_99_ Sunt autem pronomina finita _tria_ [ego tu ille], infinita
septem, minus quam finita sex, possessiua quinque. et haec
sunt pronomina. in rerum natura plus non inuenies. omnia
pronomina quae sunt inuenta in latina lingua ista sunt:
finita sunt tria: ego tu ille, infinita septem:
quis qualis talis 5
tantus quantus quotus totus, minus quam finita sunt sex:
ipse iste is hic idem sui, possessiua sunt quinque: meus
tuus suus noster uester. alia pronomina non inuenies. sed
dicere mihi habes: dixisti mihi alia pronomina non inueniri,
sed inueni alia, dico tibi: ego dixi, quia non sunt 10
primigenia quae dicit Varro, sed deductiua. multum interest
utrum sit aliquid naturale an aliquid deriuatum.
_99._ Pomp. comm. art. Don. XVIIII 4 p. 239 Lind.: *Sunt autem
... sed deductiua*. Prob. inst. art. p. 131, 25: qualitas
pronominum in quattuor formas diuiditur: finita minus quam
finita infinita possessiua. finita pronomina sunt, quae
notant certum numerum, certam personam. haec tria sunt
tantum: ego tu ille ... minus quam finita forma sex haec
pronomina continet tantum: ipse iste is idem sibi hic ...
infinita forma decem nouem haec pronomina continet tantum:
qui uel quis quidam quicumque quisquam quisquis quisnam
quispiam aliquis nequis siquis qualis qualiscumque talis
quantus quantuscumque tantus quotus quotuscumque totus ...
possessiua forma quinque haec pronomina continet tantum: meus
tuus suus noster uester. _cf._ Serg. comm. in Don. p. 1847P.
Cledon. comm. in Don. p. 1906P. Seru. comm. in Don.
p. 1785P.: qualitas pronominum principaliter bipartita est.
omnia enim pronomina aut finita sunt aut infinita. finita
sunt, quae recipiunt personas, id est quae definiunt
personas, et sunt tantum tria: ego tu ille. sed ille
plerumque uariatur. nam si ad praesentis personam refertur,
tunc recte finitum est, si de absente dicatur, minus quam
finitum est. infinita autem pronomina uarias habent species.
nam licet omnia quaecumque non recipiunt personas infinita
sunt, tamen alia dicuntur generaliter infinita, alia minus
quam finita, alia articularia uel demonstratiua, alia
possessiua. generaliter infinita sunt, quae unicuique
personae aptari possunt, ut est quis, et sunt haec septem
tantum: quis talis qualis quantus tantus quotus totus. minus
quam finita dicuntur, quae commemorationem habent notarum
personarum, ut est ipse. haec sunt sex tantum: ipse iste is
hic idem sui ... possessiua dicuntur pronomina, quae nos
aliquid possidere ostendunt, ut est meus tuus ... sunt autem
possessiua pronomina quinque tantum: meus tuus suus noster et
uester. absque his pronominibus, quae omnia sunt uiginti et
unum, nullum aliud quod suam originem habeat poterit
reperiri, sed si qua sunt compositione fiunt. _cf._ Diom.
p. 329, 5.
_Huius fragmenti non nisi extrema uerba mihi cum AB, de quibus
uid. adnot. ad fr. 97, conlata sunt_
1 tria _add. et_ ego tu ille _uncis inclusit
Wachsmuth_ || 2 septim _infra quoque G = cod.
Guelferbytanus Lindemanni_ || 3 inuenis _libri_ ||
11 primigenia _AB_ primogenia _corr. ab alt. man.
in_ primigenia _G_ || 12 aliquid a naturali _AB_ ||
diriuatum _B_ deriuatiuum _corr. in_ deriuatum _G_
_100_ Pronomen quia non fungitur officio nisi praemisso
nomine, ideo haec pars a Varrone succedanea dicitur,
quia non potest in eadem locutione esse; hoc est quia bis
nomen repeti non potest. ordo tamen hic custodiendus
est, ut nomen in praecedenti sit loco, pronomen in subiectis. 5
_100._ Cledon. comm. in Don. p. 1905P.: *Pronomen quia ... in
subiectis.* Seru. comm. in Don. p. 484 Lind.: (pronomina)
sunt particulae, quae fastidium repetitionis excluderent
succedendo in ipsa nominis significatione. p. 501: pronomen
dictum est quasi pro nomine, eo quod fungitur officio nominis
... et ideo etiam in subiectis locis ponuntur.
1 non _om. B de quo uid. ad fr. 96_ || 2 barrone _B_ ||
succedanea _Bondamus uar. lect. II 2 p. 115_
succedat in ea _B_ || 3 poteset _B_ || 4 potes _B_
_101_ Per C ‘cum’ aduerbium erit temporis ut: cum uenerit
loquemur, cum uoles ibimus, _cum_ petieris feres. |
_de cod. uid. adnot. fr. 44_
Varro aduerbia localia, quae alii praeuerbia uocant,
quattuor esse dicit: ex in ad ab. ‘ex’ locum significat unde
egredimur ut ex area, ‘in’ locum in quem ibimus ut in 5
aream, ‘ad’ locum ad quem adimus ut ad parietem, ‘ab’ locum
a quo discedimus ut a pariete. horum duorum aduerbiorum,
ex et ab, poste riores literae solent demi, alias
recte alias perperam. quando ergo ex, quando e dici
oporteat ex consequentibus uocabulis animaduertitur. 10
item et ‘apud’ locum significat ut: [accede ad me] qui dominati
apud me sunt, apud illum est. ‘de’ quoque nonnumquam
pro ‘a’ ponitur, et nonnumquam pro ‘ex’, pro ‘a’
ut in hoc ... ‘de prouincia uenire’ qui se dicit; nam perperam
est, imus enim in prouinciam ut in nauem et in 15
circum, eximus ut e naue e circo sic e prouincia. de prouincia
existimamus cum de ea bene aut male praedicamus,
de naue dicimus cum longa an oneraria sit rogamus, de
circo cum flaminius an maximus. item uitiose dicitur senatum
habere apud aedem Apollinis, quod in aede dici 20
oportet. et ‘de senatus sententia’ uitiose, nam debent dicere
ut ex mea sententia ex tua sententia, sic ex sensatus
sententia. item qui dicunt ‘de senatu redii’ potius quam e
senatu, eo quod quo _quom_ imus IN dicimus, inde cum redimus
dicendum ex. ex senatu eiectus potius quam de senatu. 25
male imperant qui dicunt ‘de tabulis quid dicere’. de tabulis
enim is dicit qui eas laudat aut culpat, e tabulis is
dicit qui quod est in his scriptum recitat scriptumue
pronuntiat. si eas uidet, potius dici oportet ‘legi’, contra
quam ‘dici’, eas literas _si_ non spectat. ‘a capite dempta’ qui 30
uocant male appellant, quod sunt de capite dempta non
a capite, ‘ad caput additum’ recto dicitur si est extra caput
quod additur. qui transcribunt tabulas, non describunt
sed exscribunt, qui quales sunt scribunt ii describunt. a
scena uenit spectator, e scena uenit qui egit, contra spectator 35
e theatro, a theatro actor, de scena loquitur qui de ea
bene an male ornata sit loquitur, in scena pronuntiat _actor_.
qui hoc idem subtilius uult dicere non in scena sed pro
scena dicit pronuntiare actorem. nam scena significat
graece ‘domus’, e scena actor exiit, uenit in pulpitum ac 40
uestibulum, pro scena itaque actor est. cum eo uenit dicimus
prodire, qui domo excedit procedere, qui ex ea quid
ducit producere. pro rostris dici oportet cum is qui contionatur
iis dicit qui ante rostra sunt, pro rostris enim et
ante idem sunt. in rostra ascendit, e rostris descendit, de 45
rostris dicit qui ea cuiusmodi sint dicit. in contione stat,
e contione uenit, de contione dicit. inscribunt quidam
literis ‘e’: datae ‘e Gallia’, item ‘e Roma’, uitiose. nam sic
dici oportet: ‘in Gallia’ et ‘Romae’. dantur enim in loco,
afferuntur e loco, sequitur ut dentur in Gallia et Romae. 50
[praepositio nonnunquam per unam literam scribitur, sed
per diminutionem ut ebibit pro exbibit.] ‘ab Roma uenio
μεταπλασμὸς est pro ‘Roma’.
_101._ Ter. Scaur. p. 2262P.: *Per C cum ... petieris feres.*
alii sic: quotiens V sequitur, Q ponendum, ut per QVO
litteras: mequom tequom quotus quotiens aliquotiens. in
ceteris uocalibus id est _AEIO_ (est eo P) C ponendum, ut
* cecidit Cornelius citatus. *Varro aduerbia ...
animaduertitur.* nam si id quod sequitur, litteram habet
primam semiuocalem aut mutam ‘e’, dictum leuius uidebitur, ut
e Gallia et e Tuscia. quotiens uero uocales secuntur in eo
quod sequitur _AEO_, simplicem et eandem habent rationem,
quod ‘ex’ praeponitur; ut in his: ex arce, ex Eryco, ex
Olympo, aliter enim fiunt hiulca, ut e arce, e Eryco,
e Olympo. si uero in uocabulo quod sequitur princeps littera
uel I uel V fuerit, duas habet rationes. nam (unam B) si
aliqua uocalis proxima coniuncta est in syllaba eadem, tunc
sicut, cum est semiuocalis aut muta, obseruare dixi oportere.
ita in his debet fieri, ut est e Vaticano e Iudaea. sin
uocabulam duas uocales proxime non habuerit coniunctas,
quorum sit littera princeps V aut I proinde atque A E O sit
obseruandum, quod potius dici oportet ex Irpinis quam e
Irpinis, ex Vmbria quam e Vmbria. similiter in H littera
obseruari debet, ut in A E O litteris, ne dicamus e Hymetto
(hymaesto _bis B_) sed ex Hymetto. similiter est in ‘ab’.
quisbusdam diligentioribus leuitatis causa solet demi B
(p _B_), cum propositum _est_ uocabulis aut nominibus
locorum. in quibus principes sunt litterae semiuocales aut
mutae, eam repudiant: a Baiis, a Capua, a Dertona. contra non
demitur B, cum in uocabulis aut nominibus est primum A E O,
ut ab Aricia, ab E_le_a. sin V aut I, duplicem habent
rationem. si enim sunt solae, dicuntur ut reliquae uocales:
ab Apso ab Illyrico (ababs abilli dico _B_). sin proximas
litteras uocales secum habent coniunctas, proinde obseruandum
est, an sint semiuocales, an mutae: a Venusia, a Ianiculo.
*item et ... pro Roma*. singularis numerus per unam I
litteram scribitur: docilis facilis, pluralis autem per E et
I ut facileis docileis, ut ex hoc appareat singularis utrum
(idem _corr. in_ item _B_) sit appellatio an pluralis.
aureis, quas modo aetheris scribimus, modo quibus audimus
(quomodo audimus quibus _B_). nec (ne _B_) minus a nobis I
singularis in fraude produci potest, ut uidis (uidi _B_)
scribitur. si autem cum eadem I littera, aliud breue, aliud
longum est ut illa et pila. apices ibi poni debent ubi iisdem
litteris alia atque alia res designatur, ut uenit et uênit,
aret et âret, legit et lêgit ceteraque his similia. super I
tamen litteram apex non (in _B_) ponitur, melius enim I _in_
pIla in longum producetur. ceterae uocales, quia (_an_ quae
_uel_ quom?) eodem ordine positae diuersa significant, apice
distinguuntur, ne legens dubitatione impediatur, hoc est ne
os hos aedes pronuntiet. Gramm. inc. p. 452 Endl.:
praepositiones locorum quattuor uulgo seruantur (_an_
asseruntur?): ex in ad ab. duae primae quo itur et unde
exitur significant, ut in arcem et ex arce; duae sequentes
quo aditur et unde abitur, ut ad simulacrum et ab simulacro.
antiqui in duabus praepositionibus ex et ab sequentes
demebant litteras, si proximum uerbum semiuocalem primam aut
mutam habiturum erat ut: e Galliae locis, quoniam ex minus
leuem compositionem facit. hoc consuetudo non conseruat,
dicitur enim ex Gallia. illud seruamus, si uocales secuntur
ut praeponamus: ex Eryco, ex Olympo. si sequitur I aut V,
habetur ratio duplex antiquorum, nam si uocalis aliqua
iungeretur, demebant X: e Vaticano e Iudaea. hoc consuetudo
non seruat. si per se essent sine aliqua uocali,
X adiiciebant, ut ex Illyrico ex Vmbria, item si H
praeponeretur: ex Hymetto. hoc seruamus et quidem si secuntur
uoces, in quibus consonantes primae sunt, detrahimus B, ut a
Capua, a Dertona. in quibus uocales secuntur, B praeponimus,
ut ab Erycinis ab Atheniensibus. si I aut V sequatur, item ut
supra duo seruantur modi, si per se sunt _admittunt_, ut ab
Illyrico ab Vrbino, si cum altera uocali amittunt, ut a
Venusia a ianitore. _cf._ Sueton. fr. 206 Reiff. Diom.
p. 414, 32: ex et ab praepositiones, si sequens uerbum a
uocali incipiat, integre efferuntur, ut ex oppido ab illo, si
consonantes sequantur, extremam litteram perdunt, ut e foro a
Marco. similiter si uocalis sequatur consonantis loco posita,
ut a Iunone e uirtute a uino. hae praeterea praepositiones
non ut quibusdam uidetur [non _hinc transposuit Christ.
Philol. XVIII p. 135_] idem unumque significant, nec enim
unum est a theatro uenire et ex theatro. nam qui dicit a
theatro non ex ipso theatro sed e loco qui est proximus
theatro, qui ex theatro se uenire dicit ex ipso uenit
theatro. his praepositionibus contraria potestate sunt ad et
in, quae et ipsae non unum idemque significant, quia in forum
ire est in ipsum forum intrare, ad forum autem ire, in locum
foro proximum, ut in tribunal et ad tribunal uenire non unum
est, quia ad tribunal uenit litigator, in tribunal uero
praetor aut iudex.
10 oportet ex consonantib. uocalibus _B_ ||
11 significandum _B_ || 13 pro ex et nonnunquam _B_
|| pro a ut in hac prouincia ex prouincia uenire _B
lacunam significaui qua exempla quaedam
praepositionis de pro a positae et uerba:_ peccat
etiam (_de prouincia uenire e.q.s._) _excidisse
uidentur_ || perpera in _B_ || 14 ut in circum _B_ ||
15 eximus in naue{*above e: b} (b _manu alt.
suprascr._) circo _B_ || 18 longa aut _B_ ||
19 flamminius _B_ || 20 Apollonis _B_ || In aedem
_B_ || 21 senatu _B_ || 24 quod quo inimus _eraso_
in _B corr. Vsener_ || 25 dicendum ex _om. B_ ||
26 tabulis ·n· his _eraso_ h _B_ || 27 eas] eius _B_ ||
is] his _eraso_ h _B_ || 28 s~criptum q: pronuntiat
_B_ || 29 ea _B_ || uidet et
potius _B_ || legi quam dici contra eas litteras non _B
corr. Vsener_ || 32 capud {*above d: t} _B_ || 34 ii
describunt] idem tribuunt _B_ || 37 actor _add.
Wachsmuth_ || 38 non in] in _om. B_ || 39 autorem
{*above u: c} in scena significare _B corr.
O. Iahn_ || 41 uestibulum. scena _B_ || auctor
_eraso_ u _B_ || 42 eocedit _B_ || ex ea] ex _om. B_
|| quod _B_ || 43 his qui concionaturus dicit _B_ ||
44 pro rostris] prorsus _B_ || 48 litere datae _B_ ||
uiciose _B_ || 49 Romae. Ceduntur _B_ || 50 Roma _B_ ||
52 exebibit _B_ || ad (_corr. alt. m. in_ ab) Roma
_B_ || 53 ΝΛΘΟΝΛΗƆ-ϹΑϹ _B_
_102_ Ex his pronominibus sedecim tantum Varro aduerbia
eius modi secundum sonorum rationem fieri demonstrauit:
ille illic illinc illuc illo, iste istic istinc istuc,
hic hic hinc
huc, idem ibidem, qui quo, quique quoque, quicumque quocumque,
quidam quondam, quispiam uspiam, aliquis aliquo 5
alicubi, qualis qualiter, meus meatim et significat more
meo, tuus tuatim et significat more tuo, suus suatim et
significat more suo, noster nostratim et significat more nostro,
uester uestratim et significat more uestro. ex quibus
pronominibus tantum quem ad modum aduerbia fiant, sic 10
uti Varro docuit, demonstrauimus.
_102._ Prob. inst. art. p. 152, 30: De pronomine. *ex his
pronominibus ... docuit demonstrauimus.* _cf._ Prisc. XV 5
p. 63, 18.
3 istic istinc _rv_ istic stinc _R_ || hic hic _R_
hic hac _B_ || 4 quique _B_ quicque _R_
* * * * *
DE ANTIQVITATE LITTERARVM
AD L. ATTIVM