_91_ Vt Varroni placet, ars grammatica, quae a nobis literatura
dicitur, scientia est eorum, quae a poetis historicis
oratoribusque dicuntur ex parte maiore. eius praecipua
officia sunt quattuor ut ipsi placet: scribere legere intellegere
probare. 5
_91._ Mar. Vict. I 1, 6 p. 2541P.: *Vt Varroni ...
intellegere probare.* Diom. p. 426, 18: tota grammatica
consistit praecipue intellectu poetarum et scriptorum et
historiarum prompta expositione et in recte loquendi
scribendique ratione. _cf._ Seru. in Donat. p. 512 Endl.
Mart. Cap. III 230 p 51 Gr.: officium meum (_grammatica
loquitur_) tunc fuerat docte scribere legereque. nuno etiam
illud accessit, ut meum sit erudite intellegere probareque,
Max. Victor. p. 271 Lind. p. 1937P.: grammatica est scientia
interpretandi poetas et recte loquendi scribendique ratio,
dicta ἀπὸ τῶν γραμμάτων [id est ab his litteris] unde
incipere debet.
_92_ Audiri absentium uerba non poterant. ergo illa ratio
peperit litteras, notatis omnibus oris ac linguae sonis atque
discretis. nihil autem horum facere poterat si multitudo
rerum sine quodam defixo termino infinite patere uideretur.
ergo utilitas numerandi magna necessitate animaduersa 5
est. quibus duobus repertis nata est illa librariorum
et calculonum professio, velut quaedam grammaticae infantia,
quam Varro litterationem uocat; [Graece autem
quomodo appelletur non in praesentia recolo]. |
Poterat iam perfecta esse grammatica, sed quia ipso 10
nomine profiteri se litteras clamat,
unde etiam latine litteratura
dicitur, factum est, ut quicquid dignum memoria
litteris mandaretur ad eam necessario pertineret.
_92._ Augustin. de ord. II 12, 35. I p. 415 ed. congr.
S. Mauri: illud quod in nobis est rationale, id est quod
ratione utitur et rationabilia uel facit uel sequitur, quia
naturali quodam uinculo in eorum societate astringebatur, cum
quibus illi erat ratio ipsa communis nec homini homo
firmissime sociari posset nisi colloquerentur atque ita sibi
mentes suas cogitationesque quasi refunderent, uidit esse
imponenda rebus uocabula id est significantes quosdam sonos,
ut quoniam sentire animos suos non poterant, ad eos sibi
copulandos sensu quasi interprete uterentur. sed *audiri
absentium ... praesentia recolo.* progressa deinde ratio
animaduertit eosdem oris sonos, quibus loqueremur et quos
litteris iam signauerat, alios esse qui moderato uarie hiatu,
quasi enodati ac simplices faucibus sine ulla collisione
defluerent, alios diuerso pressu oris tenere tamen aliquem
sonum, extremos autem qui nisi adiunctis sibi primis erumpere
non ualerent. itaque litteras hoc ordine, quo expositae sunt
uocales semiuocales et mutas nominauit. deinde syllabas
notauit, deinde uerba in octo genera formasque digesta sunt,
omnisque illorum motus integritas iunctura perite
subtiliterque distincta sunt, inde iam numerorum et
dimensionis non immemor, adiecit animum in ipsas uocum et
syllabarum uarias moras atque inde spatia temporis alia dupla
alia simpla esse comperit, quibus longae breuesque syllabae
tenderentur. notauit etiam ista et in regulas certas
disposuit. *poterat iam ... necessario pertineret.* _cf._ de
mus. II 1, 1. I p. 564. Mart. Cap. III 229 p. 50 Gr.: tunc
illa, ut familiare habebat exponere percunctata et docere
facile quae ab eadem quaerebantur, penula a dextra cum
modestia uerecundiaque releuata (_sic codd.: B = Bambergensis
et D = Darmstadiensis, quos ipse contuli_) sic coepit:
γραμματικὴ dicor in Graecia, quod γραμμὴ linea et
γράμματα litterae nuncupentur, mihique sit attributum
litterarum formas propriis ductibus lineare. hincque mihi
Romulus litteraturae nomen ascripsit, quamuis infantem me
litterationem uoluerit nuncupare, sicut *apud graecos
γραμματιστικὴ primitus uocitabar*, tunc et antistitem dedit
et assectatores (_B_ assectores _D_) impuberes aggregauit.
cf. Ioann. Saresb. metalog. I 21. V p. 60 Giles. Asper.
p. 309 Lind. p. 1725P. (_cf. supra p. 100_): grammatica est
scientia recte scribendi enuntiandi interpretandique rationem
(_sic cod. Vatican. 1492 chart._) uerborum. quam *Terentius*
(et _add. Vat._) *Varro* primum ut adhuc rudem appellatam
esse dicit litterationem (litteraturam _Vat._). Isidor. orig.
I 3, 1: primordia grammaticae artis litterae communes
existunt, quas librarii et calculatores secuntur. quorum
disciplina uelut quaedam grammaticae artis infantia est, unde
et eam *Varro* litterationem uocat. _cf._ I 5, 1. Diom.
p. 421, 9: artium genera sunt plura, quarum grammatice sola
litteralis est, ex qua rhetorice et poetice consistunt.
idcirco litteralis dicta, quod a litteris incipiat. nam et
grammaticus latine litterator est appellatus et grammatica
litteratura, quae formam loquendi ad certam rationem dirigit.
Quint. II 1, 4: et grammatice, quam in latinum transferentes
litteraturam uocauerunt, fines suos norit, praesertim tantum
ab hac appellationis suae paupertate, intra quam primi illi
constitere, pronecta. nam tenuis a fonte assumptis
historicorum criticorumque uiribus pleno iam satis alueo
fluit, cum praeter rationem recte loquendi non parum alioqui
copiosam prope omnium maximarum artium scientiam amplexa sit.
_93_ Grammaticae officia, ut adserit Varro, constant in partibus
quattuor: lectione enarratione emendatione iudicio.
lectio est uaria cuiusque scripti enuntiatio seruiens dignitati
personarum exprimensque animi habitum cuiusque.
enarratio est exquisitio, per quam unius cuiusque rei 5
qualitatem poeticis glossulis exsoluimus. emendatio est
recorrectio errorum, qui per scripturam dictationemue
fiunt. iudicium est aestimatio, qua poema ceteraque scripta
perpendimus.
_93._ Diom. p. 426, 21: *Grammaticae officia ... lectio est*
artificialis interpretatio uel *uaria cuiusque ... enarratio
est* obscurorum sensuum quaestionumue explanatio uel
*exquisitio per ... emendatio est* qua singula prout ipsa
res postulat dirigimus aestimantes uniuersorum scriptorum
diuersam sententiam uel *recorrectio errorum ... iudicium
est* quo omnem orationem recte uel minus quam recte
pronuntiatam specialiter iudicamus uel *aestimatio qua ...
perpendimus*. Max. Victor. p. 272 Lind. p. 1938P.:
grammaticae officia sunt quatuor: lectio enarratio emendatio
iudicium. lectio quidem est secundum accentus ad sensum
necessitatemque pronuntiatio. enarratio est secundum poetae
uoluntatem uniuscuiusque discretionis explanatio. emendatio
est errorum apud poetas et figmentorum reprehensio. iudicium
est bene dictorum comprobatio.
4 expremensque _A_ exp̃mensque _M_ expraemensque
_B_ || 4-5 cuisque narratio _A_ cuius narratio _BM_ ||
5 exquisitio _AB_ adquisitio _M_ || 7 dictionemue _ABM_
_94_ Nomen unius cuiusque litterae omnes artis latores praecipueque
Varro neutro genere appellari iudicauerunt et aptote
declinari iusserunt.
_94._ Prob. instit. art. p. 48, 35: Nomen litterae est quo
appellatur. sane *nomen unius cuiusque ... declinari
iusserunt*.
_95_ Litterarum partim sunt et dicuntur ut A et B; partim
dicuntur neque sunt ut H et X, quaedam neque sunt neque
dicuntur ut Φ et Ψ.
_95._ Cassiodori Cornut. p. 576B Garet. p. 2286P.: Praeterea
in libro qui est de (_sic A_, qui est in _B_) grammatica
Varro cum de litteris dissereret, HA (ita. h. _libri_) inter
litteras non esse disputauit. quod multo minus mirum, quam
quod X quoque litteram esse negat. in quo quid uiderit nondum
deprehendi. ipsius uerba subiciam: *litterarum partim ... ut
Φ Ψ*. Mar. Vict. I 3, 12 p. 2452P.: nec dubitatur
his litteris omnibus absque sola V remotis, latinae linguae
reliquas decem et septem posse satis facere. nam pro H
adspirationis nota, ut graeci faciunt, poni posset F et P et
eadem aspiratio compleretur ... X autem per C et S possemus
scribere. cf. I 3, 8. 10. 4, 77. Donat. I 2, 4 p. 1736P.
Serg. in Donat. p. 1829P.
_de codd. uid. adnot. ad fr. 43_
1 ut A et B et h et x partim sunt quę neque
dicuntur. quędam _AB_ || 2 ut phi·y _B_ ut
phi·ψ·_A_
_96_ Probus et Varro, alter eorum in duas partes scribit
et reliquas subiectas facit, alter in quattuor prout quisque
potuit sentire.
_96._ Cledon. comm. in Donat. p. 1861P.: De partibus
orationis. *Probus et ... potuit sentire*. nos uero conuenit
Donati sequi auctoritatem.
_B = cod. Bernensis 380 litteris uncialibus perscriptus saec.
VI uel VII_
1 Vasso altereutrum {*above utrum: eorum}
_deleto_ e (eorum _man. rec. suprascr._) _B_ ||
nouas _in mg. man. altera:_ in duas _B_ || an
_discribit_?
_97_ Lac non debemus dicere sed lact.
_97._ Pomp. comm. art. Don. XVIII 2 p. 233 Lind.: Nominatiuus
tredecim litteris terminatur ... (Donatus) adiecit C. ut
allec aut lac, de quo dubitatur. hoc dixi saepius. multi
dicunt (_num_ inquirunt?) utrum lac dicamus an lact. et
reuera si quaeras, hoc rite facit nec aliud. nam si dixeris
lac, erit genetiuus lacis, quemadmodum allec allecis. lectum
est hoc saepius praecipue apud Varronem. ille dicit: *lac non
... lact*. sed dixit Caesar contra ipsum rem ualentissimam,
nullum nomen duabis mutis terminari. C et T duae mutae sunt,
ergo exclusi sumus ab illa regula. superest, ut sequamur
regulam Plauti, lacte ut dicamus. Habemus in Bacchidibus
(_19_): ‘sicut lacte lactis simile’. Diom. p. 303, 3: omnia
nomina latina nominatiuo casu singulari litteris duodecim
extremis terminantur ... sunt qui addunt C ut lac, quod
*Varro* (doctissimus _add. Keil._) artis grammaticae
exterminat. Cledon. comm. in Donat. p. 1904P.: ‘ut allec uel
lac uel lacte’, quia uolunt dicere quod lacte dicitur in
nominatiuo singulari iuxta Plautum. ‘lact’ (lacte _libri_)
ait *Varro* * * * non dici, numquam enim nomen ex duabus
mutis terminatur. occurrit, (_sic Vsener pro_ aut currit.)
‘hoc lacte’, quod dicit Plautus (_fr. Bacch. 19 Ritschl._)
‘sicut (ut sit _libri_) lacte lactis’, non ‘sicut _lac_
lactis’. auctoritas Vergilii tamen lac dixit. _cf._ Varro
l.l. V 104 p. 106. Prob. cath. p. 7, 5. Varr. Andabatis ap.
Non. p. 483 u. lacte.
_A = cod. Sangermanensis 1180 B = cod. Sangerm. 1179, uterque
saec. VIIII uel X_
1 lac non _A_ lac non _rasura unius litterae post_ lac _B_
_98_ Glossemata ut toreumata enthymemata noemata schemata
poemata et his similia omnia Varronis regula, inquit
Plinius, datiuo et ablatiuo plurali in BVS dirigit, quia singularis
ablatiuus E littera finiatur.
_98._ Char. p. 131, 10: _Glossemata ut ... littera finiatur._
melior tamen ratio est, quam sub A littera dedi; et ideo haec
et eiusmodi ex alia formula genetiuum pluralem et ex alia
datiuum sumunt, horum glossematum his glossematis. _cf._
p. 123, 3.