang tot den intiemen kring van Malmaison had
zij voor deze gesloten; voor de officieele partijen zond zij haar
geen invitatiekaarten meer, nadat Bonaparte eenmaal op een receptie
zijn afkeer van die "halfnaakte dames" luid en duidelijk had te
kennen gegeven. Met grooten tact hield zij zich bij alle officieele
plechtigheden op den achtergrond. Gezeten voor een raam of op een
balkon woonden zij en haar dochter die slechts bij uit de verte. Door
niets verried zij, dat zij invloed wenschte uit te oefenen op de
daden en de politiek van haar man; dien invloed zou deze trouwens
niet hebben geduld, dan zou de goede onderlinge verstandhouding met
één slag zijn verbroken. "Mij alleen het gezag" was zijn devies. Met
zichtbare voldoening liet hij haar echter begaan, toen zij, die eenmaal
op intiemen voet had verkeerd met Robespierre's zuster, die zich een
onvervalschte sans-culotte had genoemd, en onder de bloeddorstigste
leden der Conventie had verkeerd, niet alleen royalistische neigingen
begon te toonen, doch aan haar omgeving zelfs influisterde, dat de
herinnering aan den koning en zijn hof haar telkens deed ontroeren
en dat zij vurig hoopte, dat haar man de Bourbons weder op den troon
brengen zou.--Bonaparte zou dan minstens hertog en pair, en maarschalk
of connétable van Frankrijk worden met een hooge positie aan het hof
en zij hertogin en schatrijk. Dan kon er van een echtscheiding voor
haar nooit meer sprake zijn, meende zij.
Bonaparte liet haar voorloopig in den waan, dat hij de Bourbons nog wel
eens een kans zou geven. Zijn belang en zijn staatkunde brachten dit
mede; hij moest de onvervalschte royalisten in de Vendée en Bretagne
ontzien; hij wist, dat de émigrés, verarmd en vaak broodeloos, vol
heimwee uitzagen naar den dag, waarop Frankrijks grenzen voor hen
zouden worden opengesteld; thans trof hij in Joséphine een uitnemende
bemiddelaarster tusschen die edelen en de leden der Commissie voor de
Uitgewekenen; zij pleitte voor de eersten als een advocaat voor zijn
cliënt, zij schreef dagelijks smeekbrieven bij tientallen en gevoelde
zich overgelukkig als zij tot loon voor ai haar bemoeiingen eindelijk
weder een kattebelletje kon verzenden o.a. van den volgenden inhoud:
"Mevrouw Bonaparte heeft de eer de heeren Villeneuve met vele groeten
te doen weten, dat zij zijn geschrapt." [21]
Van heinde en ver, uit alle hoeken van Europa kwamen ze opdagen de
Matignons, de Clermont-Tonnerres, de Montmorencys. De hotels der leden
van het oude hof werden weder geopend; het quartier Saint-Germain
herleefde en Joséphine, de weldoenster, "die haar gunsten met zooveel
tact en gratie verleende," zag haar salons langzamerhand gevuld met de
dragers van namen, die Trianon voorheen niet zouden hebben ontsierd;
zij vond het een genot met haar dochter te verschijnen op tal van bals,
die in de kringen der royalisten werden gegeven.--'t Was het begin der
fusie, waarop Bonaparte aanstuurde en die weldra vruchten zou dragen.
Luciens houding en gedragingen als minister van Binnenlandsche zaken
maakten Joséphine's positie in die dagen nog krachtiger. Dat hij
ontevreden over den gang van zaken, waardoor niet hij zelf, doch
Napoleon op het kussen was gekomen, een samenzwering op touw zette
tegen zijn broeder, is niet bewezen; dat hij in 't begin van 1800
heulde met Bernadotte, diens vijand, echter wel; en Fouché's dreigend:
"Als ik vernam, dat de Minister van Binnenlandsche zaken samenzweerde,
liet ik hem in hechtenis nemen," uitgesproken in tegenwoordigheid
van Napoleon en Lucien (April 1800) geeft te denken. Ook Jozef, door
wiens invloed zijn zwager Bernadotte kort te voren tot staatsraad
was benoemd, onderhield relaties met zijn broeder vijandig gezinde
personen, als Benjamin Constant en mevrouw de Stael. Was dit kwade
trouw of onnoozelheid? Wie zal 't zeggen? Aanvankelijk deed hij het
voorkomen, alsof hij zich om een openbare betrekking weinig bekreunde
en liefst niet in intriges werd betrokken; hij sprak dus weinig,
schreef nog minder en scheen de bescheidenheid zelve. Al spoedig kwam
de aap uit de mouw. Hij verlangde van zijn broer, dat deze hem aanwees
tot zijn opvolger. De macht hiertoe bezat de Eerste Consul echter niet,
want deze was slechts voor tien jaar benoemd, doch herkiesbaar. In
een brief van 24 Mei begon Jozef dit verlangen reeds om te zetten
in een eisch. Zijn eer was er mede gemoeid, schreef hij. Geen andere
keuze mocht worden gedaan. Hoe kon het volgens Corsicaansche begrippen
anders? Hij was immers het hoofd van de clan!
Jozef bracht het vraagstuk der erfopvolging dus het eerst ter sprake,
deed door zijn vriend, den staatsraad Miot de Melito hieromtrent
eenige tribunen en senatoren polsen en was zoodoende oorzaak, dat
ook anderen zich hiermede begonnen bezig te houden. Door deze werd
nu ernstig overwogen, wat er gebeuren moest als Bonaparte, kort te
voren naar het leger vertrokken (Mei 1800), op het slagveld of door
de hand van een sluipmoordenaar viel; het slot was, dat door hen voor
zulk een geval niet Jozef doch de kort te voren uit de ballingschap
teruggekeerde Carnot in stilte werd aangewezen. Zoo hadden Fouché
en Talleyrand, overigens geslagen vijanden van elkander, in stilte
reeds uitgemaakt, dat Bonaparte gevallen, zij met den senator Clément
de Ris een driemanschap zouden vormen en de teugels van 't bewind in
handen nemen (Mei 1800).
Terwijl de Eerste Consul dus al dadelijk na den staatsgreep was omringd
door een netwerk van intriges, waaraan zelfs zijn broers niet vreemd
waren, was hij zelf letterlijk dag en nacht in de weer om Frankrijk
een soort van voorloopige organisatie te schenken, het binnenlandsch
bestuur een weinig te ordenen, het vertrouwen en de veiligheid bij
de natie te doen herleven en eenig geld in de schatkist te brengen.
Voorloopig waren de omstandigheden hem alles behalve gunstig, want
wilde hij bij de reusachtige taak, die hij zich zelf op de schouders
had gelegd, slagen en de pacificatie en organisatie van het binnenland
tot een goed einde brengen, dan was vrede met het buitenland hiertoe
de eerste voorwaarde. Reeds in de laatste dagen van December 1799,
had hij, brekende met de gebruiken der diplomaten, daarom eigenhandig
geschreven aan den koning van Engeland en aan den keizer van het
Duitsche Rijk met het dringende verzoek om aan den oorlog een einde
te maken; te voren reeds had hij zijn adjudant Duroc, een beschaafd,
innemend, schrander officier en een zijner tochtgenooten in Egypte,
afgevaardigd naar het hof van Berlijn om koning Frederik Wilhelm te
doen begrijpen, dat hij bij een mogelijken vrede als tusschenpersoon
zeer welkom zou wezen.
Duroc was zeer hoffelijk ontvangen; de koning een wankelmoedig, doch
vredelievend man, die zoo goed als geheel onder den invloed stond van
zijn jeugdige, bekoorlijke gemalin, was niet ongenegen bevonden de rol
van bemiddelaar te vervullen. Te Berlijn was dus oogenschijnlijk succes
verkregen. Bij het Engelsche en het Oostenrijksche kabinet was dit
niet het geval geweest. Dit laatste had Italië weder in zijn macht,
wenschte het te behouden en wilde dus geen vrede; Engeland verkoos
Malta en Egypte onder geen enkel beding aan Frankrijk te laten.
De nieuwe Incometax (een belasting op het inkomen) had de schatkist
gevuld met bijna vijfhonderd millioen gulden; de vloot verkeerde in
goeden staat. Van een vrede wilde de eerste minister William Pitt,
Frankrijks doodsvijand, dus niet alleen niets hooren, doch Engelsch
onbeschaamd was zelfs zijn antwoord op Bonaparte's voorstellen. "De
eenige wijziging in Frankrijk, welke Europa zou kunnen geruststellen,
was de terugroeping der Bourbons," schreef hij.
Opnieuw zou de oorlog dus ontbranden. Een nieuwe coalitie
ontstond. Door Pruisens invloed bleven Zweden en Denemarken
onzijdig. Rusland ging nog verder. Nadat Bonaparte hem negen
duizend krijgsgevangenen, voor rekening der Republiek geheel in
nieuwe uniformen gestoken, zonder losgeld had teruggezonden, riep
keizer Paul I zijn troepen terug uit Duitschland en werd een warm
vereerder van zijn voormaligen vijand. Toch was de macht der coalitie
nog ontzagwekkend.
Engeland, Oostenrijk, Beieren, de meeste Duitsche vorsten en Turkije
bleven over. Aan den Boven-Rijn, met den linkervleugel bij Schaffhausen
stonden onder van Kray 120.000 Oostenrijkers. Met 80.000 man was
de veldmaarschalk von Melas dwars door Boven-Italië en Piëmont op
weg naar de Var, Engeland blokkeerde Malta, trok op Minorca een
krijgsmacht samen om Toulon te hernemen, maakte de Middellandsche
Zee met zijn schepen onveilig en hield de golf van Genua bezet.
Tegenover Duitschland had Moreau in den Elzas en in Zwitserland
circa 120.000 man. In Italië stond de van zijn commando in
Zwitserland ontheven generaal Massena met 30.000 krijgers in de lijn
Genua--Savona--Col di Tenda, een slecht gevoede en gekleede troep,
het jammerlijke overschot van het eenmaal zoo trotsche leger van
Italië. De garnizoenstroepen in Toscane, de Romagna en elders niet
medegerekend, was dit alles wat Frankrijk in 't begin van 1800 in
eerste linie kon brengen. Wel stonden er in Holland, de Vendée en
de vestingen nog enkele afdeelingen doch alleen een geniaal man op
't gebied van organisatie en legerbeheer zou bij machte zijn uit die
ver uiteenliggende elementen een derde bruikbare krijgsmacht te vormen.
Die man was Bonaparte. Toornig over Engelands antwoord op zijn
vredesvoorstel, vol vertrouwen op zijn nieuwe staatshoofd, leverde
Frankrijk hem binnen enkele weken 100.000 jonge soldaten (conscrits)
40.000 paarden en een talrijke artillerie. Bij honderden keerden de
oudgedienden, officieren en manschappen, in de gelederen terug. Weldra
zou de Republiek ruim 200.000 goed geoefende krijgers aan haar
oostelijke grenzen bijeen hebben.
Reeds den 25en Januari had Berthier, de minister van Oorlog, bevel
ontvangen, in de lijn Lyon-Dijon-Châlons s. Marne in alle stilte
een derde, een reserve-leger van 60.000 man samen te brengen en het
te vereenigen met het leger van Moreau. Gedekt door den Rijn wilde
Bonaparte zijn krijgsmacht snel in den omtrek van Schaffhausen
bijeentrekken, de rivier hier onverhoeds overgaan, zoodoende
reeds dadelijk bij het openen van den veldtocht in von Kray's
rug en linkerflank verschijnen, dien generaal afsnijden van zijn
operatielijnen en depôts, hem tegen den Rijn dringen en vernietigen.
Om Europa zand in de oogen te strooien en het doel te verbergen
deed Bonaparte in 't begin van Maart officieel bevel geven tot de
samenstelling eener reserve-armee bij Dijon. Werkelijk togen eenige
oude officieren, veteranen en recruten derwaarts; ook begon men hier
oefeningen te houden, maar alles op zoo onbeduidende schaal en met zoo
weinig personeel, dat de Engelsche pers en haar caricatuurteekenaars,
die eens waren gaan kijken, zich over Boney (Bonaparte's scheldnaam)
en zijn reserve-armee begonnen vroolijk te maken. "Wou hij met
zoo'n zoodje trekbeenen en melkmuilen te velde gaan. 't Was te
belachelijk." Over de nieuwe Fransche macht maakte Europa zich weldra
dan ook volstrekt niet meer bezorgd.
Hiermede had Bonaparte zijn doel bereikt; de tegenpartij was
misleid. Intusschen togen uit alle garnizoenen van Frankrijk
onafgebroken groote en kleine afdeelingen oude beproefde soldaten
onopgemerkt met kleine dagmarschen steeds verder naar 't zuidoosten,
naar Zwitserland, want daar in de bergen, niet bij Dijon doch
bij Zürich zou zich de macht verzamelen, bestemd om von Melas te
verpletteren. Reeds den 18en Maart zette Bonaparte voor haar een
marschweg uit over den Splügen naar Bergamo dus naar Melas' rug, in
't begin van April gaf hij Massena den raad uitsluitend defensief
op te treden, tot de uit Zwitserland over den St. Gotthard of den
Simplon naderende armee in Italië was verschenen; dan moest hij zich
over Turijn met deze in verbinding stellen. Melas' offensief optreden
stuurde dit plan echter in de war; hij dreef Massena terug en in
weerwil van diens even talentvol als stoutmoedig gedrag was deze
half April verplicht zich in Genua op te sluiten. Von Melas begon
het beleg. Suchet, Massena's onderbevelhebber, was op Nizza en de
Var teruggeworpen.
Den 24en April wist Bonaparte van dezen toestand weinig meer dan "dat
het leger met de Oostenrijkers handgemeen was," zooals hij schreef
aan Carnot en "dat het reserveleger dus geen uur meer te verliezen
had, wilde het Massena hulp bieden." Berthier ontving dus bevel
zijn macht van Zürich te verplaatsen naar Genève en van hier over
den Simplon of over den grooten St. Bernard Italië binnen te vallen,
dan zou von Melas tegen hem moeten front maken. Zoolang Moreau von
Kray niet krachtig had aangegrepen en teruggeworpen, viel aan een
tocht over de Alpen echter niet te denken; hij ontving dus nogmaals
en nu uitdrukkelijk bevel op te rukken. "Door zijn aarzelen bracht
hij de veiligheid der Republiek in gevaar. Massena moest geholpen."
Moreau zag dit eveneens in. Ondanks zijn belangrijk tekort aan paarden
en materieel opende hij den 25en April den veldtocht, trok, zijn eigen
plan volgende, bij Straatsburg, Oud-Breisach en Bazel den Rijn over,
misleidde zoodoende von Kray omtrent zijn werkelijk aanvalspunt, deed
generaal Lecourbe, die met zijn macht reeds bij Schaffhausen stond,
hier nu eveneens de rivier passeeren, wierp hem op Stokach met zijn
rijke magazijnen, greep von Kray zelf aan bij Engen, dwong hem ten
slotte na een reeks van groote en kleine gevechten den 10en Mei tot
den aftocht naar Ulm, doch kon dit groote succes niet vervolgen,
omdat Bonaparte hem uitdrukkelijk bevolen had deze vesting niet te
passeeren. Een decreet der Consuls van 5 Mei, hem door Carnot zelf
gebracht, beval hem tevens nogmaals circa een vierde zijner sterkte af
te geven aan Bonaparte. Onder de bevelen van Moncey ging die afdeeling
over den St. Gotthard op weg naar Italië.
"Slaat duchtig los op den eersten den besten, die uit het gareel
springt," schreef Bonaparte, die begin Mei Parijs had verlaten,
drie dagen later uit Genève aan de consuls en verried door die
woorden alleen reeds hoe goed hij van den toestand te Parijs op de
hoogte was en hoe weinig betrouwbaar hij dien toen nog achtte. De
voorafgaande weken had hij aan de samenstelling en uitrusting van
het reserve-leger schier dag en nacht gewerkt. Thans vond hij de
toebereidselen tot den overtocht over de Alpen bijna voltooid;
een reusachtige voorraad levensmiddelen en krijgsbehoeften was
van uit Genève langs den marschweg bij Villeneuve, St. Moritz,
Martigny en St. Peter bijeengebracht; de artilleriemunitie zou door
muilezels worden vervoerd. De affuiten waren uit elkander genomen;
de vuurmonden geladen op sleden, die later in de passen op last van
Marmont, den commandant der artillerie, vervangen werden door in de
lengte doorgezaagde en uitgeholde boomstammen. Door generaal Marescot
was de bergweg verkend en eenigermate begaanbaar bevonden en in den
nacht van den 14en op den 15en Mei begon de tocht; de infanterie zwaar
bepakt met mond- en krijgsvoorraad, de cavalerie en de artillerie
met de paarden aan de hand, Lannes met de voorhoede aan de spits. Om
het gevaar van lawines onderweg te verminderen, werd hoofdzakelijk
's nachts gemarcheerd. Toen het klooster nabij den top van den pas
bereikt was, vonden de soldaten hier brood en wijn, door Bonaparte's
zorg daarheen gebracht en een ware lafenis na een marsch van ruim
acht uur bergopwaarts. In twee uur tijds werd daarna het dorp St. Remy
bereikt en de gebaande weg weder betreden.
In de vijf volgende dagen en nachten waren de bergpassen van den
St. Bernhard onafgebroken vol soldaten en materieel. Den 20en volgde
Bonaparte de beweging aan den staart der achterhoede. Tot zoolang
was hij te Martigny blijven toezien, dat geen stuk van 't materieel
werd achtergelaten. Van Suchet aan de Var had hij bericht, dat von
Melas zijn stellingen bij Nizza nog niet had ontruimd. In zes dagen
kon de maarschalk Ivrea, dat Lannes reeds naderde, onmogelijk hebben
bereikt. Gevaar voor een aanval van die zijde dreigde voorloopig dus
nog niet.--In een grijzen overjas gehuld, gezeten op een muildier
en alleen vergezeld door de Bourrienne en Duroc, begon hij den
overtocht. Aan het klooster hield hij even halt, schonk den prior een
vorstelijke gift voor zijn hulp, beloonde zijn gids Dorsaz, een jongen
man uit Wallis, die zijn muildier geleid en hem tegen een leelijken
val behoed had, eveneens zoo rijkelijk, dat de man voor zijn verder
leven was geborgen. Dienzelfden avond nog bereikte hij Etroubles,
daarna Aosta in het dal van dien naam en stond aan den zuidelijken
voet der Alpen. Ongevallen waren bijna niet voorgekomen; het was
mooi weder gebleven; geen enkele maal had een sneeuwval den marsch
der troepen bemoeilijkt. In vijf dagen tijds was de tocht volbracht.
"Een wonderdaad, grooter dan die van Hannibal," heeft Thiers deze
genoemd. Met dien lof stemmen wij niet geheel in. Geniaal was het plan,
dat den grondslag er van vormde, doch de te overwinnen materieele
bezwaren waren niet zóó groot, als men het heeft doen voorkomen. In
de Middeleeuwen en in de XVIe en XVIIe eeuw tijdens de oorlogen in
Italië zijn Fransche legermassa's de Alpen bij herhaling onder veel
ongunstiger omstandigheden overgetrokken. Iets nieuws was het dus
niet; ieder ander energiek generaal, die over voldoende middelen
beschikte, had hetzelfde kunnen doen. En nu de tocht van Hannibal,
den held van Carthago? Vijfhonderd uren gaans van zijn land, zonder
operatiebasis, zonder de minste kans op hulp, zonder veel meer dan
enkele vage gegevens omtrent den geografischen toestand van het
bergterrein, dwars door een woeste onbekende streek, ondernam hij
het vermetele waagstuk aan de spits eener cavalerie, die wel aan het
heete woestijnzand, niet aan de sneeuw in een hooggebergte gewoon
was, met een reeks olifanten, die met hun logge lichaam in de breedte
heel wat meer ruimte eischten dan een paard of een muilezel en langs
een pad, dat voet voor voet met de hand moest worden verbreed om het
te kunnen passeeren. Met dezen tocht kan die van Mei 1800 dus niet
worden vergeleken, doch al 't geen Bonaparte in die dagen verrichtte
moest tegenover de tijdgenooten ongemeen wonderbaarlijk heeten. De
tijden en de toestanden leidden er toe.
Om deze reden zeker achtte het Tribunaat het dus ook geen bezwaar,
dat Bonaparte zich aan het hoofd stelde van het reserveleger hoewel
de "grondbeginselen der Constitutie van het jaar VIII den Eersten
Consul niet veroorloofden het bevel hierover op zich te nemen." In
naam bleef Berthier commandant. Wanneer de Eerste Consul slechts als
overwinnaar en vredebode terugkeerde waren de tribunen tevreden.
Reeds te Martigny had hij bericht ontvangen, dat de voorhoede bij het
dorpje Bard was gestooten op een sterkte, die door de Oostenrijkers
was bezet, de hoofdstraat van genoemd dorpje met haar vuur in de
lengte bestreek en zich niet verkoos over te geven. Langs een smal
geitenpad waren de infanterie en de cavalerie der voorhoede om de
sterkte heen getrokken, maar de artillerie had niet kunnen volgen.
Te Etroubles gekomen, was Bonaparte wel zeer ontstemd, dat deze
hem aanvankelijk als zoo onbeduidend geschetste sterkte nog niet
was genomen, doch in zijn voornemens bracht die verhindering geen
verandering. Marmont deed de dorpstraat met mest bedekken, de raderen
der voertuigen en hun rammelende deelen met stroo omwinden en in
enkele nachten sleepten de soldaten zelve al de vuurmonden met
toebehooren zonder verliezen van beteekenis voorbij het kasteel,
terwijl de troepen het geitenpad volgden.
Den 24en nam Lannes Ivrea met storm. Zijn artillerie deed hierbij flink
haar plicht. Ook het kasteel van Bard viel weldra (1 Juni.) "Wie had
kunnen vermoeden, dat de Franschen den St. Bernhard met vuurmonden
passeeren en deze tegen een kasteel richten zouden, dat eigenlijk
alleen tegen geweervuur bestand was," schreven de Oostenrijkers.
Door het kabinet van Weenen en zijn eigen agenten en spionnen omtrent
dat schijnleger bij Dijon gerustgesteld, had Melas zijn troepen
nog altijd voor Genua, aan de Var in verschillende garnizoenen
verspreid staan met Turijn als centraalpunt. Dat Bonaparte de Alpen
was gepasseerd en snel op hem aanrukte, wilde hij in 't eerst niet
gelooven. Toen meende hij uit diens bewegingen te moeten afleiden,
dat hij naar Turijn wilde, generaal Turreau bij den Mont Cenis te
hulp. Eerst toen hij bericht ontving, dat Bonaparte hem had misleid
en den 2en Juni, onder luide geestdriftsbetuigingen der bevolking,
Milaan was binnengerukt, dat zijn eigen afdeelingen overal waren
teruggeslagen, dat Pavia met zijn schat van levensmiddelen, wapens
en pontonmaterieel den 3en door Lannes was bezet, begon hij het
gevaarvolle van zijn positie in te zien en besloot hij de linie van
de Adda los te laten, zijn troepen in allerijl bij Alessandria te
verzamelen en door de vlakte van Marengo en over Piacenza naar de
Mincio en Mantua af te marcheeren, voordat Bonaparte hem dit beletten
kon. Voor dit alles was tijd noodig; hoewel het uitgehongerde Genua
zich den 4en Juni aan hem had moeten overgeven na een verdediging,
die in de krijgsgeschiedenis altijd een schitterende bladzijde
zal blijven vullen; hoewel de insluitingsarmee onder generaal Ott
hierdoor terstond in beweging kon worden gezet, kwam deze toch reeds
te laat. Den 9en vond Ott bij Montebello den even onverschrokken als
talentvollen Lannes tegenover zich en ontving van hem een zoo geducht
pak, dat hij met verlies van bijna de helft zijner sterkte ijlings
op Alessandria moest teruggaan. Toen von Melas, na een stormachtige
zitting van den krijgsraad, in den vroegen morgen van den 14en Juni
zelf ten aanval oprukte, het riviertje de Bormida passeerde en
zich met volle kracht wierp op de divisiën van Victor en Lannes,
die zich met de cavalerie van Murat, front naar het westen, in de
uitgestrekte vlakte van Marengo hadden ontwikkeld, waren de wapenen
hem aanvankelijk gunstig; reeds meende hij zich van de overwinning
verzekerd, toen om vier uur in den namiddag de kans eensklaps keerde.
De generaal Desaix, enkele dagen te voren uit Egypte teruggekeerd, door
Bonaparte terstond met een divisie-commando belast, doch tengevolge
eener bijzondere opdracht in den voormiddag nog niet aanwezig, was
kort te voren, ver voor zijn troepen uit, op het slagveld gekomen. De
Franschen, overal teruggeworpen, waren in vollen aftocht; in de
verte vormde generaal von Zach, von Melas' chef van den staf, zijn
zegevierende krijgers reeds voor den afmarsch tot een dichte massa. De
ruim zeventigjarige opperbevelhebber was naar Alessandria teruggereden
om uit te rusten en aan de kabinetten van Europa bulletins te zenden
van zijn overwinning.
Op Bonaparte's vraag hoe Desaix den toestand beoordeelde, haalde deze
zijn horloge uit. "Deze slag is verloren, maar 't is eerst drie uur;
dus is er nog tijd genoeg om een tweeden te winnen."
Dit woord is Bonaparte als uit het hart gegrepen. Terstond geeft
hij bevelen. Adjudanten rennen over het slagveld. De teruggaande
afdeelingen staken haar beweging, beginnen weder front te maken, in
haar verband terug te komen en vormen weldra een dunne lijn tusschen
Castel-Ceriolo, den rechtervleugel en San Giuliano, het midden. Hier,
door een terreinplooi aan het oog onttrokken, ontwikkelt Desaix
intusschen zijn 6000 man, die reeds tien uur hebben gemarcheerd, tot
het gevecht; Kellermans cavaleristen komen schuin achter hen; twaalf
vuurmonden onder Marmont, al wat er aan artillerie is overgebleven,
rijden op vóór het front.
Bonaparte rijdt vlug door de gelederen en electriseert zijn soldaten
door zijn taal.--Als het hoofd van von Zachs breede, logge colonne
Desaix dicht genoeg is genaderd, dreunt en dondert het eensklaps uit
al die kanonnen tegelijk; een dichte hagelbui van schroot giert en
huilt over het veld en slaat in de dichte drommen.
Nog zijn de schrik en de verwarring, door dit zware onverwachte vuur
teweeggebracht, niet half geweken, als Desaix aan de spits van de 9e
halve-brigade verschijnt op den rug van de terreinplooi, die hem en
zijn mannen tot nu toe voor den vijand verborgen hield. Een salvo op
den kortsten afstand kraakt uit honderden geweren; dan gaat het er
op in met 't blanke staal in de vuist, en wat niet valt of vlucht
voor dezen aanval der "Incomparable," zooals de 9e van dien dag af
heeten zal, bezwijkt onder de geduchte sabelhouwen der dragonders
van Kellerman, die chargeeren als razenden. In een oogwenk zijn 2000
gevangenen gemaakt. Zelfs von Zach moet zijn degen overgeven.
Thans roffelen de trommen langs het Fransche front. Voorwaarts
gaat het, op die dichte massa's Oostenrijkers in, die, op elkander
gedrongen, door eigen dragonders half onder den voet gereden, het hoofd
verliezen en niet meer luisteren naar hun officieren. Kaim en Haddick
trachten nog, hen in Marengo te doen stand houden. Hun cavalerie
tracht te chargeeren, maar moet wijken voor de garde grenadiers te
paard onder Bessières en Eugène de Beauharnais. Bij de ruiterij van
Ott ontstaat een paniek.--"Naar de bruggen! Naar de bruggen!" gilt
alles. De storm naar deze zwakke overgangen begint. Infanteristen,
cavaleristen, artilleristen, één kluwen vlucht en stormt er heen,
de Franschen hen na, dronken van vreugde en geestdrift, de wapperende
vanen hoog in den wind!
Bij de bruggen neemt de verwarring schrikbarend toe. Velen trachten
de Bormida te doorwaden; vuurmonden geraken vast in het slijk van den
bodem. De paniek wordt algemeen. Menschen, paarden, kanonnen, bagage,
alles valt in handen der Franschen. Half wanhopig moet von Melas,
die naar het slagveld is teruggekeerd, dit tooneel aanschouwen.
Die dag kostte hem meer dan 10.000 man aan dooden, gekwetsten en
gevangenen. De staven zijner korpsen waren zwaar gehavend, een massa
officieren gevallen. Bij het appèl ontbraken ook bij het Fransche
leger ruim 4300 officieren en soldaten; ook hier waren de staven zeer
gedund. Het zwaarste verlies was echter de dood van Desaix; een der
eerste vijandelijke kogels had hem getroffen. Zijn adjudant Savary
had zijn lijk gevonden en het naar het hoofdkwartier overgebracht.
De Bourrienne kwam zijn chef gelukwenschen: "Wat een prachtige
dag!"--"Prachtig zou die geweest zijn, als ik Desaix hedenavond op
het slagveld had kunnen omhelzen," zeide Bonaparte.
Reeds den volgenden morgen kwam de prins van Lichtenstein
onderhandelen; weldra werden de voorwaarden eener conventie te
Alessandria geteekend.
Twee rivieren, de Chiesa en de Mincio, gaven hierbij de grenzen aan
voor een strook onzijdig terrein tusschen de legers. Genua, al de
sterkten in Piëmont, Lombardije en de Legatiën gingen in Fransche
handen over. Aan von Melas met zijn troepen werd vrije aftocht verleend
naar Mantua. Italië was heroverd.
Den 17en was Bonaparte, toegejuicht als een vorst, te Milaan terug. De
Cisalpijnsche republiek werd hersteld, de Ligurische gereorganiseerd
en weder onafhankelijk verklaard. Piëmont, waarvan de koning naar het
eiland Sardinië was geweken, ontving een voorloopig bewind. Generaal
Jourdan, de vurige republikein, werd als commissaris der Republiek
belast met de leiding der zaken en aan Massena, den heldenfiguur van
Genua, werd het oppercommando over het leger in Italië opgedragen.
Nog onder den indruk, dien Marengo's met bloed bedekte vlakte op hem
had gemaakt, vurig naar vrede verlangende en begrijpende, dat, al had
hij op zijn eerste schrijven niet rechtstreeks antwoord ontvangen, zijn
standpunt als overwinnaar hem thans nòg meer recht van spreken gaf,
had de Eerste Consul terstond opnieuw aan den keizer van Oostenrijk
geschreven:
"Op het slagveld, te midden eener massa gekwetsten, omringd
door duizenden lijken, smeek ik Uwe Majesteit gehoor te geven
aan de stem der menschelijkheid en niet te dulden, dat twee
dappere natiën elkander om hals brengen voor belangen, welke
hun vreemd zijn. Omdat ik dichter bij het oorlogstooneel sta
dan U, rust op mij de plicht bij Uwe Majesteit hierop aan
te dringen. Uw hart kan niet zoo diep zijn getroffen als het
mijne, enz."
't Was een lange brief; tegelijk met het verdrag van Alessandria
werd hij verzonden. Bij later nadenken gevoelde Bonaparte spijt,
dat hij zich daarin te veel mensch, te weinig staatsman getoond had.
Te Milaan sprak hij kardinaal Martiniana, een vriend van den nieuwen
paus Pius VII [22] en verklaarde hem, dat hij met den Heiligen Stoel
in vrede leven en dezen zelfs tegen zijn vijanden in bescherming
nemen wilde, als de kerkvorst zich voor redeneering vatbaar betoonde
en den tegenwoordigen toestand van Frankrijk en dien van de wereld
begreep. Den volgenden dag woonde hij een plechtig Te Deum bij in
Milaans oude hoofdkerk.--"Wat de godloochenaars te Parijs hiervan
zeggen, laat mij koud; ik ga die plechtigheid in volle staatsie
bijwonen," schreef hij aan zijn mede-consuls. Zijn officieren en
soldaten, volbloed republikeinen, die van geen kerk of geestelijkheid
meer wilden hooren, gaven hun ongenoegen over deze daad wel te kennen,
doch hieraan stoorde hij zich niet.
Te Milaan regelde hij ook het feest van den 14en Juli, den verjaardag
der omwenteling te Parijs.--"Geen naäpen van vroegere feesten wil ik,
ook geen wagenrennen. Deze waren op hun plaats bij de oude Grieken,
want zij streden op wagens; voor ons, Franschen, hebben ze geen
beteekenis; ook geen zegebogen verlang ik. Mijn zegeboog zie ik in
de tevreden gezichten van de bevolking," schreef hij.
In het laatst van Juni was hij onderweg naar Parijs en passeerde hij
den Mont Cenis met het voornemen op dezen bergweg, een der kortste
verbindingen tusschen de hoofdstad en Italië, een klooster te doen
bouwen in den trant van dat op den St. Bernhard. Dat hij reeds in die
dagen verteerd werd door dorst naar grootheid en roem, verried hij aan
zijn reisgenooten Duroc en Bessières. "Binnen twee jaar heb ik Caïro,
Milaan en Parijs veroverd. Kwam ik morgen te vallen, dan zou mijn naam
in een boek over de wereldgeschiedenis nog geen halve pagina vullen,"
zei hij onder anderen.
Juichte gansch Frankrijk over een zegepraal, die vrede kon brengen, te
Parijs bij Talleyrand en Fouché, bij Carnot en Lafayette, bij Lucien,
Jozef en Bernadotte, bij de mannen dus, die over de huid reeds aan
't onderhandelen waren geweest, voor dat de beer was geschoten, was de
vreugde matig. Reeds had het gerucht geloopen, dat Bonaparte den slag
en het leven verloren had en er was geïntrigeerd van belang. Bonaparte
wist dit echter. Door de tijdige komst van Desaix had de fortuin hem
bij Marengo zoo wonderbaarlijk gediend, dat het geloof aan een groote
rol op het wereldtooneel, die de Voorzienigheid voor hem had weggelegd,
had post gevat in zijn ziel, een ziel die door zijn afstamming en door
een langdurig verblijf in Egypte toch reeds eenigermate tot fatalisme
overhelde. Zijn uur kon dus nog niet zijn gekomen, dacht hij. Hij wilde
dus vergiffenis schenken en vergeten, alleen deed hij Carnot het loodje
leggen, ontnam hem de portefeuille van Oorlog en schonk ze aan Clarke.
Door krijgskundigen is hem verweten, dat hij bij den opmarsch tegen
von Melas' verbindingen met de Mincio zijn troepen te veel had
versnipperd, dat hij hierdoor bij Marengo verreweg in de minderheid
was en dat alleen de tijdige komst van Desaix hem ten slotte de zege
had doen behalen. Al is het waar, dat hij aan Desaix op dien dag de
overwinning heeft te danken, toch is het verwijt slechts ten deele
gegrond, want aangenomen zelfs, dat hij bij Marengo was verslagen, kon
de terugtocht over de Po bij Piacenza hem niet worden belet. Binnen
vier en twintig uur had hij daar een voldoende macht versche troepen
kunnen bijeenbrengen om von Melas met alle kans op succes opnieuw
aan te grijpen.
Hulde aan een infanterie, voor 't meerendeel conscrits, die door haar
taaiheid, haar marschvaardigheid en haar volkomen vertrouwen op haar
chef dezen in staat stelde, zijn op de kaart ontworpen plannen om
te zetten in energieke, snel uitgevoerde daden; alleen deze brengen
de beslissing.